Προϋπολογισμός 2 τρισ. € της ΕΕ: Κίνδυνοι εντάσεων και καθυστερήσεων

Το αίτημα προκαλεί σύγκρουση ανάμεσα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το αυστηρό όριο δαπανών 1,26% του ΑΕΕ που προωθεί η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν – τον δημοσιονομικό μηχανισμό που περιορίζει τις δημόσιες δαπάνες σε ποσοστό του συνολικού Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος. Οι καθαροί συνεισφέροντες, όπως η Γερμανία και οι Κάτω Χώρες, υποστηρίζουν ότι είναι ήδη υπερβολικά υψηλό.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Η Επιτροπή επιδιώκει να χρηματοδοτήσει τις νέες προτεραιότητες στην άμυνα και την τεχνητή νοημοσύνη εξορθολογίζοντας τα υφιστάμενα κονδύλια. Το Κοινοβούλιο επιμένει ότι αυτές οι ανάγκες δεν πρέπει να καλυφθούν εις βάρος των αγροτών ή της περιφερειακής στήριξης. Μετά την ψηφοφορία (370 υπέρ, 201 κατά), το Κοινοβούλιο ζητά αύξηση του προϋπολογισμού κατά 10%, στο 1,27% του ΑΕΕ. Από τον υπολογισμό εξαιρούνται ρητά τα τεράστια κόστη αποπληρωμής του χρέους της πανδημίας, τα οποία, όπως τονίζουν οι ευρωβουλευτές, πρέπει να καταγραφούν χωριστά ώστε να μην «πνίξουν» τις μελλοντικές επενδύσεις.

Αν η πλειονότητα των ευρωβουλευτών καταψηφίσει την παρούσα κατεύθυνση της πρότασης, θα μπορούσε ουσιαστικά να μπλοκάρει ολόκληρο το σχέδιο των 2 τρισ. ευρώ, καθυστερώντας την έναρξη του χρηματοδοτικού κύκλου που ξεκινά το 2028.

Τι είναι το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο;

Το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) καθορίζει πόσα χρήματα κατευθύνονται σε κάθε τομέα πολιτικής. Χρηματοδοτεί προγράμματα που ωφελούν τους Ευρωπαίους πολίτες σε τομείς όπως η έρευνα, το κλίμα, η γεωργία, ο πολιτισμός, η άμυνα και το περιβάλλον.

Οι συνθήκες της ΕΕ αποτελούν τη βάση της ευρωπαϊκής δημοσιονομικής διαδικασίας. Ορίζουν πώς ο προϋπολογισμός καταρτίζεται, προετοιμάζεται, εγκρίνεται και διαπραγματεύεται, με στόχο τη διασφάλιση της διαφάνειας.

Η Επιτροπή προτείνει τον προϋπολογισμό, ενώ το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο τον εξετάζουν και τον τροποποιούν από κοινού πριν από την έγκρισή του. Οι συννομοθέτες διαπραγματεύονται και εγκρίνουν κάθε χρόνο τον ετήσιο προϋπολογισμό, εντός των ανώτατων ορίων του ΠΔΠ.

Σε αντίθεση με τις εθνικές κυβερνήσεις, η ΕΕ δεν επιβάλλει άμεσα φόρους στους πολίτες και τις επιχειρήσεις της. Καλύπτει τις δαπάνες της μέσω των λεγόμενων «ιδίων πόρων». Σε αυτούς περιλαμβάνονται οι συνεισφορές βάσει ΑΕΕ, ο φόρος κατανάλωσης (ΦΠΑ), οι δασμοί στις εισαγωγές και τα έσοδα από μη ανακυκλωμένα πλαστικά απόβλητα συσκευασίας. Για να υλοποιήσει την πιο φιλόδοξη πρότασή της, η Επιτροπή εισηγήθηκε «νέους ίδιους πόρους», εκτιμώμενους σε 58,2 δισ. ευρώ ετησίως (τιμές 2025), από την 1η Ιανουαρίου 2028.

Η Επιτροπή υλοποιεί το ΠΔΠ με τρεις τρόπους: άμεση διαχείριση από την ίδια ή τους εκτελεστικούς της οργανισμούς, έμμεση διαχείριση μέσω διεθνών ή εθνικών εταίρων και επιμερισμένη διαχείριση με τα κράτη μέλη.

