Κόκκινο κοράλλι: Από τον βυθό της Μεσογείου στην αγορά κοσμημάτων- Το λαθρεμπόριο στα ελληνικά νησιά

Η πρόσφατη επιχείρηση της ελληνικής Γενικής Διεύθυνσης Δυνάμεων Ελέγχου Οικονομικών Συναλλαγών (ΔΕΟΣ) σε ένα μικρό ελληνικό νησί του Αιγαίου έφερε στο προσκήνιο έναν ελάχιστα γνωστό, αλλά ιδιαίτερα πολύτιμο φυσικό πόρο της Μεσογείου: το κόκκινο κοράλλι.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Στη Σκόπελο, ένα από τα νησιά των Βορείων Σποράδων στο Αιγαίο, εντοπίστηκαν Ιταλοί υπήκοοι που φέρονται να είχαν αφαιρέσει κόκκινο κοράλλι από τον θαλάσσιο βυθό, με προορισμό την Ιταλία. Η αξία του φορτίου εκτιμήθηκε από τις ελληνικές αρχές σε περίπου 800.000 ευρώ. Η υπόθεση βρίσκεται υπό διερεύνηση, ενώ εξετάζεται και η ακριβής διαδρομή που θα ακολουθούσε το κοράλλι μετά την έξοδό του από την Ελλάδα.

Η υπόθεση της Σκοπέλου είναι ένα μικρό κομμάτι μιας πολύ μεγαλύτερης ιστορίας. Το κόκκινο κοράλλι αλιεύεται εδώ και αιώνες σε διάφορες περιοχές της Μεσογείου και αποτελεί αντικείμενο ενός διεθνούς εμπορίου, στο οποίο η Ιταλία έχει διαχρονικά κεντρικό ρόλο. Η πόλη Torre del Greco, κοντά στη Νάπολη, έχει εξελιχθεί στο σημαντικότερο ευρωπαϊκό κέντρο επεξεργασίας του κοραλλιού και κατασκευής κοσμημάτων.

Κοράλλια από διαφορετικές περιοχές της Μεσογείου κατευθύνονται προς την ιταλική αγορά, όπου η πρώτη ύλη μετατρέπεται σε κοσμήματα και άλλα προϊόντα υψηλότερης προστιθέμενης αξίας. Η δραστηριότητα αυτή είναι νόμιμη όταν το κοράλλι έχει συλλεχθεί σύμφωνα με τους κανόνες που ισχύουν σε κάθε χώρα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η πρώτη ύλη προέρχεται από παράνομη συλλογή και στη συνέχεια εισέρχεται στην ίδια εμπορική αλυσίδα.

Μια πολύτιμη πρώτη ύλη

Η αξία του κόκκινου κοραλλιού παρουσιάζει μεγάλη διακύμανση, ανάλογα με την ποιότητα, το μέγεθος και το στάδιο επεξεργασίας.

Έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) για το μέλλον του πολύτιμου κόκκινου κοραλλιού στη Μεσόγειο αναφέρει ότι κοράλλια κορυφαίας ποιότητας μπορούν να φτάσουν έως και τα 5.000 ευρώ το κιλό.

Η ζήτηση έχει ενισχυθεί τα τελευταία χρόνια, καθώς το κόκκινο κοράλλι έχει επιστρέψει στις συλλογές μεγάλων διεθνών οίκων μόδας. Η παρουσία του σε σύγχρονες συλλογές πολυτελών κοσμημάτων, ρούχων και αξεσουάρ, ακόμη και από οίκους όπως οι Van Cleef & Arpels και Dolce & Gabbana, επαναφέρει ένα υλικό με μακραίωνη ιστορία στο επίκεντρο της αγοράς luxury.

Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για μια πρώτη ύλη που είναι από τη φύση της περιορισμένη: το κόκκινο κοράλλι αναπτύσσεται εξαιρετικά αργά και οι μεγάλες αποικίες χρειάζονται δεκαετίες για να σχηματιστούν.

Η υψηλή αξία έχει δημιουργήσει μια παράλληλη, παράνομη αγορά, με διαδρομές παράνομης διακίνησης από χώρες της νότιας Ευρώπης και της Βόρειας Αφρικής προς την Ευρώπη. Στην Αλγερία, σύμφωνα με έρευνα του Earth Journalism Network, έως και τρεις τόνοι κοραλλιού φέρονται να διακινούνται παράνομα κάθε χρόνο προς την Ευρώπη, με την Ιταλία να αποτελεί έναν από τους σημαντικούς προορισμούς.

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα είναι η ιχνηλασιμότητα. Όταν το ακατέργαστο κοράλλι φτάσει στα εργαστήρια επεξεργασίας και μετατραπεί σε κόσμημα, γίνεται πολύ δυσκολότερο να εξακριβωθεί από πού προήλθε.

