Η πτώση του Νικολάς Μαδούρο δεν θεωρείται απλώς μια εσωτερική αναταραχή στη Βενεζουέλα. Το γεγονός έχει διπλή σημασία για την Τεχεράνη
Ενώ οι εορτασμοί για το Νέο Έτος δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί, χρήστες των κοινωνικών δικτύων επισήμαναν μια αιφνίδια αύξηση στις πωλήσεις πίτσας γύρω από το Πεντάγωνο τις πρώτες πρωινές ώρες του Σαββάτου — ένα στοιχείο που, σύμφωνα με άτυπη «κυβερνολογική» φιλολογία, ερμηνεύεται ως ένδειξη στρατιωτικών επιχειρήσεων των Ηνωμένων Πολιτειών σε κάποιο σημείο του πλανήτη.
Ανεξάρτητα από την υπερβολή τέτοιων ερμηνειών, η πραγματικότητα είναι ότι η ταυτόχρονη εξέλιξη πολλών κρίσιμων γεωπολιτικών γεγονότων έχει στρέψει και πάλι το βλέμμα στη στρατηγική εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών και στις συνέπειές της για συμμάχους και αντιπάλους της Ουάσινγκτον — από τη Βενεζουέλα έως το Ιράν, τη Συρία και ακόμη πιο πέρα.
Ο Τραμπ, το Νέο Έτος και τα γνώριμα μηνύματα
Ακόμη και στις πρώτες ημέρες του νέου έτους, ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δεν απέφυγε να στείλει σαφή μηνύματα κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Τα μηνύματα αυτά διακινήθηκαν ταυτόχρονα με σημαντικές εξελίξεις στη Λατινική Αμερική και την Αφρική: από την άμεση επίθεση στο Καράκας και την πτώση του Νικολάς Μαδούρο, έως τις στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά θέσεων του Ισλαμικού Κράτους στη βόρεια Νιγηρία, οι οποίες φέρεται να πραγματοποιήθηκαν κατόπιν αιτήματος της κεντρικής κυβέρνησης της χώρας.
Αυτό που κρίνεται αξιοσημείωτο από ορισμένους αναλυτές είναι ο κοινός παρονομαστής των τριών χωρών — Ιράν, Βενεζουέλα και Νιγηρία: τα ενεργειακά τους αποθέματα και ο ρόλος τους στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου. Το ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες, σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη συγκυρία για τις αγορές ενέργειας, επιδιώκουν να διαδραματίσουν πιο ενεργό ρόλο στην εξίσωση του πετρελαίου και ενδεχομένως να επηρεάσουν ακόμη και τον ΟΠΕΚ.
Παρά ταύτα, αξιωματούχοι της πετρελαϊκής βιομηχανίας της Βενεζουέλας διαβεβαίωσαν ότι οι βασικές εγκαταστάσεις της χώρας — οι οποίες διαθέτουν τα μεγαλύτερα επιβεβαιωμένα αποθέματα πετρελαίου παγκοσμίως — δεν έχουν υποστεί ζημιές και ότι η παραγωγή και η διύλιση συνεχίζονται κανονικά.
Η πτώση του Μαδούρο: Κάτι περισσότερο από μια αλλαγή εξουσίας στη Λατινική Αμερική
Η πτώση του Νικολάς Μαδούρο δεν θεωρείται απλώς μια εσωτερική αναταραχή στη Βενεζουέλα. Το γεγονός έχει διπλή σημασία για την Τεχεράνη, καθώς η Βενεζουέλα υπήρξε τα τελευταία χρόνια στενός σύμμαχος του Ιράν, με εκτεταμένη οικονομική, πετρελαϊκή και συνεργασία σε θέματα ασφάλειας.