Ο προτεινόμενος προϋπολογισμός για την περίοδο 2028-2034 ανέρχεται σε 1,81689 τρισ. ευρώ (σε τρέχουσες τιμές). Η Επιτροπή τον χαρακτηρίζει «μεγαλύτερο, εξυπνότερο και πιο στοχευμένο» σε σχέση με τον σημερινό. Μειώνει τον αριθμό των προγραμμάτων από 52 σε 16, ώστε να ανταποκρίνεται πιο αποτελεσματικά, να απλοποιεί τις διαδικασίες και να επικεντρώνεται στις βασικές προτεραιότητες της ΕΕ.

Το Κοινοβούλιο στηρίζει την ευελιξία και την απλούστευση του προϋπολογισμού, απορρίπτει όμως τη συρρίκνωση των αρμοδιοτήτων των περιφερειακών και δημοτικών αρχών, αναφέρει η Κάρλα Ταβάρες, εισηγήτρια για το ΠΔΠ και ευρωβουλευτής της Ομάδας της Προοδευτικής Συμμαχίας Σοσιαλιστών και Δημοκρατών.

«Είμαι φυσικά υπέρ της απλούστευσης. Αλλά απλούστευση δεν μπορεί να σημαίνει επανακεντροποίηση και παραγκωνισμό των περιφερειών», δήλωσε η Μαρί-Αντουανέτ Μωπερτύ, πρόεδρος της ομάδας Ευρωπαϊκή Συμμαχία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών, πρόεδρος της Συνέλευσης της Κορσικής και πρόεδρος της Επιτροπής Νησιών της Διάσκεψης Παράκτιων Περιφερειακών Περιοχών (CPMR).

Οι «κερδισμένοι» του νέου προϋπολογισμού

Η πρόταση προϋπολογισμού για την περίοδο 2028–2034 στρέφεται περισσότερο στη «σκληρή ισχύ», με αυξημένα κονδύλια για τη βιομηχανική και στρατιωτική ασφάλεια.

Ο πρώτος πυλώνας του ΠΔΠ (44% του συνολικού προϋπολογισμού) κατευθύνει 409 δισ. ευρώ στα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης (NRPPs). Αυτά συνενώνουν σε ένα ενιαίο πλαίσιο τα μέχρι τώρα ξεχωριστά ταμεία, μεταξύ των οποίων η Πολιτική Συνοχής και η Κοινή Αγροτική Πολιτική. Η χρηματοδότηση εξαρτάται από την επίτευξη στόχων και τον σεβασμό του κράτους δικαίου.

Ο δεύτερος πυλώνας αντιστοιχεί στο 21% του προϋπολογισμού, κατανέμοντας 409 δισ. ευρώ στο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας (ECF) (234 δισ. ευρώ) και στο πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» (175 δισ. ευρώ). Στόχος του ECF είναι να μειώσει την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και να διασφαλίσει τις εφοδιαστικές αλυσίδες πράσινης ενέργειας, κινητοποιώντας επενδύσεις έως 350 δισ. ευρώ μέσω συνδυασμού ευρωπαϊκών και ιδιωτικών πόρων.

Η άμυνα είναι ένας ακόμη μεγάλος κερδισμένος, καθώς το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας και τα έργα στρατιωτικής κινητικότητας προβλέπεται να λάβουν «δεκαπλασιασμό» των κονδυλίων, ως απάντηση στη ρωσική επιθετικότητα. Η χρηματοδότηση θα αυξηθεί από περίπου 1,7 δισ. ευρώ σε πάνω από 17 δισ. ευρώ, για τη βελτίωση της ταχείας μετακίνησης στρατευμάτων και εξοπλισμού σε όλη την Ευρώπη.

Κερδισμένες είναι επίσης η τεχνητή νοημοσύνη και η καινοτομία υψηλής τεχνολογίας, με μια προγραμματισμένη χρηματοδότηση έρευνας 200 δισ. ευρώ που στοχεύει να διατηρήσει την ΕΕ ανταγωνιστική έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας. Μεγάλο μέρος αυτών των πόρων θα στηρίξει την πρωτοβουλία «AI Factories», προσφέροντας σε ευρωπαϊκές νεοφυείς επιχειρήσεις πρόσβαση σε υπερυπολογιστές για την εκπαίδευση μεγάλων μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης.

