Οι πρωτοφανείς πυρκαγιές στην Ευρώπη αναγκάζουν την ΕΕ να αναθεωρήσει τη στρατηγική της: από την κατάσβεση στην πρόληψη καταστροφικών πυρκαγιών.
Περισσότερα από 434.976 εκτάρια έχουν καεί σε ολόκληρη την ΕΕ μέχρι στιγμής, σύμφωνα με τα στοιχεία της 30ής Ιουλίου από το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS). Το 2025, πάνω από ένα εκατομμύριο εκτάρια κάηκαν, γεγονός που το κατέστησε τη χειρότερη περίοδο δασικών πυρκαγιών από τότε που τηρούνται αρχεία.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Γι’ αυτό οι Βρυξέλλες αποφάσισαν να ξαναγράψουν τους κανόνες για το πώς η Ευρώπη αντιμετωπίζει τη φωτιά. Για δεκαετίες, η ευρωπαϊκή πολιτική για τις δασικές πυρκαγιές μεταφραζόταν σε αγορά περισσότερων αεροπλάνων, οχημάτων και προσλήψεις πυροσβεστών. Τώρα, η έμφαση μετατοπίζεται σε κάτι πιο ουσιαστικό: στην αποτροπή των πυρκαγιών από το να εξελίσσονται εξαρχής σε καταστροφικές.
Γιατί η καταστολή από μόνη της δεν αρκεί
Η λογική είναι απλή, λέει ο Αλεξάντερ Χελντ, δασολόγος στο European Forest Institute και στο Pan-European Forest Risk Facility, που έχει περάσει 25 χρόνια δουλεύοντας πάνω στην πολιτική για τις πυρκαγιές σε όλη την ήπειρο. Όταν ξεσπά μια φωτιά με ζέστη, ξηρασία και ισχυρούς ανέμους, κανένας αριθμός αεροσκαφών ή πληρωμάτων δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι θα τη θέσει υπό έλεγχο. «Αν δείτε τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή από την Πορτογαλία, την Ισπανία και τη Γαλλία μέχρι την Ελλάδα, την Τουρκία και τη Γερμανία, έχουμε ταυτόχρονες μεγάλες πυρκαγιές», σημειώνει. Οι συνθήκες αυτές ξεπερνούν ακόμη και τις πιο έμπειρες πυροσβεστικές δυνάμεις.
Αυτό που απογοητεύει τον Χελντ είναι το πού διοχετεύονται παραδοσιακά τα χρήματα. Παρά δύο δεκαετίες ευρωπαϊκών διακηρύξεων για ανθεκτικότητα και πρόληψη, η χρηματοδότηση παραμένει στρεβλά προσανατολισμένη στην καταστολή «επειδή είναι ευκολότερο να επενδύεις στην πλευρά της αντίδρασης», όπως λέει. «Δεν είναι τόσο απλό όσο να αγοράσεις ένα πυροσβεστικό όχημα ή ένα ελικόπτερο». Επισημαίνει την Πορτογαλία ως την εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα: μετέφερε περίπου το μισό προϋπολογισμό της για δασικές πυρκαγιές στη διαχείριση γης και την πρόληψη, αντί αποκλειστικά στην πυρόσβεση. Η δική του επιθυμία είναι ένας απλός κανόνας 50-50: κάθε ευρώ για καταστολή να αντιστοιχεί σε ένα ευρώ για μείωση του κινδύνου πριν από την ανάφλεξη.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει υιοθετήσει αυτή τη λογική ως πολιτική. «Δεν μπορούμε να επικεντρωνόμαστε μόνο στο να σβήνουμε κυριολεκτικά τις φωτιές», λέει η Άννα-Κάισα Ίτκονεν, εκπρόσωπος της Επιτροπής για την ενέργεια, το κλίμα, το περιβάλλον και τις μεταφορές. «Η ετοιμότητα για εμάς είναι πραγματικά εξαιρετικά σημαντική».
Η στροφή πολιτικής και πότε έγινε
Η τομή ήρθε τον Μάρτιο του 2026, όταν η Επιτροπή παρουσίασε τη Στρατηγική Ολοκληρωμένης Διαχείρισης Κινδύνου Δασικών Πυρκαγιών, μια επίσημη απομάκρυνση από το μοντέλο που βασίζεται αποκλειστικά στην αντίδραση προς ένα μοντέλο με τέσσερις πυλώνες: πρόληψη, ετοιμότητα, απόκριση και αποκατάσταση, με την πρόληψη πρώτη. Η συλλογιστική είναι τριπλή. Η Ευρώπη μόλις βίωσε τη χειρότερη περίοδο πυρκαγιών που έχει καταγραφεί.
Η κλιματική αλλαγή κάνει τις πυρκαγιές πιο θερμές, πιο μακρόχρονες και δυσκολότερες στον έλεγχο. Υπολογίζεται ότι το 96% των εστιών ανάφλεξης συνδέεται με αμέλεια ή εμπρησμό, πράγμα που σημαίνει ότι η πρόληψη πρέπει να στοχεύει τόσο στη συμπεριφορά των ανθρώπων όσο και στη βλάστηση.
