«Όλοι έχουν τρελαθεί μετά την καταιγίδα. Είναι μια μορφή συλλογικού μετατραυματικού στρες», λέει ένας Έλληνας χωρικός που αντιμετωπίζει μετεγκατάσταση.
Αν υπάρχει ένα πράγμα χαραγμένο στη μνήμη του Βάιου Γιατρόπουλου από τη χειρότερη νύχτα της ζωής του, αυτό είναι η αίσθηση αδυναμίας στα μάτια του γιου του. «Και τώρα τι, μπαμπά; Τα χάσαμε όλα», τον ρώτησε με δάκρυα στα μάτια.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Στεκόντουσαν πάνω στην οροφή της νταλίκας τους επί εννέα ώρες, ενώ τα νερά της πλημμύρας ανέβαιναν επικίνδυνα κοντά στα πόδια τους, μέχρι να διασωθούν. Η κακοκαιρία Ντάνιελ, που έπληξε την κεντρική Ελλάδα τον Σεπτέμβριο του 2023, κατέστρεψε την πατρίδα τους, τον Παλαμά, αφήνοντας πίσω ένα χαώδες μείγμα λάσπης, φερτών υλικών, νεκρών ζώων και διαλυμένων ζωών.
Τελικά, ο Γιατρόπουλος μετακόμισε με την οικογένειά του σε ένα χωριό όπου το σπίτι τους βρίσκεται σε πιο ψηλό σημείο. Η επιστροφή είναι αδιανόητη. «Δεν θέλω να νιώθω αυτό το σφίξιμο στην καρδιά με κάθε σταγόνα βροχής. Για αρκετούς μήνες φοβόμασταν ότι θα ξαναπλημμυρίσει. Σκέφτηκα ακόμη και να δω ψυχολόγο», θυμάται.
Παρόλα αυτά, θεωρεί την οικογένειά του τυχερή γιατί βρήκαν γρήγορα καινούργιο σπίτι εκεί κοντά. Πολλοί κάτοικοι του Παλαμά, όπως λέει, αναγκάστηκαν να μετακομίσουν σε γειτονικές πόλεις, στην Αθήνα ή ακόμη και στο εξωτερικό, αναζητώντας μια καλύτερη ζωή και πιο στεγνή γη.
Εκατοντάδες χιλιάδες Ευρωπαίοι εκτοπίζονται λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων
Ο Γιατρόπουλος ανήκει σε μια ολοένα και διευρυνόμενη ομάδα Ευρωπαίων: στους πρώτους κλιματικούς μετανάστες της ηπείρου. Ο εκτοπισμός εντός εθνικών συνόρων δεν είναι πια θεωρητικό ζήτημα, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι πλήττονται από καταιγίδες, πλημμύρες, δασικές πυρκαγιές και ξηρασία.
Η ΜΚΟ Internal Displacement Monitoring Centre (IDMC) (πηγή στα Αγγλικά), με έδρα τη Γενεύη, εκτιμά ότι περίπου 413.000 άνθρωποι εκτοπίστηκαν (πηγή στα Αγγλικά) στην ΕΕ μεταξύ 2008 και 2023. Μέχρι στιγμής, το 2023 είναι η χειρότερη χρονιά που έχει καταγραφεί, με πάνω από 200.000 Ευρωπαίους εσωτερικά εκτοπισμένους, κυρίως λόγω δασικών πυρκαγιών και καταιγίδων.
Ωστόσο, για όσους πλήττονται, η εμπειρία διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα.
Ένα αεροπλάνο ρίχνει νερό πάνω από πυρκαγιά στα βουνά Harz, κάτω από την κορυφή Brocken, περίπου 30 χλμ δυτικά του Wernigerode στη βόρεια Γερμανία, κοντά στο Schierke, Γερμανία, 7 Σεπτεμβρίου 2024.Ένα αεροπλάνο ρίχνει νερό πάνω από πυρκαγιά στα βουνά Harz, κάτω από την κορυφή Brocken, περίπου 30 χλμ δυτικά του Wernigerode στη βόρεια Γερμανία, κοντά στο Schierke, Γερμανία, 7 Σεπτεμβρίου 2024.
Η Γερμανία αντιμετωπίζει καταστροφικές πυρκαγιές και πλημμύρες
Στη Γερμανία, το είδος των ακραίων καιρικών φαινομένων που ανησυχεί περισσότερο τον κόσμο διαφέρει ανάλογα με την περιοχή.
