Στις 26 Απριλίου 1986, ο αντιδραστήρας 4 του Τσερνομπίλ εξερράγη και διασκόρπισε ραδιενεργό υλικό στη μισή Ευρώπη. Η Ιβηρική Χερσόνησος έμεινε εκτός. Δεν ήταν τύχη: ήταν η ατμόσφαιρα και η εξέλιξη των ανεμολογικών ρευμάτων.
Ήταν λίγο μετά τη μία τα ξημερώματα όταν εξερράγη ο αντιδραστήρας 4 του πυρηνικού σταθμού παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας Vladimir Ilyich Lenin, σε απόσταση μικρότερη των τριών χιλιομέτρων από την ουκρανική πόλη Pripyat.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το σύννεφο ραδιενεργού υλικού ξεπέρασε σε ύψος τα 1.500 μέτρα. Τις ημέρες που ακολούθησαν, οι ρύποι ταξίδεψαν σε μεγάλο μέρος του βόρειου ημισφαιρίου: από τη Σκανδιναβία μέχρι τις Βρετανικές Νήσους, από την κεντρική Ευρώπη μέχρι την ανατολική Μεσόγειο, την Τουρκία και την Αίγυπτο.
Σαράντα χρόνια μετά το χειρότερο πυρηνικό ατύχημα στην ιστορία της πολιτικής ζωής, οι μετεωρολογικές αναλύσεις μας επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε, βήμα προς βήμα, γιατί ορισμένες περιοχές έμειναν ανέγγιχτες και άλλες σημαδεύτηκαν για δεκαετίες.
Ο άνεμος που έδειχνε βόρεια
Τις πρώτες ώρες μετά το ατύχημα, η ατμοσφαιρική δυναμική έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Το μεσημέρι της 26ης Απριλίου, μια κορυφογραμμή υψηλής πίεσης απλωνόταν από την περιοχή του Τσερνομπίλ προς τη Σκανδιναβία.
Οι άνεμοι σε υψόμετρο περίπου 1.700 μέτρων μετέφεραν τους ρύπους προς αυτή την κατεύθυνση. Η Βόρεια Ευρώπη, η Λευκορωσία και οι βαλτικές δημοκρατίες ήταν οι πρώτες που επηρεάστηκαν.
Τρεις ημέρες αργότερα, το μοτίβο άλλαξε. Στις 29 Απριλίου, μια περιοχή χαμηλής πίεσης στη Μεσόγειο και μια νέα κορυφογραμμή που διείσδυσε από την Πορτογαλία έστρεψαν τον άνεμο προς το κέντρο της Ευρώπης. Για μια στιγμή, η τροχιά έδειχνε κατευθείαν προς την Ιβηρική Χερσόνησο.
Η στροφή που άλλαξε τα πάντα
Αυτό που φαινόταν αναπόφευκτο δεν συνέβη. Μεταξύ της 1ης και της 2ας Μαΐου, η κυματική διαμόρφωση στην ατμόσφαιρα αναδιοργανώθηκε και πάλι. Μια κοιλάδα εγκαταστάθηκε πάνω από τη δυτική Ευρώπη. Οι νότιοι άνεμοι έστρεψαν το ραδιενεργό νέφος προς τη Βρετανία.
Ταυτόχρονα, μια κορυφογραμμή που είχε σχηματιστεί πάνω από την Πορτογαλία ενισχύθηκε και κινήθηκε προς την ενδοχώρα, κατευθύνοντας τις εκπομπές του Τσερνομπίλ προς το νότο: η Ιταλία, η Ρουμανία, τα Βαλκάνια, η Ελλάδα, η Τουρκία και ο Καύκασος συγκέντρωσαν τότε το μεγαλύτερο μέρος της μόλυνσης κατά τις επόμενες ημέρες.
Η διαμόρφωση αυτή παρέμεινε σταθερή τουλάχιστον μέχρι τις 5 Μαΐου, καθιστώντας αυτές τις περιοχές της ανατολικής Μεσογείου τις πλέον πληγείσες κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.
Η διασπορά των ρύπων του Τσέρνομπιλ δεν ακολούθησε τη λογική των αποστάσεων ή των συνόρων. Οφείλεται σε ατμοσφαιρικά κύματα: κορυφογραμμές και κοιλώματα που οργανώνουν τις ροές του ανέμου στα μεσαία και ανώτερα στρώματα της τροπόσφαιρας. Η Ιβηρική Χερσόνησος δεν διέφυγε επειδή βρισκόταν μακριά από την πηγή. Διέφυγε επειδή, την κρίσιμη στιγμή, ο άνεμος έπνεε προς διαφορετική κατεύθυνση.
Το επεισόδιο καταδεικνύει κάτι που οι μετεωρολόγοι γνωρίζουν καλά και που το κοινό τείνει να ξεχνά: τα ατμοσφαιρικά φαινόμενα δεν σέβονται την πολιτική γεωγραφία. Όπως έδειξε το Τσέρνομπιλ, το ίδιο ρεύμα που καθορίζει αν μια εβδομάδα θα είναι βροχερή ή ξηρή μπορεί να αποφασίσει, σε ακραίες συνθήκες, ποια εδάφη είναι εκτεθειμένα σε καταστροφή και ποια όχι.