Τι γνωρίζουμε για το κόκκινο κοράλλι της Μεσογείου

Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους η Γενική Επιτροπή Αλιείας για τη Μεσόγειο (GFCM) του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO) έχει πραγματοποιήσει ειδικό ερευνητικό πρόγραμμα για το κόκκινο κοράλλι.

Στο πρόγραμμα, που πραγματοποιήθηκε την περίοδο 2020-2023, συμμετείχαν επτά μεσογειακές χώρες, μεταξύ τους και η Ελλάδα, με τη συμμετοχή του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ). Στόχος ήταν να βελτιωθεί η γνώση για την κατάσταση των πληθυσμών του κοραλλιού και να ενισχυθούν οι μηχανισμοί διαχείρισης και ιχνηλασιμότητας. Στην ερευνητική ομάδα μετείχαν οι Μ. Σαλωμίδη (ερευνήτρια του ΕΛΚΕΘΕ καιεπικεφαλής της έρευνας), Γιάννης Ίσσαρης (ΕΛΚΕΘΕ), Βασίλης Γερακάρης (Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας του ΚΕΘΕΑ), Θάνος Νταλιάνης(ΕΛΚΕΘΕ Κρήτης) και Βασίλης Γεροβασιλείου (αν. καθηγητής στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο).

Στην Ελλάδα, ωστόσο, υπάρχουν ακόμη σημαντικά κενά γνώσης. «Οι βυθοί της Ελλάδας δεν είναι χαρτογραφημένοι», εξηγεί η Μαρία Σαλωμίδη.

Οι ερευνητές έχουν εντοπίσει περιοχές με κοραλλιογενείς σχηματισμούς, δεν έχουν όμως πλήρη εικόνα της έκτασης των πληθυσμών. Παράλληλα, οι βυθοί δέχονται πιέσεις από διαφορετικές δραστηριότητες. Όπως επισημαίνει η Σαλωμίδη, τόσο η επαγγελματική όσο και η ερασιτεχνική αλιεία μπορούν να επηρεάσουν τα κοραλλιογενή οικοσυστήματα, ακόμη και όταν το ίδιο το κοράλλι δεν αποτελεί τον στόχο.

Η GFCM έχει προειδοποιήσει ότι οι πληθυσμοί του κόκκινου κοραλλιού μπορεί να βρίσκονται σε κατάσταση υπερεκμετάλλευσης.

Και η υπόθεση της Σκοπέλου, σύμφωνα με τη Σαλωμίδη, πιθανότατα δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό:

«Το μόνο που θα μπορούσα με ασφάλεια να πω είναι ότι, αν ένα περιστατικό εντοπίστηκε, σίγουρα έχουν συμβεί πολύ περισσότερα».

Ένα ζώο, ένας μύθος, χιλιάδες χρόνια ιστορίας

Το κόκκινο κοράλλι (Corallium rubrum) δεν είναι φυτό αλλά αποικιακό θαλάσσιο ζώο, που σχηματίζει έναν σκληρό ασβεστολιθικό σκελετό. Αναπτύσσεται εξαιρετικά αργά και μια μεγάλη, ώριμη αποικία μπορεί να χρειαστεί ακόμη και 100 χρόνια για να σχηματιστεί.

Η σχέση του ανθρώπου με το κοράλλι είναι πολύ παλαιότερη από τη σύγχρονη αγορά κοσμημάτων. Ίχνη του έχουν βρεθεί σε προϊστορικούς αρχαιολογικούς χώρους, ενώ από την αρχαιότητα εκτιμήθηκε για την ομορφιά και τη σπανιότητά του και του αποδίδονταν προστατευτικές και θεραπευτικές ιδιότητες.

Η ιστορία του συνδέθηκε μάλιστα με έναν από τους γνωστότερους μύθους της Μεσογείου.

Στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου, ο Περσέας, επιστρέφοντας μετά τον αποκεφαλισμό της Μέδουσας, σταματά για να ξεκουραστεί και τοποθετεί το κεφάλι της πάνω στα φύκια. Το αίμα της Γοργόνας πέφτει πάνω τους και, σύμφωνα με τον μύθο, τα μαλακά φυτά πετρώνουν και αποκτούν πορφυρό χρώμα. Έτσι, σύμφωνα με την αρχαία αφήγηση, γεννιέται το κοράλλι.

Σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, ο μύθος εξακολουθεί να εμφανίζεται σε διεθνείς επιστημονικές παρουσιάσεις για το κόκκινο κοράλλι. Η πραγματική ιστορία του, όμως, είναι πλέον πολύ πιο σύνθετη: ένας οργανισμός που χρειάζεται δεκαετίες για να αναπτυχθεί έχει μετατραπεί σε πολύτιμη πρώτη ύλη μιας διεθνούς αγοράς, ενώ οι επιστήμονες προσπαθούν ακόμη να καταγράψουν πόσο από αυτόν τον φυσικό πλούτο έχει απομείνει στη Μεσόγειο.