Έλεγχος γεγονότων: Κινδυνεύει όντως η "ελευθερία του λόγου" στη Ρουμανία;

Μεγάλες διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στο κέντρο του Βουκουρεστίου την περασμένη εβδομάδα κατά ενός νόμου που, όπως ισχυρίστηκαν οι συμμετέχοντες, έχει στόχο να «καταργήσει την ελευθερία του λόγου» στη Ρουμανία.

Αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δήλωναν ότι ο νόμος θα επέτρεπε στις αρχές να φυλακίζουν άτομα για την έκφραση γνώμης στο διαδίκτυο.

Αλλά μια πιο προσεκτική ματιά στην επίδικη νομοθεσία δείχνει μια πιο σύνθετη εικόνα.

Η διαμαρτυρία, στην οποία συμμετείχαν λίγο πάνω από 10.000 άτομα, οργανώθηκε από τον ακροδεξιό ευρωβουλευτή Κλαούντιο Τέρζιου, ιδρυτή του νεοσύστατου Κόμματος Συντηρητικής Δράσης.

Οι διαδηλωτές ζήτησαν την κατάργηση του αποκαλούμενου "νόμου Βέξλερ", υποστηρίζοντας ότι αποτελεί σημαντικό περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών.

Νόμος που στοχεύει τον εξτρεμισμό

Ο εν λόγω νόμος προτάθηκε από τον βουλευτή Σίλβιου Βέξλερ, ο οποίος είναι πρόεδρος της Ομοσπονδίας Εβραϊκών Κοινοτήτων της Ρουμανίας. Δηλωμένος στόχος του νόμου είναι η καταπολέμηση των εξτρεμιστικών ιδεολογιών.

Απαγορεύει τη δημόσια εξύμνηση προσωπικοτήτων του φασιστικού χώρου και εισάγει ποινικές κυρώσεις για την προώθηση του αντισημιτισμού, του ρατσισμού ή της ξενοφοβίας, τόσο εντός όσο και εκτός διαδικτύου.

Οι υποστηρικτές του νόμου λένε ότι καλύπτει τα κενά της υφιστάμενης νομοθεσίας που επέτρεπαν προηγουμένως την κυκλοφορία εξτρεμιστικού περιεχομένου, ιδίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Το νομοσχέδιο εγκρίθηκε για πρώτη φορά τον Ιούνιο του 2025, αλλά ο πρόεδρος της Ρουμανίας Νικοσούρ Νταν το επέστρεψε στο κοινοβούλιο για επανεξέταση, υποστηρίζοντας ότι ορισμένοι ορισμοί δεν ήταν αρκετά ακριβείς. Συγκεκριμένα, αμφισβήτησε την έλλειψη σαφήνειας σχετικά με το τι συνιστά φασιστικό, ρατσιστικό ή ξενοφοβικό περιεχόμενο.

Το Κοινοβούλιο απέρριψε τις ενστάσεις του προέδρου, απόφαση που αργότερα επικυρώθηκε από το Συνταγματικό Δικαστήριο.

Ο νόμος υιοθετήθηκε εκ νέου τον Δεκέμβριο, προκαλώντας νέα δημόσια συζήτηση σχετικά με τα όρια της ελευθερίας του λόγου.

Ισχυρισμοί σχετικά με την εθνική ταυτότητα

Απευθυνόμενος στους διαδηλωτές, ο Τέρζιου χαρακτήρισε τη νομοθεσία ως "την πιο σοβαρή επίθεση κατά του ρουμανικού λαού τα τελευταία 35 χρόνια". Προειδοποίησε ότι θα χρησιμοποιηθεί για να "διαγράψει από τη συλλογική μνήμη τους ήρωες, τις ιδιοφυΐες και τους αγίους του ρουμανικού έθνους".

Οι υποστηρικτές αυτού του επιχειρήματος επικαλούνται συχνά την περίπτωση του Μιχάι Εμινέσκου, του εθνικού ποιητή της Ρουμανίας. Ο Εμινέσκου αποτελεί κεντρική μορφή του ρουμανικού πολιτισμού, αν και τμήματα του συγγραφικού του έργου και της ποίησής του περιέχουν ξενοφοβικές και αντισημιτικές ιδέες.

Ωστόσο, οι εμπειρογνώμονες λένε ότι ο νόμος δεν υποστηρίζει τους ισχυρισμούς ότι τέτοιες προσωπικότητες θα απαγορευτούν από τη δημόσια ζωή ή την εκπαίδευση.

Τι λέει στην πραγματικότητα ο νόμος

Η Adina Marincea, ερευνήτρια στο Εθνικό Ινστιτούτο Elie Wiesel για τη Μελέτη του Ολοκαυτώματος στη Ρουμανία, δήλωσε στην ομάδα ελέγχου γεγονότων του Euronews, The Cube, ότι η νομοθεσία "ποινικοποιεί μόνο συγκεκριμένο εξτρεμιστικό περιεχόμενο, όπως φασιστικό,ρατσιστικό και ξενοφοβικό υλικό".

"Δεν υπάρχει απολύτως τίποτα στο νόμο που θα οδηγούσε στην απαγόρευση του εθνικού ποιητή", είπε.

Ο νόμος απαιτεί την εξέταση ιστορικών προσωπικοτήτων και έργων στο ιστορικό τους πλαίσιο, αλλά δεν απαγορεύει τη συζήτηση, την ακαδημαϊκή ανάλυση ή την καλλιτεχνική και εκπαιδευτική χρήση πολιτιστικού υλικού.

Επίσης, κάνει διάκριση μεταξύ καλλιτεχνικής παραγωγής και πολιτικής δραστηριότητας.

Ενώ απαγορεύει την απονομή δημόσιων τιμών σε εγκληματίες πολέμου ή σε ηγέτες φασιστικών οργανώσεων, δεν απαγορεύει τα λογοτεχνικά ή καλλιτεχνικά έργα τους ως τέτοια.

Τα γραπτά του Εμινέσκου, για παράδειγμα, παραμένουν μέρος του εθνικού σχολικού προγράμματος σπουδών της Ρουμανίας.

Καμία απόδειξη καταπάτησης της ελευθερίας του λόγου

Νομικοί εμπειρογνώμονες λένε ότι η νομοθεσία αποτελεί μια επικαιροποίηση των υφιστάμενων νόμων για τη ρητορική μίσους, αντιμετωπίζοντας τομείς που προηγουμένως δεν είχαν ρυθμιστεί.

Σημειώνουν επίσης ότι δεν έχουν καταγραφεί περιπτώσεις κατάχρησης της προστασίας της ελευθερίας του λόγου ούτε με την προηγούμενη έκδοση του νόμου ούτε με την επικαιροποιημένη.

Ενώ οι διαμαρτυρίες αντανακλούν τη γνήσια δημόσια ανησυχία για την ελευθερία της έκφρασης, οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι οι ισχυρισμοί περί γενικής απαγόρευσης της ελευθερίας του λόγου δεν υποστηρίζονται από το ίδιο το κείμενο της νομοθεσίας.