Η επιστολική ψήφος είναι πρακτική, χρησιμοποιείται μαζικά και είναι νόμιμη. Παρ’ όλα αυτά δέχεται έντονη κριτική: πόσο ασφαλής, μυστική και χρήσιμη είναι; Αρχικά προβλεπόταν ως εξαίρεση, όμως τα προβλήματα επαναλαμβάνονται.
Η κάλπη έχει πλέον έναν σοβαρό αντίπαλο: για εκατομμύρια Γερμανούς η επιστολική ψήφος αποτελεί εδώ και καιρό μέρος της απολύτως κανονικής διαδικασίας ψηφοφορίας. Στις βουλευτικές εκλογές του 2025 περίπου το 37% των ψηφοφόρων ψήφισε ταχυδρομικά. Το 1957, όταν εισήχθη, το ποσοστό ήταν μόλις 5%. Κατά την πανδημία του κορονοϊού το 2021 το μερίδιο έφτασε σχεδόν το 50%.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Αρχικά θεσπίστηκε ως λύση ανάγκης, για άρρωστους και ηλικιωμένους που δεν μπορούσαν να φτάσουν στο εκλογικό τμήμα. Στο μεταξύ η επιστολική ψήφος έχει περάσει από την εξαίρεση στη νέα κανονικότητα.
Η τρέχουσα συζήτηση για τους πιθανούς κινδύνους της επιστολικής ψήφου είναι πιο έντονη από ποτέ και πολιτικά φορτισμένη. Ενόψει της εκλογής στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ στις 6 Σεπτεμβρίου 2026 η AfD έχει αναδείξει την επιστολική ψήφο σε πολιτικό ζήτημα. Ο πρόεδρος του κόμματος Τίνο Κρουπάλα λέει ότι γνωρίζει περιπτώσεις από γηροκομεία «όπου το στυλό ουσιαστικά καθοδηγούνταν». Ο επικεφαλής υποψήφιος της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ, Ούλριχ Ζίγκμουντ, ζητά επίσης «να εξετάζεται πολύ προσεκτικά» τι συμβαίνει στα γηροκομεία.
Στις βουλευτικές εκλογές του 2025 η AfD τα πήγε σαφώς χειρότερα στους επιστολικούς ψηφοφόρους απ’ ό,τι σε όσους ψήφισαν στην κάλπη. Για τις επερχόμενες εκλογές, στην πόλη Χάλε περισσότεροι από 20% των ψηφοφόρων έχουν ζητήσει υλικό για επιστολική ψήφο, στο Μάγκντεμπουργκ περίπου 30%.
Ποιος ελέγχει στο σπίτι αν η ψήφος είναι ελεύθερη και μυστική;
Ωστόσο η συζήτηση για τους κινδύνους της επιστολικής ψήφου δεν είναι καινούργια και συνταγματολόγοι θεωρούν ορισμένες πτυχές της προβληματικές: στο σπίτι η διαδικασία της ψήφου δεν μπορεί να ελεγχθεί όπως στο εκλογικό τμήμα.
Μια επιστολική ψηφοφορία μπορεί να χειραγωγηθεί και να νοθευθεί ευκολότερα από την παραδοσιακή ψηφοφορία στην κάλπη, υποστηρίζει ο νομικός Βόλκερ Μπέμε-Νέσλερ σε άρθρο του στην εφημερίδα WELT. Στην επιστολική ψήφο δεν είναι δυνατόν να διασφαλιστεί ότι η ψηφοφορία διεξάγεται πραγματικά ελεύθερα και μυστικά. Οι εκλογές όμως πρέπει να είναι ελεύθερες και μυστικές, αλλιώς δεν είναι δημοκρατικές, τονίζει ο Μπέμε-Νέσλερ.
Η κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στην επιστολική ψήφο και την ψηφοφορία στην κάλπη δεν βρίσκεται μόνο στη φάση της καταμέτρησης, αλλά ήδη στη διαδικασία της ψήφου. Στο εκλογικό τμήμα ο ψηφοφόρος μπαίνει μόνος στο παραβάν, αποφασίζει μακριά από βλέμματα και στη συνέχεια ρίχνει το ψηφοδέλτιο στην κάλπη. Υπάρχουν εφορευτικές επιτροπές, η διαδικασία είναι δημόσια και σαφώς καθορισμένη.
