Βίκτορ Όρμπαν: Πώς μετατράπηκε από φιλελεύθερος ακτιβιστής σε σύμβολο του παγκόσμιου λαϊκισμού

Ο Βίκτορ Όρμπαν ξεκίνησε την καριέρα του ως φοιτητής - ακτιβιστής κατά της ήπιας «κομμουνιστικής δικτατορίας» στην Ουγγαρία. Το 1989, τράβηξε την προσοχή ζητώντας την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων, λαμβάνοντας τον λόγο σε μια μαζική εκδήλωση μεγάλης προβολής για τους «μάρτυρες» της επανάστασης του 1956, ξεπερνώντας έτσι τη συγκρατημένη συναίνεση της συντηρητικής αντιπολίτευσης εκείνη την εποχή.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

«Μέχρι σήμερα, το 1956 ήταν η τελευταία ευκαιρία για το έθνος μας να μπει στο δρόμο της δυτικής ανάπτυξης και να δημιουργήσει οικονομική ευημερία», δήλωνε ο 26χρονος τότε Βίκτορ Όρμπαν. «Το βάρος της χρεοκοπίας στους ώμους μας σήμερα είναι άμεση συνέπεια του γεγονότος ότι η επανάστασή μας πνίγηκε στο αίμα και μας αναγκάζουν να επιστρέψουμε στο ασιατικό αδιέξοδο από το οποίο προσπαθούμε τώρα να βρούμε διέξοδο. Στην πραγματικότητα, ήταν τότε, το 1956, που το Ουγγρικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα πήρε το μέλλον μας - από τους σημερινούς νέους. Επομένως, στο έκτο φέρετρο δεν βρίσκεται μόνο ένας δολοφονημένος νέος, αλλά και τα επόμενα είκοσι ή ποιος ξέρει πόσα χρόνια μας».

Από ριζοσπαστικός φιλελεύθερος σε συντηρητικός φιλελεύθερος

Στις πρώτες βουλευτικές εκλογές, το Fidesz, το κόμμα του Όρμπαν που είχε προκύψει από το φοιτητικό κίνημα, επιδιώκοντας την είσοδο στο ουγγρικό κοινοβούλιο, ακολούθησε μια σαφώς ριζοσπαστική φιλελεύθερη γραμμή. Σύμφωνα με ένα πολύκροτο ανέκδοτο, όταν οι Χριστιανοδημοκράτες σηκώθηκαν να μιλήσουν, ο Όρμπαν αστειεύτηκε με την κραυγή «Στα γόνατα, Χριστιανοδημοκράτες, στην προσευχή!».

Τη δεκαετία του 1990 ωστόσο, ο Όρμπαν μετέτρεψε το Fidesz από φιλελεύθερο σε συντηρητικό και εκδίωξε τους κομματικούς του αντιπάλους. Η πρώτη ουγγρική κυβέρνηση μετά την πτώση του σοσιαλισμού, με επικεφαλής το συντηρητικό Ουγγρικό Δημοκρατικό Φόρουμ (MDF), έχασε γρήγορα την υποστήριξη του πληθυσμού λόγω των σοβαρών οικονομικών δυσκολιών της μετάβασης. Το '93, το Fidesz υπό την ηγεσία του Όρμπαν φαινόταν να είναι το φαβορί για τις επόμενες εκλογές, αλλά ένα οικονομικό σκάνδαλο κλόνισε την εμπιστοσύνη στο κόμμα και το '94 ένας συνασπισμός του σοσιαλιστικού διάδοχου κόμματος MSZP και του φιλελεύθερου SZDSZ ήρθε στην εξουσία υπό την ηγεσία του Γκιούλα Χορν.

Αυτός ο συνασπισμός, με κόστος τις αυστηρές δημοσιονομικές προσαρμογές -που ονομάστηκαν πακέτο Bokros από το όνομα του τότε υπουργού Οικονομικών- σταθεροποίησε την οικονομία, ενώ ο Όρμπαν επανατοποθέτησε τελικά το κόμμα του στα δεξιά του πολιτικού φάσματος και έγινε ο νεότερος πρωθυπουργός της Ευρώπης σε ηλικία 35 ετών το 1998.

Καταπολέμηση του σοσιαλιστικού-φιλελεύθερου συνασπισμού

Η πρώτη τετραετής κυβέρνηση του Fidesz προώθησε την Ουγγαρία προς τους στόχους που είχαν τεθεί κατά την αλλαγή του καθεστώτος. Η οικονομική σύγκλιση συνεχίστηκε, η χώρα εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ και οι προετοιμασίες για την ένταξη στην ΕΕ προχώρησαν με ταχείς ρυθμούς. Ωστόσο, η σοσιαλιστική-φιλελεύθερη επιρροή παρέμεινε ισχυρή στον οικονομικό τομέα, στα μέσα ενημέρωσης και στον πολιτισμό, και κάπως έτσι το Fidesz έχασε τις εκλογές του 2002 από τον σοσιαλιστικό-φιλελεύθερο συνασπισμό, όπως και το 2006.