Στα βορειοανατολικά, η ολοένα και εντονότερη τάση προς την ξηρασία έχει καταστήσει τις δασικές πυρκαγιές πιο συχνές και πιο σφοδρές. Πέρυσι ήταν η χειρότερη χρονιά που έχει καταγραφεί για τη Γερμανία όσον αφορά τα καμένα εκτάρια γης. Αν και οι περισσότεροι κάτοικοι της περιοχής δεν φοβούνται ότι μια πυρκαγιά θα φτάσει μέχρι τα σπίτια τους, ορισμένοι αγρότες έχουν ήδη αρχίσει να νιώθουν τις συνέπειες της μειωμένης βροχόπτωσης.
Την ίδια ώρα, σε μεγάλο μέρος της νότιας και δυτικής Γερμανίας ο πιο άμεσος κίνδυνος δεν είναι το λίγο, αλλά το πολύ νερό μονομιάς.
Η IDMC κατέγραψε 84.000 εσωτερικούς εκτοπισμούς στη Γερμανία από το 2008 έως το 2024. Η συντριπτική πλειονότητα αυτών (78.000) οφείλεται σε πλημμύρες.
Οι καταστροφικές πλημμύρες στην κοιλάδα του Άρ το 2021 συγκαταλέγονται στις πιο σοβαρές φυσικές καταστροφές της Γερμανίας τα τελευταία χρόνια, σκοτώνοντας 134 ανθρώπους και επηρεάζοντας περίπου άλλους 40.000.
Ο Μάρτιν φον Λάνγκενταλ, ο οποίος συμμετείχε στην αντιμετώπιση της καταστροφής ως αναπληρωτής επικεφαλής της Μονάδας Πολιτικής Προστασίας και Διαχείρισης Πόρων της ΕΕ για τον Ερυθρό Σταυρό, εκτιμά ότι 3.500 άνθρωποι εκτοπίστηκαν τουλάχιστον προσωρινά, καθώς τα σπίτια τους χρειάζονταν εκτεταμένες επισκευές ή ανοικοδόμηση.
ΑΡΧΕΙΟ - Κατεστραμμένα σπίτια στο Schuld, Γερμανία, Πέμπτη 15 Ιουλίου 2021.ΑΡΧΕΙΟ - Κατεστραμμένα σπίτια στο Schuld, Γερμανία, Πέμπτη 15 Ιουλίου 2021.
Πέρα από την άμεση υλική καταστροφή, οι επιζώντες βρέθηκαν αντιμέτωποι με μακροχρόνιες ελλείψεις πόρων, ζώντας με κατεστραμμένες υποδομές, από γκρεμισμένες γέφυρες και εγκαταστάσεις λυμάτων μέχρι σοβαρή έλλειψη βασικής ιατρικής φροντίδας, γιατρών και φαρμάκων.
«Ήταν πολλοί αυτοί που μπόρεσαν σχετικά γρήγορα να επιστρέψουν στα σπίτια τους, αλλά υπήρχε και μια μεγάλη ομάδα που δεν μπορούσε πια να ζήσει εκεί, γιατί τα σπίτια είχαν καταστραφεί ολοσχερώς ή ήταν πολύ επικίνδυνα για να μπουν μέσα», λέει ο Λάνγκενταλ. «Για αυτούς δημιουργήθηκαν οικισμοί με κοντέινερ, κάτι σαν προσφυγικοί καταυλισμοί, αρχικά για βραχυπρόθεσμη στέγαση, αλλά τα κοντέινερ χρησιμοποιούνταν ακόμη και περισσότερα από δύο χρόνια αργότερα».
Ένα ελληνικό χωριό που επλήγη από πλημμύρες διχάζεται
Λόγω της θέσης της στη Μεσόγειο, η Ελλάδα είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε κλιματικές καταστροφές. Η IDMC εκτιμά ότι σχεδόν 300.000 άνθρωποι (πηγή στα Αγγλικά) στην Ελλάδα έχουν εκτοπιστεί από το 2008, κυρίως λόγω δασικών πυρκαγιών, καταιγίδων και πλημμυρών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Βλοχός, ένα χωριό στη Θεσσαλία, στην κεντρική Ελλάδα. Χτισμένο στο χαμηλότερο σημείο της περιοχής, το χωριό ήταν πάντα ευάλωτο σε πλημμύρες. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία θυμούνται ακόμη με τρόμο τις πλημμύρες του 1953 και του 1994, όταν τμήματα του χωριού καταστράφηκαν.
Όταν όμως το 2023 χτύπησε η κακοκαιρία Ντάνιελ, η κλίμακα της καταστροφής ήταν πρωτοφανής. Σε πολλά σπίτια η στάθμη του νερού έφτασε τα δύο μέτρα, αφήνοντάς τα ακατοίκητα και καταστρέφοντας ολοσχερώς τα έπιπλα.