Ο τρίτος πυλώνας διαθέτει 200 δισ. ευρώ στο πρόγραμμα Global Europe, συνδέοντας τις δαπάνες για την εξωτερική δράση με τα εσωτερικά συμφέροντα και καλύπτοντας τη διεύρυνση, τις εταιρικές σχέσεις με τις γειτονικές χώρες, τη διαχείριση της μετανάστευσης και τη διεθνή βοήθεια, συμπεριλαμβανομένης της στήριξης προς την Ουκρανία.

Τομείς που μένουν πίσω

Η χρηματοδότηση για την κοινωνία των πολιτών και την ανεξάρτητη δημοσιογραφία συμπιέζεται μέσα σε ευρύτερα, άκαμπτα «Εθνικά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης»: 200 δισ. ευρώ (10%) μοιράζονται ανάμεσα στα προγράμματα Erasmus+ και AgoraEU. Τα υπόλοιπα 293 δισ. ευρώ κατευθύνονται σε διάφορα έργα, όπως ο Μηχανισμός «Συνδέοντας την Ευρώπη», η Πολιτική Προστασία και η Υγεία, καθώς και το πρόγραμμα για την Ενιαία Αγορά και τα Τελωνεία. Αυτό εγκυμονεί τον κίνδυνο να υποβαθμιστούν η δημοκρατική λογοδοσία και η πολιτιστική διπλωματία.

«Αν η διακυβέρνηση συγκεντρωθεί υπερβολικά στο εθνικό επίπεδο, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος οι τοπικές πραγματικότητες, οι μικρότερες περιοχές και οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών να χάσουν σταδιακά την ορατότητα και την επιρροή τους στη διαδικασία λήψης αποφάσεων», προειδοποίησε η Μωπερτύ.

Η γεωγραφική διαίρεση

Οι προτεραιότητες στις δαπάνες έχουν διχάσει τα κράτη μέλη σε δύο διακριτά στρατόπεδα. Τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης, με επικεφαλής την Πολωνία και τις βαλτικές χώρες, ασκούν έντονο λόμπι υπέρ ενός προϋπολογισμού με πρώτη προτεραιότητα την ασφάλεια, που θα διατηρεί υψηλά επίπεδα χρηματοδότησης της συνοχής, ώστε να καλυφθεί το οικονομικό χάσμα με τη Δύση.

Οι «φειδωλές» χώρες (μεταξύ των οποίων η Γερμανία, η Σουηδία, η Αυστρία και οι Κάτω Χώρες) ζητούν δημοσιονομική πειθαρχία και ανώτατο όριο προϋπολογισμού πιο κοντά στο 1,1% του ΑΕΕ.

Για τις ανατολικές χώρες, ο προϋπολογισμός αποτελεί υπαρξιακή ασπίδα απέναντι στη Ρωσία, την ώρα που, κατά τους «φειδωλούς», η ΕΕ πρέπει να «ζει με βάση τις δυνατότητές της» και να δίνει προτεραιότητα στις ιδιωτικές επενδύσεις έναντι του δημόσιου χρέους. Στη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον Απρίλιο στην Κύπρο, η Γερμανία και οι Κάτω Χώρες, οι μεγαλύτεροι καθαροί συνεισφέροντες, προειδοποίησαν ότι ένας προϋπολογισμός 2 τρισ. ευρώ είναι «μη ρεαλιστικός» με δεδομένους τους εθνικούς δημοσιονομικούς περιορισμούς.

Σύμφωνα με το τρέχον σχέδιο, οι καθαροί συνεισφέροντες όπως η Γερμανία και οι Κάτω Χώρες μένουν, ουσιαστικά, «χωρίς αντάλλαγμα» σε άμεσα οφέλη, αντιμετωπίζοντας υψηλότερες εισφορές χωρίς τις εκπτώσεις που ίσχυαν στο παρελθόν.