«Το μάθημα που πήραμε είναι ότι η Ουγγαρία δεν θα είναι κυρίαρχη όσο η φιλελεύθερη ηγεμονία κυριαρχεί στη δημόσια σκέψη», δήλωσε ο Όρμπαν πολύ αργότερα. Και εξηγούσε: «Αν όλοι οι υπάρχοντες θεσμοί, οι εφημερίδες, η τηλεόραση, οι δεξαμενές σκέψης παίρνουν μια θέση, κυρίως την άποψη ενός είδους φιλελεύθερης δυτικής ελίτ, τότε η χώρα δεν μπορεί να είναι κυρίαρχη. Αν υπάρχει μια φιλελεύθερη ηγεμονία, τότε, όπως και στη Δύση, οι συντηρητικοί, οι εθνικιστές, οι χριστιανοί μπορούν να κερδίσουν τις εκλογές μόνο τυχαία, με καλή τύχη, με το φιλί της τύχης. Και τότε υπάρχει ακόμα το ζήτημα αυτού που είπε ο Λάζλο Κοβερ (σ.σ. ένας από τους ιδρυτές του Fidesz, σήμερα Πρόεδρος της Βουλής), ότι είμαστε στην κυβέρνηση αλλά όχι στην εξουσία, που είναι η ουσία της κυριαρχίας. Επομένως, για να παραμείνει η Ουγγαρία κυρίαρχη χώρα, είναι απαραίτητο να μην υπάρχει φιλελεύθερη ηγεμονία στη χώρα μας».

Ενώ το Fidesz αισθανόταν ότι η νόμιμη δημοκρατική του εξουσία περιοριζόταν από την πολιτιστική και επιχειρηματική δύναμη των σοσιαλιστών και των φιλελευθέρων, τα αντίπαλα πολιτικά κόμματα και οι ψηφοφόροι τους κατηγορούσαν τον Όρμπαν ότι επεδίωκε να ανατρέψει το καθιερωμένο δημοκρατικό πλαίσιο και να επιδιώξει την απόλυτη εξουσία, γεγονός που έπαιξε ρόλο στο να περάσει το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 2000 στην αντιπολίτευση.

Κατά τη διάρκεια της γεμάτης από σκάνδαλα δεύτερης θητείας των σοσιαλιστών, η οικονομική κρίση χτύπησε, παρασύροντας τους πρώην αντιπάλους του Fidesz. Έτσι ο Όρμπαν ήρθε σαν «ώριμο φρούτο» στην εξουσία το 2010 με μια τεράστια εντολή, εξασφαλίζοντας μάλιστα μια συνταγματική πλειοψηφία δύο τρίτων στο κοινοβούλιο, τις έδρες που απαιτούνταν για αλλαγές στον καταστατικό χάρτη.

Πως μετατράπηκε από συντηρητικός σε... «ανελεύθερος»

Μετά το 2010, ο Όρμπαν και το κόμμα του αναδιαμόρφωσαν πλήρως το κρατικό σύστημα της Ουγγαρίας προς τους δικούς τους σκοπούς. Υιοθέτησαν ένα νέο σύνταγμα και εδραίωσαν ηγέτες πιστούς στο Fidesz σε θεσμούς ανεξάρτητους από την κυβέρνηση για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Το εκλογικό σύστημα αναδιαρθρώθηκε ώστε να ευνοείται το μεγαλύτερο κόμμα ανά πάσα στιγμή και το δημοφιλέστερο κόμμα στους μικρότερους δήμους, σύστημα που σαφώς ευνοούσε το Fidesz.

Η αντιπολίτευση παρέμεινε αδύναμη και διχασμένη για αρκετές κυβερνητικές θητείες, και το Fidesz βρήκε δημοφιλή θέματα για να κερδίζει τις εκλογές πολιτικό κύκλο με πολιτικό κύκλο. Το 2014, ήταν το πάγωμα των τιμών της ενέργειας για τα νοικοκυριά, το 2018 ήταν η αντίσταση στη μετανάστευση και το 2022, ήταν η ικανότητα της κυβέρνησης Fidesz να παρέχει ασφάλεια σε ένα διεθνές περιβάλλον που έγινε αβέβαιο από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Το 2015 ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, ο τότε πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αποκάλεσε αστειευόμενος τον Όρμπαν «δικτάτορα» και τον... χαστούκισε ελαφρά στο πρόσωπο σε μια σύνοδο κορυφής της ΕΕ, και η χώρα αντιμετώπισε όλο και πιο αυστηρές αντιδράσεις της ΕΕ μετά από αυτό το συμβολικό περιστατικό.

Σε απάντηση, ο Όρμπαν ανακοίνωσε μια πολιτική «ανοίγματος προς την Ανατολή». Υποστήριξε ότι η Δύση και η φιλελεύθερη δημοκρατία βρίσκονταν σε παρακμή και ότι έπρεπε να καλλιεργηθούν καλές σχέσεις με την αναδυόμενη Ανατολή. Ήδη από το 2014, ανακοίνωσε ότι το ουγγρικό κατεστημένο δεν πρέπει να σκέφτεται με όρους φιλελεύθερης δημοκρατίας.