Όταν η ψήφος ρίχνεται στο τραπέζι της κουζίνας στο σπίτι, σίγουρα δεν πρόκειται για μυστική και ενδεχομένως ούτε για ελεύθερη ψηφοφορία. Και τι γίνεται στα γηροκομεία; Ο Μπέμε-Νέσλερ παραπέμπει στο άρθρο του σε μια υπόθεση στην Κάτω Σαξονία, όπου ιδιοκτήτρια οίκων ευγηρίας και μονάδων φροντίδας καταδικάστηκε για εκλογική νοθεία. Στις δημοτικές εκλογές του 2008 είχε οργανώσει κεντρική συλλογή επιστολικών ψηφοδελτίων στα ιδρύματά της. Υπήρχε πρακτική βοήθεια από το νοσηλευτικό προσωπικό, αλλά όχι θαλάμες ψηφοφορίας.
Το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο είχε εντοπίσει την αδυναμία ήδη από το 2013
Στην επιστολική ψήφο ο ψηφοφόρος βρίσκεται στο σπίτι, στο νοσοκομείο ή στο γηροκομείο. Το αν κάποιος στέκεται δίπλα του, ασκεί πίεση ή «βοηθά» στο συμπλήρωμα του ψηφοδελτίου, δεν μπορεί να ελεγχθεί από έξω.
Δεν πρόκειται για θεωρητική λεπτομέρεια. Το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο έχει επισημάνει αυτήν ακριβώς την αδυναμία εδώ και χρόνια. Το 2013 διαπίστωσε: «Στην επιστολική ψήφο η δημόσια εποπτεία της διαδικασίας ψηφοφορίας υποχωρεί». Η ακεραιότητα της εκλογής επίσης «δεν διασφαλίζεται στον ίδιο βαθμό όπως στην ψηφοφορία στην κάλπη στο εκλογικό τμήμα».
Παρά ταύτα, το Δικαστήριο έκρινε ότι η επιστολική ψήφος είναι συμβατή με το Σύνταγμα.
Ο λόγος είναι ότι η δημοκρατία δεν πρέπει να εξαρτάται από το αν κάποιος την ημέρα των εκλογών είναι υγιής, κινητικός ή καν στο σπίτι. Η επιστολική ψήφος έχει σκοπό να επιτρέψει τη συμμετοχή σε ανθρώπους που διαφορετικά θα δυσκολεύονταν – όπως ασθενείς, άτομα με αναπηρία, ταξιδιώτες ή εργαζόμενοι.
Μέχρι το 2008 οι επιστολικοί ψηφοφόροι έπρεπε μάλιστα να αιτιολογούν γιατί δεν μπορούσαν να πάνε στο εκλογικό τμήμα. Αυτός ο περιορισμός καταργήθηκε. Σήμερα κάθε πολίτης με δικαίωμα ψήφου μπορεί κατ’ αρχήν να επιλέξει την επιστολική ψήφο.
Όσοι ψηφίζουν νωρίτερα με επιστολή δεν μπορούν να αλλάξουν γνώμη αν προκύψουν νέα στοιχεία
Μια ακόμη αδυναμία της επιστολικής ψήφου δεν αφορά απαραίτητα το πώς δίνεται η ψήφος, αλλά το πότε. Όσοι ψηφίζουν με επιστολή το κάνουν συχνά ημέρες ή και εβδομάδες πριν από την επίσημη ημέρα των εκλογών.
Αυτό μπορεί να κάνει διαφορά. Μέχρι την ημέρα της κάλπης μπορεί να συμβούν πολλά πολιτικά. Ένα κόμμα θα μπορούσε, για παράδειγμα, λίγο πριν από τις εκλογές να παρουσιάσει νέα θέση σε ένα σημαντικό θέμα, να κατεβάσει έναν αμφιλεγόμενο υποψήφιο ή να βρεθεί υπό πίεση λόγω πολιτικού σκανδάλου. Όσοι έχουν ήδη στείλει την ψήφο τους δεν μπορούν να λάβουν αυτές τις εξελίξεις υπόψη στην απόφασή τους.
