Προς επανεξέταση τα κριτήρια διεύρυνσης της ΕΕ λόγω Ουκρανίας

Υπάρχει ένας «χρυσός κανόνας» στα κριτήρια της ΕΕ για την αποδοχή νέων μελών, τον οποίο επαναλαμβάνουν συχνά οι αξιωματούχοι των Βρυξελλών: η ιδιότητα μέλους είναι "αξιοκρατική", πράγμα που σημαίνει ότι καμία υποψήφια χώρα δεν μπορεί να ενταχθεί μέχρι να ευθυγραμμιστεί πλήρως με τα κριτήρια και τα δημοκρατικά πρότυπα της ΕΕ.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Αλλά η Ουκρανία ενδέχεται να αποτελέσει εξαίρεση.

Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ζητά τον καθορισμό ημερομηνίας για την ένταξη του Κιέβου στην ΕΕ στο πλαίσιο των ειρηνευτικών συνομιλιών με τη μεσολάβηση των ΗΠΑ με τη Ρωσία, γεγονός που αναγκάζει την Κομισιόν να επανεξετάσει την πολιτική διεύρυνσης που εφαρμόζει εδώ και δεκαετίες.

Μιλώντας σε δημοσιογράφους σε συνομιλία μέσω WhatsApp την Τετάρτη, ο Ουκρανός πρόεδρος δήλωσε ότι η Ουκρανία "θα κάνει τα πάντα για να είναι τεχνικά έτοιμη για την ένταξη (στην ΕΕ) έως το 2027", προσθέτοντας ότι είναι "βέβαιος" ότι αν δεν συμπεριληφθεί μια ημερομηνία σε μια ειρηνευτική συμφωνία, η Ρωσία θα κάνει "τα πάντα για να εμποδίσει" την ένταξη της Ουκρανίας.

Οι ηγέτες της ΕΕ αναγνωρίζουν ότι είναι αδύνατον να οριστεί ημερομηνία με τους ισχύοντες κανόνες. Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς την έχει χαρακτηρίσει "εκτός πραγματικότητας".

Αρκετοί διπλωμάτες λένε ότι η δέσμευση σε μια προθεσμία είναι ανέφικτη. Αλλά παραδέχονται επίσης ότι η απόρριψη της πρότασης, η οποία ενδέχεται να ενσωματώνεται σε μια μελλοντική εμπορική συμφωνία με τη μεσολάβηση των ΗΠΑ είναι πολιτικά επιβλαβής.

Σε μια προσπάθεια να τετραγωνίσει τον κύκλο, η Κομισιόν επεξεργάζεται τώρα ενεργά προτάσεις για την αναμόρφωση της διαδικασίας διεύρυνσης και την ταχεία ένταξη της Ουκρανίας, επιβεβαίωσαν στο Euronews αξιωματούχοι της ΕΕ και διπλωμάτες με άμεση γνώση του θέματος.

Μιλώντας από το Ταλίν το πρωί της Παρασκευής, η επικεφαλής διεύρυνσης της ΕΕ Μάρτα Κος συνόψισε την πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

"Αντιμετωπίζουμε αυξανόμενη ένταση μεταξύ του χρόνου που απαιτείται για την εφαρμογή μιας αξιόπιστης, βασισμένης στην αξία προσέγγισης και της αυξανόμενης πίεσης από εξωτερικούς παράγοντες προς τις υπηψήφιες χώρες - πίεση που αποσκοπεί στην αύξηση του πολιτικού κόστους για να προχωρήσουν στην πορεία τους προς την ΕΕ", δήλωσε η Κος, προσθέτοντας ότι το τρέχον μοντέλο διεύρυνσης είναι "όλο και πιο ακατάλληλο" για να ανταποκριθεί στη γεωπολιτική πραγματικότητα.

"Εν ολίγοις, το μοντέλο διεύρυνσής απαιτεί χρόνο, σταθερότητα και σταδιακή μεταρρύθμιση. Αλλά το σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον είναι ασταθές και συχνά πιεστικό", πρόσθεσε, προειδοποιώντας αργότερα ότι τα νέα "μοντέλα" που εξετάζονται θα πρέπει να αποκλίνουν πάντα από την ίδια "βασική γραμμή": ότι "η πλήρης ένταξη έρχεται μόνο μετά από ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων".