Από τις στενές σχέσεις Τεχεράνης – Καράκας κατά την προεδρία του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ και τη στενή του σχέση με τον Ούγκο Τσάβες, έως τα μακροπρόθεσμα σχέδια των ιρανικών κυβερνήσεων σε οικονομικό και υλικοτεχνικό επίπεδο στη Βενεζουέλα, η συνεργασία αυτή βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό σε ιδεολογική εγγύτητα και κοινή αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Οι συνεργασίες αυτές — συχνά συνοδευόμενες από επενδύσεις δισεκατομμυρίων δολαρίων, ιδίως από οντότητες που συνδέονται με τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης — βρίσκονται πλέον σε καθεστώς αβεβαιότητας. Με την πτώση της κυβέρνησης Μαδούρο, το μέλλον των επενδύσεων αυτών και των ανεκπλήρωτων οικονομικών απαιτήσεων του Ιράν παραμένει ασαφές, τη στιγμή που η ίδια η Ισλαμική Δημοκρατία αντιμετωπίζει σοβαρή οικονομική κρίση και έλλειψη συναλλάγματος.
Διαδηλώσεις στο Ιράν και η σκιά των διεθνών εξελίξεων
Οι εξελίξεις αυτές συμπίπτουν με μια νέα φάση διαδηλώσεων στο Ιράν, οι οποίες συνοδεύονται από δημόσια μηνύματα στήριξης του Ντόναλντ Τραμπ και έχουν επεκταθεί σε πολλές πόλεις της χώρας. Η ταυτόχρονη κατάρρευση μιας στρατηγικής συμμαχίας στη Λατινική Αμερική και η όξυνση της εσωτερικής αναταραχής στο Ιράν δεν θεωρείται τυχαία από εγχώριους και διεθνείς παρατηρητές.
Ιδίως μετά τον 12ήμερο πόλεμο και αυτό που ορισμένοι αναλυτές περιγράφουν ως «κενό ασφάλειας» στην αμυντική δομή του Ιράν, κυκλοφόρησαν — αν και δεν επιβεβαιώθηκαν — εικασίες για αυξημένη ευαλωτότητα της ιρανικής ηγεσίας και, ειδικότερα, για το ενδεχόμενο φυσικής εξουδετέρωσης του Αλί Χαμενεΐ.
Η αντίδραση της ηγεσίας και η γνώριμη γραμμή διαχωρισμού
Στο ίδιο πλαίσιο, ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, επανέλαβε τον διαχωρισμό μεταξύ «διαδηλωτών» και «ταραχοποιών», προειδοποιώντας ότι δεν θα δείξει επιείκεια απέναντι σε αυτό που χαρακτηρίζει ως προσπάθειες υπονόμευσης του συστήματος. Δεν είναι σαφές εάν η τοποθέτησή του έγινε πριν ή μετά την πτώση της κυβέρνησης Μαδούρο, ωστόσο η χρονική σύμπτωση θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική.
Ο Χαμενεΐ έκανε τις δηλώσεις του το πρωί του Σαββάτου, σε συνάντηση με οικογένειες μαρτύρων, επαναλαμβάνοντας ότι «θα γονατίσει τον εχθρό».
Από τη Δαμασκό στο Καράκας: η μοίρα των συμμάχων της Μόσχας
Η εμπειρία της Συρίας και της Βενεζουέλας — δύο χωρών που απολάμβαναν πολιτική και στρατιωτική στήριξη από τη Ρωσία — έχει αναζωπυρώσει ερωτήματα για τον ρόλο της Μόσχας στις εξισώσεις ισχύος. Και οι δύο κυβερνήσεις, παρά τη στήριξη του Βλαντίμιρ Πούτιν, κατέρρευσαν σε σύντομο χρονικό διάστημα και με δραματικές εξελίξεις.
Αυτό οδήγησε ορισμένους αναλυτές να μιλήσουν για πιθανές «μεγάλες συμφωνίες» μεταξύ παγκόσμιων δυνάμεων, στις οποίες η τύχη περιφερειακών συμμάχων ενδέχεται να καθορίζεται στο πλαίσιο γεωπολιτικών ανταλλαγών — από την Ουκρανία έως τη Μέση Ανατολή. Σε μια τέτοια ανάγνωση, το Ιράν δεν αποτελεί εξαίρεση.