Οι επικριτές της επιστολικής ψήφου βλέπουν σε αυτό πιθανό πρόβλημα για την αρχή της ισότητας της ψήφου: οι ψηφοφόροι ενδέχεται να αποφασίζουν στη βάση διαφορετικού επιπέδου ενημέρωσης.
Προστίθεται και κάτι άλλο: από τη στιγμή που το επιστολικό ψηφοδέλτιο ταχυδρομείται, ο ψηφοφόρος δεν μπορεί πλέον να ελέγξει τι συμβαίνει στη συνέχεια με την ψήφο του. Η διαδικασία εξαρτάται περισσότερο από ταχυδρομικές υπηρεσίες, διοικητικούς μηχανισμούς και οργανωτικές ροές.
Όλες οι επιστολικές ψήφοι που έχουν παραληφθεί συγκεντρώνονται στην αρμόδια υπηρεσία και πρέπει να φυλάσσονται υπό ασφαλείς συνθήκες. Το τι ακριβώς συμβαίνει σε αυτή τη φάση δεν ρυθμίζεται λεπτομερώς.
Παρατυπίες: πρόσφατα περιστατικά στη Σαξονία-Άνχαλτ
Πόσο προβληματική μπορεί να αποδειχθεί αυτή η «γκρίζα ζώνη» δείχνει μια τρέχουσα υπόθεση από τη Ντεσάου. Εκεί ο εξουσιοδοτημένος εκπρόσωπος μιας 95χρονης γυναίκας με άνοια υπέβαλε μήνυση. Σύμφωνα με τη δική του περιγραφή είχαν ζητηθεί για τη γυναίκα υλικά επιστολικής ψήφου και προφανώς είχε δοθεί ψήφος χωρίς εκείνος να το γνωρίζει. Η υπόθεση ερευνάται.
Ιδιαίτερα οι κάτοικοι γηροκομείων δικαιούνται να λάβουν βοήθεια, όταν για παράδειγμα δεν είναι σωματικά σε θέση να συμπληρώσουν μόνοι τους το ψηφοδέλτιο. Ένα «καθοδηγούμενο στυλό» όμως δεν σημαίνει αυτομάτως ότι επηρεάστηκε η επιλογή ψήφου. Ο BIVA-Pflegeschutzbund, ο σύλλογος προστασίας δικαιωμάτων των ατόμων που χρειάζονται φροντίδα, απορρίπτει τις τρέχουσες υποψίες σε βάρος γηροκομείων, όπως ανέφερε τον Αύγουστο έπειτα από ερώτημα του πρακτορείου ειδήσεων dpa. Από τις συμβουλευτικές του υπηρεσίες δεν προκύπτουν αντίστοιχες περιπτώσεις.
Στην τρέχουσα συζήτηση περιλαμβάνονται και συγκεκριμένα λάθη κατά τη χορήγηση υλικού επιστολικής ψήφου. Στο Μάγκντεμπουργκ τυπώθηκαν διπλά 440 εκλογικά πιστοποιητικά και τα αντίστοιχα έγγραφα στάλθηκαν δύο φορές. Στη Χάλε τυπώθηκαν διπλά 1.184 πακέτα επιστολικής ψήφου. Οι αρχές κήρυξαν άκυρα τα εσφαλμένα έγγραφα και φρόντισαν να χρησιμοποιηθούν τα σωστά.
Έχει σημειωθεί ήδη εκλογική απάτη με επιστολική ψήφο στη Γερμανία;
Πριν από περισσότερα από δέκα χρόνια μια υπόθεση από το Στένταλ στη Σαξονία-Άνχαλτ είχε προκαλέσει αίσθηση. Στις δημοτικές εκλογές του 2014 σημειώθηκε εκεί εκτεταμένη εκλογική νοθεία. Δημοτικός σύμβουλος της CDU καταδικάστηκε σε δυόμισι χρόνια φυλάκιση. Είχε ομολογήσει ότι πλαστογράφησε εξουσιοδοτήσεις επιστολικής ψήφου και συμπλήρωσε ο ίδιος τα εκλογικά έγγραφα άλλων ανθρώπων. Οι εκλογές έπρεπε να επαναληφθούν.