Το γεγονός ότι οι πυρκαγιές επεκτείνονται πλέον πέρα από τη Μεσόγειο, στη Γερμανία, την Τσεχία και τη Σουηδία, ακόμη και μέχρι την Ισλανδία και το αρκτικό τόξο, προσέδωσε πρόσθετη αίσθηση επείγοντος. Μια στρατηγική δομημένη αποκλειστικά γύρω από τις δυνατότητες αντίδρασης της Νότιας Ευρώπης δεν ανταποκρίνεται πλέον στη γεωγραφία του κινδύνου.
Πώς εφαρμόζεται στην πράξη η πρόληψη
Η στρατηγική μεταφράζεται σε συγκεκριμένη χρηματοδότηση και εργαλεία που ήδη υλοποιούνται. Τα κονδύλια για την πρόληψη δασικών πυρκαγιών διοχετεύονται πλέον ταυτόχρονα μέσω διαφόρων ευρωπαϊκών μέσων: των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, των πόρων της πολιτικής συνοχής, του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, καθώς και των προγραμμάτων LIFE και των ερευνητικών προσκλήσεων του Horizon Europe. Στην πράξη, αυτά χρηματοδοτούν τη μείωση της καύσιμης ύλης, τις αντιπυρικές ζώνες, τη στοχευμένη βόσκηση, την αραίωση δασών και την αποκατάσταση τοπίων με υψηλή επικινδυνότητα πυρκαγιάς. Τέτοια έργα βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη στην Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ιταλία και τη Σικελία.
Περίπου το 35% του επόμενου πολυετούς προϋπολογισμού της ΕΕ έχει δεσμευθεί για το κλίμα και το περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένων σχεδόν 19 δισ. ευρώ από τα ταμεία συνοχής για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, με μια υποσχεθείσα ταχεία διαδικασία για τις πιο πληγείσες περιοχές.
Η Επιτροπή ενισχύει επίσης το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές, το δορυφορικό εργαλείο έγκαιρης προειδοποίησης και πρόγνωσης κινδύνου, και σχεδιάζει να προτείνει σύσταση του Συμβουλίου για την ολοκληρωμένη διαχείριση κινδύνου δασικών πυρκαγιών, καθώς και μια ειδική ευρωπαϊκή διαδικτυακή πύλη έως το 2027, ώστε να μοιράζεται διαδρομές χρηματοδότησης και συμπεράσματα με τα κράτη μέλη που έρχονται τώρα αντιμέτωπα με τον κίνδυνο πυρκαγιάς.
Η επιχειρησιακή ικανότητα αντίδρασης δεν έχει εξαφανιστεί. Το rescEU προσθέτει δώδεκα πυροσβεστικά αεροπλάνα και πέντε ελικόπτερα, αλλά η Ίτκονεν είναι σαφής ως προς τη σειρά προτεραιοτήτων: «Στόχος δεν είναι να σβήνουμε περισσότερες φωτιές. Στόχος είναι να έχουμε καλές πολιτικές πρόληψης».
Από τη στρατηγική στην πράξη
Το πιο δύσκολο ζήτημα είναι η εφαρμογή. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει προειδοποιήσει ότι η διακυβέρνηση των δασικών πυρκαγιών παραμένει κατακερματισμένη ανάμεσα σε υπηρεσίες πολιτικής προστασίας, δασικών, αγροτικών και κλιματικών πολιτικών, χωρίς συνολική εικόνα για το πόσα δαπανώνται στην πρόληψη. Εργαλεία όπως οι ελεγχόμενες καύσεις και η στοχευμένη βόσκηση συχνά σκοντάφτουν σε γραφειοκρατικές άδειες και σε κανόνες ευθύνης. Τα έργα πρόληψης χρειάζονται σταθερή, επαναλαμβανόμενη χρηματοδότηση για συντήρηση, κάτι για το οποίο τα ευρωπαϊκά μέσα που έχουν σχεδιαστεί για εφάπαξ επενδύσεις δεν είναι πάντα κατάλληλα.
Για τον Χελντ, η προσπάθεια πρέπει να υπερβεί την απλή παροχή οικονομικής στήριξης, με τη δημιουργία ανεξάρτητων και μη γραφειοκρατικών κέντρων εμπειρογνωμοσύνης, ευέλικτων όσο και η ίδια η φωτιά. Κέντρα που θα φέρνουν στο ίδιο τραπέζι δασολόγους, αγρότες και χωροτάκτες, αντί να περνούν τα πάντα αποκλειστικά μέσω των αρχών πολιτικής προστασίας.
Ένα παράδειγμα, όπως το περιγράφει ο ίδιος, για το τι αξίζει η πρόληψη: η Γερμανία δαπανά περίπου 30 εκατ. ευρώ τον χρόνο για την κατάσβεση επαναλαμβανόμενων πυρκαγιών σε μολυσμένες εκτάσεις. Αν μειωνόταν στο μισό μόνο μία από αυτές τις πυρκαγιές, θα εξοικονομούνταν 15 εκατ. ευρώ, αρκετά για να χρηματοδοτήσουν ουσιαστική δουλειά πρόληψης. «Είναι δύσκολο να το υποστηρίξεις», παραδέχεται, «επειδή τα μεν είναι χρήματα για την αντιμετώπιση καταστροφών και είναι δύσκολο να γεφυρωθούν με την πρόληψη».