Η ένταξη "αντίστροφα"

Μία από τις ιδέες που βρίσκονται στο τραπέζι, λένε αξιωματούχοι, είναι η αντιστροφή ολόκληρης της διαδικασίας: Να δοθεί στην Ουκρανία το καθεστώς του άμεσου μέλους ή συνδεδεμένου μέλους της ΕΕ, αλλά να μην επιτρέπεται να επωφεληθεί πλήρως από τον προϋπολογισμό της ΕΕ ή την ενιαία αγορά μέχρι να ολοκληρώσει τις απαραίτητες οικονομικές, νομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις.

Αξιωματούχος της ΕΕ με γνώση του θέματος δήλωσε ότι, σύμφωνα με το συγκεκριμένο σενάριο, έως και επτά άλλες υποψήφιες χώρες θα μπορούσαν να αποκτήσουν καθεστώς μέλους μαζί με την Ουκρανία - αναγνωρίζοντας ότι μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τον τρόπο λειτουργίας της ΕΕ.

Οι υποψήφιες χώρες βρίσκονται επί του παρόντος σε διαφορετικά στάδια στην πορεία τους προς την ετοιμότητα της ΕΕ, με το Μαυροβούνιο και την Αλβανία να θεωρούνται πιο προχωρημένες. Το σχέδιο θα μπορούσε να σημάνει μια Ευρωπαϊκή Ένωση πολλών ταχυτήτων που θα βρίσκεται σε αντιπαράθεση με το σημερινό σύστημα.

Παραμένει επίσης ασαφές ποιο νομικό παραθυράκι θα μπορούσε να διερευνήσει η Κομισιόν για να πραγματοποιήσει την ταχεία ενσωμάτωση. Για να θεωρηθεί μια χώρα μέλος της ΕΕ, πρέπει η υποψηφιότητα να επικυρωθεί από τα 27 εθνικά κοινοβούλια της ΕΕ μια ειδική συνθήκη προσχώρησης, στα ψιλά γράμματα των όρων ένταξης.

Η εξασφάλιση της υποστήριξης και από τα 27 κράτη μέλη είναι ένα δύσκολο πολιτικό εγχείρημα, όχι μόνο λόγω της βαθιά ριζωμένης αντίθεσης της Ουγγαρίας στην ένταξη της Ουκρανίας. Κάθε βήμα της ενταξιακής διαδικασίας απαιτεί επί του παρόντος την ομόφωνη υποστήριξη όλων των μελών, πράγμα που σημαίνει ότι η Βουδαπέστη μπορεί μόνη της να διακόψει την πρόοδο της Ουκρανίας.

Ο πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν, ο οποίος έχει προηγουμένως επικαλεστεί τη διαφθορά και τα δικαιώματα της ουγγρικής μειονότητας και της Ουκρανίας για να δικαιολογήσει την αντίθεσή του, δήλωσε την Πέμπτη ότι η ένταξη της Ουκρανίας το 2027 "δεν τίθεται προς συζήτηση", επιμένοντας ότι η Ουγγαρία δεν θα "χρηματοδοτήσει, θα εξοπλίσει ή θα νομιμοποιήσει μια απειλή για την ασφάλειά της".

Η συζήτηση διεξάγεται παράλληλα με μια ευρύτερη αναπροσαρμογή του τρόπου λειτουργίας της ΕΕ, με τους ηγέτες να συμφωνούν την Πέμπτη κατά τη διάρκεια των συνομιλιών για την οικονομία ότι το μπλοκ ίσως χρειαστεί να εγκαταλείψει τη βαθιά ριζωμένη παράδοσή να κινείται ως συντονισμένη ομάδα των 27 και να δημιουργήσει μικρότερες ομάδες χωρών που υιοθετούν βαθύτερες μεταρρυθμίσεις.

Πρόκειται για αυτό που ο Βέλγος πρωθυπουργός Μπαρτ ντε Βέβερ περιέγραψε πρόσφατα ως "ευρωπαϊκό κρεμμύδι" - ένα μπλοκ που αποτελείται από έναν πυρήνα και διάφορα εξωτερικά στρώματα, με τις χώρες που υιοθετούν τη βαθιά ολοκλήρωση να επωφελούνται περισσότερο από τη συμμετοχή.