Εξάρτηση από την Ανατολή: εγγύηση ή ευαλωτότητα;
Το Ιράν έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια σημαντική εξάρτηση από τη Ρωσία, με την υπογραφή ακόμη και εγγράφου μακροπρόθεσμης συνεργασίας. Ωστόσο, αρκετοί ειδικοί εκτιμούν ότι οι συμφωνίες αυτές δεν έχουν απαραίτητα μόνιμη στρατηγική αξία για το Κρεμλίνο και ότι, σε περίπτωση μεταβολής των ισορροπιών, η Τεχεράνη θα μπορούσε εύκολα να μετατραπεί σε «αποσυνδεδεμένο μπλοκ».
Κατά τη διάρκεια του 12ήμερου πολέμου, η στήριξη του Βλαντίμιρ Πούτιν προς το Ιράν περιορίστηκε κυρίως σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο. Δεν καταγράφηκαν ενδείξεις ουσιαστικής στρατιωτικής υποστήριξης ή αποτρεπτικής παρέμβασης. Η Ρωσία, παρά τις διακηρυγμένες στρατηγικές σχέσεις με την Τεχεράνη, επέλεξε να αποφύγει την κλιμάκωση με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, περιοριζόμενη σε γενικές καταδίκες και εκκλήσεις για αυτοσυγκράτηση — στάση που, για πολλούς στο Ιράν, ανέδειξε εκ νέου τον καιροσκοπισμό και την προτεραιότητα των μερικών συμφερόντων του Κρεμλίνου.
Παρόλα αυτά, η Τεχεράνη εξακολουθεί να βασίζεται στη Ρωσία, όχι απαραίτητα από βαθιά εμπιστοσύνη, αλλά λόγω έλλειψης εναλλακτικών επιλογών στο πλαίσιο των κυρώσεων και της διεθνούς απομόνωσης.
Ποια είναι η οπτική της Κίνας απέναντι στο Ιράν;
Παρότι πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι η κύρια αντιπαράθεση στη σημερινή παγκόσμια τάξη είναι οικονομική και όχι ιδεολογική, οι πρόσφατες θέσεις του Πεκίνου απέναντι στην Τεχεράνη υποδηλώνουν ότι η κινεζική προσέγγιση δεν διαφέρει ουσιαστικά από τη ρωσική πραγματιστική λογική.
Η Κίνα, όπως και η Ρωσία, χρησιμοποιεί το Ιράν κυρίως ως γεωπολιτικό χαρτί και ως πηγή φθηνής ενέργειας έναντι της Δύσης, αποφεύγοντας — σε κρίσιμες στιγμές — δαπανηρή στήριξη ή άμεση σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους. Η στάση αυτή έρχεται σε αντίθεση με την αντίληψη ενός τμήματος της ιρανικής εξουσίας που θεωρεί την «Ανατολή» ασφαλές καταφύγιο.
Οικονομία σε φθορά και υποσχέσεις που έρχονται αργά
Όλοι αυτοί οι παράγοντες βαραίνουν πάνω στο Ιράν, του οποίου η οικονομία πιέζεται από κυρώσεις, υψηλό πληθωρισμό και δραματική μείωση της αγοραστικής δύναμης. Για πολλούς επικριτές, οι υποσχέσεις των αξιωματούχων για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου μοιάζουν περισσότερο με βραχυπρόθεσμα «μπαλώματα» παρά με ουσιαστικές λύσεις.
Ποιο είναι το μήνυμα των εξελίξεων για την Τεχεράνη;
Η πτώση κυβερνήσεων που διατηρούσαν στενές σχέσεις με την Ισλαμική Δημοκρατία — από τον Μπασάρ αλ Άσαντ στη Συρία έως τον Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα — εγείρει αναπόφευκτα το ερώτημα: πρόκειται για εσωτερικές εξελίξεις ή για μετατόπιση της στάσης των μεγάλων δυνάμεων απέναντι στους πιστούς συμμάχους τους;
Το μόνο βέβαιο είναι ότι η σύμπτωση εξωτερικών πιέσεων, εσωτερικής αναταραχής και κατάρρευσης συμμαχιών έχει φέρει την Ισλαμική Δημοκρατία σε ένα από τα πιο σύνθετα πολιτικά και οικονομικά σταυροδρόμια των τελευταίων ετών.