Και στις εκλογές του κρατιδίου της Σαξονίας το 2024 σημειώθηκε απόπειρα απάτης. Στη Δρέσδη και την ευρύτερη περιοχή της εντοπίστηκαν πολυάριθμα παραποιημένα επιστολικά ψηφοδέλτια. Σε αυτά η ψήφος είχε αλλοιωθεί υπέρ του ακροδεξιού κόμματος Freie Sachsen. Τα επίμαχα ψηφοδέλτια κηρύχθηκαν στη συνέχεια άκυρα.
Πιο πρόσφατη είναι μια υπόθεση από τη Βαυαρία: μετά τις δημοτικές εκλογές του Μαρτίου 2026 ο πρώην δήμαρχος του Βύλφερσχαουζεν αν ντερ Ζάλε, στην περιφέρεια Ρεν-Γκραμπφελντ στην Κάτω Φραγκονία, παραδέχθηκε ότι άνοιξε φακέλους επιστολικής ψήφου και αλλοίωσε ψηφοδέλτια. Η δίκη του Βόλφγκανγκ Ζάιφερτ (CSU) αναμένεται να ξεκινήσει τον Νοέμβριο. Ο οικισμός έχει περίπου 1.500 κατοίκους.
Στο κρατίδιο του Βρανδεμβούργου επαναλαμβάνεται μια εκλογή δημάρχου στο Στράουςμπεργκ. Εκεί έγινε αντιληπτό ότι μόλις περίπου 70% των επιστολικών φακέλων που στάλθηκαν έφτασαν στην εκλογική αρχή, ποσοστό ασυνήθιστα χαμηλό. Επιπλέον, το ταχυδρομικό κουτί για τους επιστολικούς φακέλους βρισκόταν σε υποκατάστημα των ταχυδρομείων που διαχειρίζεται ο μετέπειτα νικητής των εκλογών, Πάτρικ Χίμπνερ. Στο Στράουςμπεργκ ζουν περίπου 27.000 άνθρωποι.
Οι εκτεταμένες αστοχίες στις εκλογές του 2021 στο Βερολίνο αφορούσαν λιγότερο την επιστολική ψήφο. Τα προβλήματα εμφανίστηκαν κυρίως κατά την ίδια τη διαδικασία ψηφοφορίας σε πολυάριθμα εκλογικά τμήματα της πρωτεύουσας.
Και γιατί ψηφίζουν διαφορετικά όσοι ρίχνουν επιστολική ψήφο;
Ένα ακόμη επιχείρημα των επικριτών της επιστολικής ψήφου είναι τα διαφορετικά αποτελέσματα.
Στις βουλευτικές εκλογές του 2025 μόλις περίπου 24% των ψηφοφόρων της AfD ψήφισαν με επιστολή. Στην περίπτωση της CSU το ποσοστό ήταν 57%. Η AfD βλέπει σε αυτές τις διαφορές πιθανή ένδειξη χειραγώγησης. Ειδικοί στο εκλογικό δίκαιο, ωστόσο, θεωρούν πολύ πιο πειστική μια πεζή εξήγηση: οι υποστηρικτές της AfD φαίνεται να χρησιμοποιούν λιγότερο συχνά την επιστολική ψήφο.
Όταν ορισμένες κοινωνικές ομάδες ψηφίζουν συχνότερα με επιστολή από άλλες, είναι φυσικό να διαφέρουν και οι κομματικές τους προτιμήσεις. Οι ηλικιωμένοι, για παράδειγμα, χρησιμοποιούν πιο συχνά την επιστολική ψήφο, όπως και οι γυναίκες. Υπάρχουν επίσης σημαντικές περιφερειακές διαφορές.