Επιτάχυνση των μεταρρυθμίσεων, αντιμετώπιση των "δούρειων ίππων"

Οι αξιωματούχοι εμμένουν επίσης στην αρχή ότι η πλήρης ένταξη είναι δυνατή μόνο όταν οι υποψήφιες χώρες είναι πλήρως ευθυγραμμισμένες με τους δημοκρατικούς κανόνες και τα οικονομικά πρότυπα της ΕΕ.

Η λειτουργική δημοκρατία, η ανεξάρτητη δικαιοσύνη και τα μέτρα κατά της διαφθοράς αναφέρονται συχνά ως οι αδιαπραγμάτευτοι παράγοντες που χρειάζονται οι υποψήφιοι για να επωφεληθούν από την ένταξη στην ΕΕ.

Η Επιτροπή έχει καταρτίσει ένα σχέδιο 10 σημείων για την επιτάχυνση των μεταρρυθμίσεων του Κιέβου, παρόλο που η διαδικασία έχει επισήμως ακινητοποιηθεί λόγω του βέτο της Ουγγαρίας στις συνομιλίες. Αυτό σημαίνει ότι η Ουκρανία προχωρά ανεπίσημα με τις μεταρρυθμίσεις που αναμένεται να εφαρμόσει με την υποστήριξη της Επιτροπής, επιτρέποντας τη συνέχιση των τεχνικών διαπραγματεύσεων παρά την αντίθεση της Βουδαπέστης.

Η διαδικασία αναφέρεται ως "εμπροσθοβαρής", με την ελπίδα ότι όταν η Βουδαπέστη τελικά άρει το βέτο, η Ουκρανία θα έχει ήδη τσεκάρει πολλά από τα ορόσημα και η ένταξή της θα μπορεί να ολοκληρωθεί γρήγορα.

Το σχέδιο δίνει έμφαση στην καταπολέμηση της διαφθοράς, η οποία θεωρείται προτεραιότητα μετά την κατάθεση και την απόσυρση από την ουκρανική κυβέρνηση ενός νέου νόμου που υπονομεύει την ανεξαρτησία δύο οργανισμών κατά της διαφθοράς, της NABU και της SAPO, το καλοκαίρι, προκαλώντας την έντονη επίπληξη της Κομισιόν.

Η προοπτική της μεταρρύθμισης των κανόνων διεύρυνσης της ΕΕ για την προσαρμογή της Ουκρανίας προσφέρει επίσης τη δυνατότητα στο μπλοκ να εισαγάγει νέους κανόνες για να διασφαλίσει ότι τα νέα μέλη δεν απομακρύνονται από τα πρότυπα και τους κανόνες της ΕΕ μόλις γίνουν πλήρη μέλη.

"Επισημαίνω ότι οι επόμενες Συνθήκες Προσχώρησης θα πρέπει να περιέχουν ισχυρότερες εγγυήσεις κατά της οπισθοχώρησης από τις δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν κατά τη διάρκεια των ενταξιακών διαπραγματεύσεων", δήλωσε την Παρασκευή η επικεφαλής της διεύρυνσης της ΕΕ, Mάρτα Κος, προσθέτοντας ότι η συνθήκη προσχώρησης του Μαυροβουνίου θα πρέπει να είναι η πρώτη που θα περιέχει νέες εγγυήσεις.

Οι εμπειρογνώμονες λένε ότι ενώ η συνθήκη προσχώρησης της Κροατίας το 2013 περιλάμβανε ορισμένες ρήτρες διασφάλισης για την προστασία της οικονομικής της μετάβασης, οι επόμενες συνθήκες θα πρέπει να περιλαμβάνουν συγκεκριμένα μέτρα για την αποτροπή αποτυχιών του κράτους δικαίου και της διακυβέρνησης.

"Εάν τα νέα μέλη σέβονται τους κανόνες, δεν θα παρατηρήσουν καν αυτές τις διασφαλίσεις", πρόσθεσε η Κος, χαρακτηρίζοντάς τες ως "ασφαλιστήριο συμβόλαιο".

Η ΕΕ έχει επί του παρόντος τη δυνατότητα να αναστέλλει ορισμένα δικαιώματα των μελών, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων ψήφου, ως απάντηση σε οπισθοδρόμηση όσον αφορά το κράτος δικαίου και τη δημοκρατία. Όμως η διαδικασία, που ενεργοποιείται βάσει του άρθρου 7 της Συνθήκης της ΕΕ, είναι χρονοβόρα και θεωρείται πολιτικά ευαίσθητη.