Κινδυνεύουν να βρεθούν στο περιθώριο και τα κράτη του Νότου, όπως η Ιταλία και η Ισπανία, αλλά και μικρότερα κράτη μέλη, όπως η Βουλγαρία και η Ρουμανία, καθώς η προτεινόμενη συγχώνευση των περιφερειακών ταμείων σε εθνικά σχέδια μπορεί να παρακάμψει τις τοπικές αρχές που παραδοσιακά διαχειρίζονται αυτούς τους πόρους.

Τι ζητά το Κοινοβούλιο

Το Κοινοβούλιο ζητά αύξηση κατά 175,11 δισ. ευρώ (τιμές 2025) ή 197,30 δισ. ευρώ (σε τρέχουσες τιμές), πέραν της πρότασης φον ντερ Λάιεν για το 2025. Προειδοποιεί ότι ο προϋπολογισμός πρέπει να παραμείνει «εργαλείο επενδύσεων» για την Ευρώπη και τους πολίτες της, απορρίπτοντας ένα μοντέλο που βασίζεται αποκλειστικά στις επιδόσεις και συρρικνώνει τις περιφερειακές και τοπικές αρχές.

«Η Επιτροπή πρέπει να εντείνει τις επενδύσεις, ώστε η Ευρώπη να διατηρήσει τη γεωπολιτική και στρατηγική της θέση στο σημερινό διεθνές τοπίο», τόνισε η Ταβάρες.

Η πρόταση της Επιτροπής να βασιστούν τα NRPPs στο εργαλείο του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF) θα καταστήσει «τα εθνικά σχέδια υπέρμετρα κρατοκεντρικά, ενώ οι εδαφικές ιδιαιτερότητες θα εξαφανίζονται σταδιακά από τη λογική του προγραμματισμού», δήλωσε η Μωπερτύ στο Euronews.

Η Ευρώπη, κατά την ίδια, πρέπει να συνεργάζεται με τις περιφέρειες και τις τοπικές αρχές της, αντί να επιβάλλει μια απόλυτα ιεραρχική, άνωθεν προσέγγιση. Προτείνει ένα «Ευρωπαϊκό Σύμφωνο Εταιρικής Σχέσης, βασισμένο στην πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, στις εδαφικές εκτιμήσεις επιπτώσεων, στην ενεργή επικουρικότητα και στην άμεση συμμετοχή των τοπικών και περιφερειακών αρχών από την πρώτη στιγμή».

Οι ευρωβουλευτές ζητούν 888,86 δισ. ευρώ (τιμές 2025) για τον πρώτο πυλώνα, έναντι 797,1 δισ. ευρώ που προτείνει η Επιτροπή, με ενισχυμένη Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) ύψους 385,12 δισ. ευρώ και 274,34 δισ. ευρώ για την πολιτική συνοχής.

Η Ταβάρες υπογραμμίζει ότι το Κοινοβούλιο δυσκολεύεται να αποδεχτεί τη μετατόπιση της χρηματοδότησης από τις παραδοσιακές πολιτικές προς την άμυνα και τον ανταγωνισμό.

Η Μωπερτύ προειδοποιεί για την υποτίμηση αυτών των πολιτικών από την Επιτροπή, καθώς «δεν είναι απλώς δημοσιονομικά εργαλεία, αλλά ουσιαστικά πολιτικά μέσα που διασφαλίζουν την εδαφική ισορροπία, την οικονομική ανθεκτικότητα και τις ίσες ευκαιρίες σε όλη την Ευρώπη».

Το Κοινοβούλιο συναινεί σε συνολική αύξηση 62,08 δισ. ευρώ για την ανταγωνιστικότητα, εκ των οποίων 26,6 δισ. ευρώ για το ECF. Για το πρόγραμμα Global Europe, επιπλέον 21,24 δισ. ευρώ πέρα από την πρόταση της Επιτροπής (190 δισ. ευρώ) θα πρέπει να ενισχύσουν τη διεύρυνση, τη βοήθεια προς την Ουκρανία, την πολυμερή συνεργασία και την ανθρωπιστική στήριξη.