Πόσο ασφαλής είναι, λοιπόν, η επιστολική ψήφος;
Όσοι ζητούν επιστολική ψήφο λαμβάνουν ειδική ένδειξη στο εκλογικό μητρώο. Έτσι αποτρέπεται να ψηφίσει το ίδιο άτομο επιπλέον και στην κάλπη. Τα έγγραφα αποστέλλονται κατ’ αρχήν στη δηλωμένη διεύθυνση κατοικίας. Όσοι ζητούν να σταλούν σε άλλη διεύθυνση λαμβάνουν επιπλέον ειδοποίηση στη διεύθυνση κατοικίας.
Είναι επίσης δυνατό να παραλάβει τα έγγραφα άλλο πρόσωπο, αλλά μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και με εξουσιοδότηση. Ένα άτομο μπορεί να παραλάβει υλικό επιστολικής ψήφου το πολύ για τέσσερις ψηφοφόρους. Παραβάσεις του εκλογικού δικαίου μπορεί να έχουν ποινικές συνέπειες.
Μπορεί κανείς να εμπιστευθεί το εκλογικό αποτέλεσμα, όταν μια πιο επιρρεπής σε χειραγωγήσεις επιστολική ψήφος έχει γίνει τόσο σημαντική; Ο Μπέμε-Νέσλερ θεωρεί ότι η συζήτηση δεν είναι καθόλου αβάσιμη. Στο τέλος δεν πρέπει «να μένει ούτε η παραμικρή σκιά αμφιβολίας», ώστε οι πολίτες να μπορούν να έχουν εμπιστοσύνη στο αποτέλεσμα. Ένα εκλογικό αποτέλεσμα πρέπει επίσης να μπορεί να γίνει αποδεκτό, ιδίως από όσους έχουν ηττηθεί.
Στο περιοδικό Cicero ο ίδιος δηλώνει ότι βλέπει την ευκολότερα χειραγωγήσιμη επιστολική ψήφο ως πρόβλημα, ιδίως στο σημερινό «δηλητηριασμένο πολιτικό κλίμα». Παράλληλα παρατηρεί ότι η επιστολική ψήφος έχει πλέον «ενσωματωθεί δομικά σε ολόκληρο το γερμανικό εκλογικό σύστημα».
Να καταργηθεί;
Από συνταγματική άποψη, η κατάργηση της επιστολικής ψήφου δεν θα ήταν απλώς μια πολιτική επιλογή. Η επιστολική ψήφος επιτελεί έναν σημαντικό σκοπό: καθιστά την ψηφοφορία απλή και προσβάσιμη για εκατομμύρια ανθρώπους. Γι’ αυτό το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο την έχει επιτρέψει ρητά, παρά τα μειωμένα περιθώρια ελέγχου.
Πιθανές βελτιώσεις της επιστολικής ψήφου συζητούνται εδώ και καιρό. Οι προτάσεις εκτείνονται από αυστηρότερους κανόνες έως ενίσχυση της προσωπικής εποπτείας της διαδικασίας ψηφοφορίας.
Ερευνητές εκλογών όπως ο Έρικ Λίνχαρτ από το Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Κέμνιτς δεν βλέπουν ενδείξεις για θεμελιώδες πρόβλημα. Όπως δήλωσε στην ARD, «δεν υπάρχει κανένα στοιχείο ότι στην επιστολική ψήφο υπάρχει δομική χειραγώγηση». Οι αδυναμίες εντοπίζονται κυρίως στην οργάνωση και σε πιθανές περιπτώσεις προσωπικής επιρροής, για παράδειγμα μέσα σε οικογένειες.
Η επικεφαλής της εκλογικής αρχής του κρατιδίου της Σαξονίας-Άνχαλτ, Κρίστα Ντίκμαν, υπογραμμίζει επίσης ότι οι διαδικασίες ελέγχονται τακτικά: «Κάθε εκλογική διαδικασία αξιολογείται και στη συνέχεια αναθεωρούμε τους κανόνες, αν χρειαστεί να γίνουν διορθώσεις».
Συγκεκριμένα σχέδια για μια ριζική μεταρρύθμιση της επιστολικής ψήφου δεν υπάρχουν μέχρι στιγμής.