«Το νέο κράτος που οικοδομούμε στην Ουγγαρία είναι ένα ανελεύθερο κράτος, όχι ένα φιλελεύθερο κράτος», δήλωσε ο Όρμπαν στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Bálványos, τόπο διεξαγωγής των τακτικών προγραμματικών ομιλιών του το καλοκαίρι του 2014. «Δεν αρνείται τις θεμελιώδεις αξίες του φιλελευθερισμού, όπως η ελευθερία, και θα μπορούσα να αναφέρω μερικές άλλες, αλλά δεν καθιστά αυτή την ιδεολογία το κεντρικό στοιχείο της κρατικής οργάνωσης, αλλά περιέχει μια διαφορετική, συγκεκριμένη, εθνική προσέγγιση».

Τι ακριβώς σημαίνει αυτό, ο Όρμπαν δεν διευκρίνισε. Ο Γάλλος φιλόσοφος Μπερνάρ Ανρί Λεβί - ένας από τους λίγους που είχε την ευκαιρία να συζητήσει το θέμα με τον Ούγγρο πρωθυπουργό ως κριτικός διανοούμενος - εξήγησε αργότερα ότι ο Όρμπαν προωθεί μια στενόμυαλη αντίληψη της δημοκρατίας στην οποία «δεν υπάρχουν ανθρώπινα δικαιώματα» και στην οποία το μόνο δικαίωμα είναι το δικαίωμα ψήφου. Η λύση είναι να γίνουν οι εκλογές δίκαιες και ισότιμες, να εκφράζουν τη βούληση του λαού και στη συνέχεια να μην τίθενται όρια στην εξουσία που εκφράζει αυτήν την βούληση του λαού.

Από τη Δύση στην Ανατολή

Μετά το 2014, ο Όρμπαν αντιμετώπισε λίγες προκλήσεις στην εσωτερική πολιτική και έστρεψε την προσοχή του στην εξωτερική πολιτική. Στο πλαίσιο του ανοίγματος προς την Ανατολή, οικοδόμησε καλές σχέσεις με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν, τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ και ήταν ο πρώτος εν ενεργεία αρχηγός κυβέρνησης που υποστήριξε τον Ντόναλντ Τραμπ το 2016.

Το 2015, πήρε σθεναρή θέση κατά της εισδοχής ανθρώπων -προσφύγων και οικονομικών μεταναστών- που κατέκλυζαν την Ευρώπη κατά τη διάρκεια της προσφυγικής κρίσης. Αργότερα, οι συγκρούσεις μεταξύ της Ουγγαρίας και της ΕΕ κλιμακώθηκαν σχετικά με τις διαδικασίες της ΕΕ για την προστασία του κράτους δικαίου και τον περιορισμό των δικαιωμάτων της κοινότητας LGBTQ στην Ουγγαρία. Και μετά το 2022, η Ουγγαρία πήρε ειδική θέση για τη ρωσική επιθετικότητα κατά της Ουκρανίας, αρνούμενη ουσιαστικά να παράσχει βοήθεια, υποστηρίζοντας ότι αυτό θα παρέτεινε μόνο τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Μέχρι το 2026, ο Όρμπαν είχε γίνει παγκόσμιος ηγέτης πολιτικών δυνάμεων με παρόμοια επιχειρήματα, με κόμματα όπως το γερμανικό AfD, το ισπανικό VOX, το τσεχικό ANO και το σλοβακικό SMER να συμπεριλαμβάνονται μεταξύ των συμμάχων του. Πριν από τις εκλογές, τον υποστήριζαν ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Βλαντίμιρ Πούτιν, αλλά οι ηχογραφήσεις που διέρρευσαν από τη σχέση του με τον Πούτιν δημιούργησαν αμφιβολίες για το αν είναι πιο πιστός στο δικό του σύστημα συμμαχιών -δηλαδή το ΝΑΤΟ και την ΕΕ- ή στη Ρωσία.

Η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης μετά την πανδημια της COVID καθώς και το πέρασμα 16 χρόνων υπερβολής, διαφθοράς και απόκλισης από την πορεία της ουγγρικής εξωτερικής πολιτικής του 1989, δηλαδή την ενσωμάτωση στη Δύση, είχαν ως αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μέσα από τα σπλάχνα ουσιαστικά του Fidesz ένας πιθανός νέος διεκδικητής της εξουσίας, το κόμμα Tisza, το οποίο στις φετινές εκλογές του 2026 καθιστά σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις την εξουσία του Όρμπαν αβέβαιη.

Σε κάθε περίπτωση, η σημασία της προσωπικότητας του Όρμπαν πέραν της Ουγγαρίας καταδεικνύεται από το γεγονός ότι ενόψει των εκλογών αυτής της Κυριακής έχουν κινητοποιηθεί σοβαρές μυστικές και κυβερνητικές δυνάμεις τόσο για την εκδίωξή του όσο και για τη διατήρησή του στην εξουσία.