Ο Βλοχός στη Θεσσαλία, στην κεντρική Ελλάδα, υπέστη πρωτοφανείς καταστροφές όταν η κακοκαιρία Ντάνιελ χτύπησε το 2023.Ο Βλοχός στη Θεσσαλία, στην κεντρική Ελλάδα, υπέστη πρωτοφανείς καταστροφές όταν η κακοκαιρία Ντάνιελ χτύπησε το 2023.
Τις πρώτες εβδομάδες μετά την κακοκαιρία επικράτησε ένα έντονο αίσθημα αλληλεγγύης. Οι νεότεροι βοηθούσαν τους ηλικιωμένους και οι οικογένειες μοιράζονταν ό,τι πόρους είχαν, θυμάται ο πρόεδρος του χωριού, Βασίλης Καλογιάννης, με ένα γλυκόπικρο μείγμα περηφάνιας και μελαγχολίας.
Ωστόσο, αυτή η ενότητα γρήγορα ράγισε, καθώς το μέγεθος της καταστροφής κατέστησε σαφές ότι η μετεγκατάσταση της κοινότητας σε ψηλότερο σημείο ίσως είναι ο καλύτερος τρόπος αποφυγής μελλοντικών συμφορών. Η κυβέρνηση έχει προτείνει αυτή τη λύση, υπό την προϋπόθεση ότι θα εγκριθεί από σαφή πλειοψηφία των κατοίκων.
«Πού να πάμε; Εδώ είναι το σπίτι μας»
Στο γειτονικό χωριό Μεταμόρφωση, περίπου το 95% των νοικοκυριών ψήφισε υπέρ της μετεγκατάστασης σε δημοψήφισμα, εν μέρει επειδή το χωριό είχε πλημμυρίσει επανειλημμένα πρόσφατα.
«Οι περισσότεροι θέλουν να φύγουν, είδαν το νερό να φτάνει μέχρι τις στέγες τους. Όταν βρέχει, πολλοί φεύγουν ακόμα κι αν δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος», λέει ο Πέτρος Κοντογιάννης, πρόεδρος της Μεταμόρφωσης.
Λίγα μόνο χιλιόμετρα πιο πέρα, στον Βλοχό, τα πράγματα είναι διαφορετικά, καθώς οι κάτοικοι είναι διχασμένοι, μια σκληρή πραγματικότητα που αναμένεται να αντιμετωπίσουν πολλές κοινότητες σε όλη την Ευρώπη, όσο η κλιματική αλλαγή προκαλεί όλο και μεγαλύτερες ανατροπές.
Η αντιπαράθεση έχει γίνει οξεία, φτάνοντας μερικές φορές σε σοβαρούς καβγάδες και ακόμη και σε επεισόδια βίας. «Όλοι έχουν τρελαθεί μετά την κακοκαιρία. Είναι μια μορφή συλλογικού μετατραυματικού στρες», λέει ένας κάτοικος του χωριού που θέλει να διατηρήσει την ανωνυμία του.
Όλοι έχουν τρελαθεί μετά την κακοκαιρία. Είναι μια μορφή συλλογικού μετατραυματικού στρες.
Πολλοί κάτοικοι έχουν μετακομίσει σε άλλα χωριά ή πόλεις, εξακολουθούν όμως να θεωρούν τον Βλοχό πατρίδα τους και θέλουν το χωριό να μεταφερθεί σε σημείο με μικρότερο κίνδυνο πλημμύρας. «Το χωριό μας βρίσκεται σε λάθος θέση. Είναι στο χαμηλότερο σημείο της Θεσσαλίας, γι’ αυτό και από το 1953 βρίσκεται διαρκώς σε κίνδυνο», λέει ο Παναγιώτης Παναγιωτόπουλος, κάτοικος της περιοχής που πλέον ζει σε κοντινή κωμόπολη. «Για τη Μεταμόρφωση έχει ήδη ληφθεί απόφαση μετεγκατάστασης, παρόλο που βρίσκεται δύο μέτρα ψηλότερα από τον Βλοχό», προσθέτει.
Ωστόσο, δεν είναι όλοι πεπεισμένοι ότι η μετεγκατάσταση είναι η λύση. «Πού να πάμε; Εδώ είναι το σπίτι μας», λέει ο Απόστολος Μάρκης, πρώην αστυνομικός που θέλει το χωριό να μείνει στη θέση του.
Διασώστες απομακρύνουν έναν πολίτη καθώς ο ποταμός Aa πλημμυρίζει το Arques, στη βόρεια Γαλλία, 4 Ιανουαρίου 2024. Διασώστες απομακρύνουν έναν πολίτη καθώς ο ποταμός Aa πλημμυρίζει το Arques, στη βόρεια Γαλλία, 4 Ιανουαρίου 2024.