Το Κοινοβούλιο προειδοποιεί επίσης ότι η απλοποιημένη δομή της Επιτροπής υπονομεύει τη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Ζητά μεγαλύτερη συμμετοχή στις διαδικασίες, με διευρυμένο ρόλο των δημοσιονομικών και ελεγκτικών του αρμοδιοτήτων.

«Εμείς είμαστε η δημοσιονομική αρχή», δήλωσε η Ταβάρες, προειδοποιώντας ότι η τρέχουσα πρόταση προϋπολογισμού πρέπει να είναι πιο διαφανής για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, συμπεριλαμβανομένων των τελικών δικαιούχων.

Οι ευρωβουλευτές στηρίζουν το σχέδιο της Επιτροπής για ένα «καλάθι» διαφορετικών «νέων ίδιων πόρων», στο οποίο περιλαμβάνονται φόροι σε μεγάλες επιχειρήσεις και στις εισαγωγές και εξαγωγές καπνού. «Χρειαζόμαστε έναν ισχυρό προϋπολογισμό, έτοιμο να αντιμετωπίσει νέες προκλήσεις, και γι’ αυτό χρειαζόμαστε μια στέρεη βάση», σημείωσε η Ταβάρες.

Οι προτεινόμενοι νέοι ίδιοι πόροι αποτελούν «μια καλή αρχή», σύμφωνα με την Ταβάρες, αλλά απαιτούνται επιπλέον πηγές εσόδων ώστε τα ετήσια έσοδα να φτάσουν τα 60 δισ. ευρώ. Το Κοινοβούλιο προτείνει την επέκταση του μηχανισμού συνοριακής προσαρμογής άνθρακα, έναν φόρο στις ψηφιακές υπηρεσίες, φόρο στα διαδικτυακά τυχερά παιχνίδια και φόρο στα κεφαλαιακά κέρδη από κρυπτοστοιχεία.

Η αύξηση των νέων ιδίων πόρων είναι ο μόνος τρόπος για να χρηματοδοτηθεί ένας πιο φιλόδοξος προϋπολογισμός, καθώς η μείωση των πολιτικών που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ δεν αποτελεί επιλογή, δήλωσε η Ταβάρες στο Euronews.

Σημαντικές διαφωνίες με την Επιτροπή προέκυψαν γύρω από το NextGenerationEU, το μέσο ανάκαμψης της Ένωσης ύψους 800 δισ. ευρώ μετά την πανδημία COVID-19. Ενώ η Επιτροπή ενσωματώνει την αποπληρωμή των επιχορηγήσεων του NGEU, ύψους 168 δισ. ευρώ, στον προϋπολογισμό 2028-2034, το Κοινοβούλιο θέλει τα συγκεκριμένα κόστη να μείνουν εκτός των ανώτατων ορίων του προϋπολογισμού.

Η σύνοδος κορυφής του Ιουνίου

Στην ολομέλεια του Απριλίου στο Στρασβούργο, ο επίτροπος Προϋπολογισμού, Καταπολέμησης της Απάτης και Δημόσιας Διοίκησης Πιότρ Σεραφίν δήλωσε ότι η Επιτροπή «είναι έτοιμη να λειτουργήσει ως έντιμος διαμεσολαβητής». Ωστόσο, οι συγκρούσεις μεταξύ των κρατών μελών για το ύψος του προϋπολογισμού, το ποιος πληρώνει και πού κατευθύνονται τα χρήματα απειλούν να καθυστερήσουν την έγκρισή του.

«Η θέση μας είναι να εργαστούμε από κοινού με το Συμβούλιο», ανέφερε η Ταβάρες. Το Κοινοβούλιο αναμένεται να ψηφίσει για τη θέση του στις 18 Μαΐου. Ένα θετικό αποτέλεσμα θα θέσει μια σαφή κόκκινη γραμμή ενόψει των διαπραγματεύσεων με την Επιτροπή και το Συμβούλιο, σηματοδοτώντας την ετοιμότητα των ευρωβουλευτών να προωθήσουν πιο φιλόδοξους δημοσιονομικούς στόχους χωρίς υποχωρήσεις και πιέζοντας το Συμβούλιο να υιοθετήσει πιο συμβιβαστική στάση ενόψει της συνόδου κορυφής 18-19 Ιουνίου.