Η βόρεια Γαλλία κάτω από το νερό
Ο 54χρονος Βενσάν Μακινιόν δεν θα ξαναδεί ποτέ το πρόσωπο της μητέρας του. Οι τελευταίες φωτογραφίες της παρασύρθηκαν από χείμαρρους λάσπης που πλημμύρισαν το σπίτι του. Στις 2 Ιανουαρίου 2024, ο πατέρας δύο αγοριών είχε μόνο λίγες ώρες για να περισώσει ό,τι μπορούσε από το σπίτι του, από διοικητικά έγγραφα μέχρι λίγα προσωπικά αντικείμενα που πήρε βιαστικά μαζί του.
Ζούσε επί 23 χρόνια σε αυτό το σπίτι στο Blendecques, στη βόρεια Γαλλία. «Αυτό το σπίτι αποτύπωνε την πορεία της οικογένειάς μας: τα πρώτα βήματα, τα πρώτα δάκρυα», θυμάται με πόνο. «Χρειάστηκε να τα αφήσουμε όλα πίσω σε μια στιγμή. Στο ισόγειο είχε 1,4 μέτρα νερό».
Δεν ήταν η πρώτη φορά που η πόλη του πλημμύριζε. Κάθε χρόνο όμως η κατάσταση χειροτέρευε. Η κατάταξή της ως ζώνη υψηλού κινδύνου πλημμύρας έκανε την πώληση του σπιτιού του σχεδόν αδύνατη. «Ήμασταν παγιδευμένοι», θυμάται.
Εκείνη η χειμωνιάτικη μέρα σήμανε την αποχώρηση σχεδόν 800 ανθρώπων από το Blendecques.
Μας πήρε πάνω από έναν χρόνο για να νιώσουμε ξανά ασφαλείς, αλλά μόλις αρχίσει να βρέχει, ο κόσμος αγχώνεται.Κάτοικος του Blendecques
«Είμαστε οι πρώτοι κλιματικά εκτοπισμένοι της Γαλλίας. Η οικογένειά μου κι εγώ μετακομίσαμε σε ένα σπίτι σε πιο ψηλό σημείο, σε γειτονική κωμόπολη. Μας πήρε πάνω από έναν χρόνο για να νιώσουμε ξανά ασφαλείς, αλλά μόλις αρχίσει να βρέχει, ο κόσμος αγχώνεται», εξηγεί ο Βενσάν.
Ενώ η βόρεια Γαλλία αντιμετωπίζει ολοένα και πιο σοβαρές πλημμύρες, ο Νότος φλέγεται, οι ακτές διαβρώνονται και οι αλπικοί παγετώνες λιώνουν. Σε ολόκληρη τη χώρα, οι περισσότεροι δήμοι αντιμετωπίζουν τουλάχιστον έναν σημαντικό φυσικό κίνδυνο.
Σχεδόν το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Γαλλίας δηλώνει ότι θα σκεφτόταν να μετακομίσει λόγω των κλιματικών κινδύνων στον δήμο του, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Odoxa (πηγή στα Αγγλικά). Το 2022, περίπου 45.000 άνθρωποι εκτοπίστηκαν λόγω περιβαλλοντικών καταστροφών, γεγονός που καθιστά τη Γαλλία μία από τις χώρες που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική αλλαγή στην Ευρώπη. Πλέον, το ερώτημα δεν είναι αν θα μετακινηθούν οι άνθρωποι, αλλά σε ποια κλίμακα θα γίνει αυτό.
Μια ήπειρος σε κίνηση
Αν επαληθευτούν ορισμένα από τα πιο δυσοίωνα σενάρια που περιγράφουν οι κλιματολόγοι, έως το 2050 η Ευρώπη αναμένεται να είναι κατά 2,5°C θερμότερη από τα προβιομηχανικά επίπεδα, πράγμα που σημαίνει ότι ο Νότος θα αντιμετωπίζει μεγαλύτερες περιόδους ξηρασίας και συχνότερους, πιο ακραίους καύσωνες, ενώ η κεντρική και δυτική Ευρώπη θα γνωρίσουν εντονότερες βροχοπτώσεις και υψηλότερο κίνδυνο πλημμυρών.
Όπως ο Γιατρόπουλος στην Ελλάδα και ο Μακινιόν στη Γαλλία, έτσι και εκατομμύρια άλλοι άνθρωποι θα χρειαστεί να μετακινηθούν εντός των χωρών τους, αναζητώντας εργασία και καλύτερη πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες ή απλώς ένα πιο ασφαλές περιβάλλον για να ζήσουν.
«Τα επόμενα χρόνια θα έχουμε όλο και περισσότερους εσωτερικούς κλιματικούς μετανάστες», λέει ο Παύλος Μπαλτάς, δημογράφος στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών. «Αν οι άνθρωποι δεν μπορούν να ζήσουν σε έναν τόπο, θα μετακινηθούν».