Η Ισλανδία λέει «όχι»: τέσσερα μαθήματα από το δημοψήφισμα ένταξης στην ΕΕ

Η Ισλανδία λέει «Nei».

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Σε ένα δημοψήφισμα που παρακολουθήθηκε στενά και κρίθηκε στο νήμα, η σκανδιναβική χώρα απέρριψε την επανέναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ένα «ναι» θα επανεκκινούσε τη διαδικασία που είχε εγκαταλειφθεί το 2015. Τότε, το Ρέικιαβικ είχε καταφέρει να κλείσει 11 κεφάλαια της μακρόσυρτης διαδικασίας. Η πλούσια χώρα ήταν σχεδόν βέβαιο ότι θα μετατρεπόταν σε φαβορί στην κούρσα.

Οι Ισλανδοί όμως επέλεξαν να διατηρήσουν αυτό που έχουν: μια στενά ευθυγραμμισμένη εταιρική σχέση με το μπλοκ των 27, που απέχει ένα βήμα από την πλήρη ένταξη.

Αυτά είναι τα τέσσερα βασικά συμπεράσματα.

Η αλιεία πάνω από όλα

Για όσους βρίσκονται εκτός Ισλανδίας, ήταν δελεαστικό να αναλύσουν το δημοψήφισμα μέσα από ένα γεωπολιτικό πρίσμα: τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, τον αθέμιτο ανταγωνισμό της Κίνας και, φυσικά, τον Ντόναλντ Τραμπ με τους τιμωρητικούς του δασμούς και τις απειλές προσάρτησης της Γροιλανδίας.

Όμως ο βασικός παράγοντας που καθόρισε την ψήφο δεν ήταν άλλος από την αλιεία.

Ως νησιωτικό κράτος με μια εκτεταμένη Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη στον Βόρειο Ατλαντικό, ο αλιευτικός κλάδος είναι βαθιά ριζωμένος στην εθνική συνείδηση. Πρόκειται για έναν από τους βασικούς εργοδότες της χώρας, που αντιστοιχεί περίπου στο 8% του ΑΕΠ και σχεδόν στο 40% των εξαγωγών της.

Η χώρα προστατεύει ζηλότυπα τα αλιευτικά της δικαιώματα. Μεταξύ 1958 και 1976, η Ισλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο ενεπλάκησαν σε μια σειρά αντιπαραθέσεων που έμειναν γνωστές ως «Πόλεμοι του Μπακαλιάρου», οι οποίοι κατέληξαν στη νίκη του Ρέικιαβικ επί του Λονδίνου.

Η ένταξη στην ΕΕ θα έθετε την Ισλανδία υπό την Κοινή Αλιευτική Πολιτική (ΚΑλΠ), η οποία καθορίζει τους κανόνες για το ποιος μπορεί να ψαρεύει, πού και πότε μπορεί να ψαρεύει και πόσο μπορεί να αλιεύει. Οι περισσότερες από αυτές τις ποσοστώσεις καθορίζονται κάθε χρόνο ύστερα από διαπραγματεύσεις. Στη συνέχεια, τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα να διασφαλίζουν ότι οι αλιείς δεν υπερβαίνουν τα όρια.

Στην περίοδο πριν από το δημοψήφισμα, μια δημοσκόπηση της Gallup έδειξε ότι το 90% των ισλανδικών επιχειρήσεων που συνδέονται με τον αλιευτικό τομέα αντιτίθενται στην ένταξη στο μπλοκ.

Η κυβέρνηση προσπάθησε να μετριάσει αυτές τις ανησυχίες, δηλώνοντας ότι θα ζητήσει από τις Βρυξέλλες «πλήρη αρμοδιότητα» επί του εθνικού αλιευτικού συστήματος. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε αναφέρει ότι είναι έτοιμη να εξετάσει «δημιουργικές» λύσεις.

Οι δηλώσεις αυτές, ωστόσο, δεν φαίνεται να έπεισαν όσους φοβούνταν τις συνέπειες μιας υπερβολικής απώλειας ελέγχου.

Ένα έντονο χάσμα πόλης-υπαίθρου

Το χάσμα πόλης-υπαίθρου στο δημοψήφισμα ήταν ξεκάθαρο.

Από τις έξι εκλογικές περιφέρειες της χώρας, μόνο δύο ψήφισαν «ναι». Και αυτές οι δύο βρίσκονται στην πρωτεύουσα, το Ρέικιαβικ, το κέντρο της εξουσίας.

Στο νότιο Ρέικιαβικ, το 54,5% των ψηφοφόρων επέλεξε το «ναι». Στον βόρειο Ρέικιαβικ, το ποσοστό ήταν ακόμη υψηλότερο, 57,5%, επιβεβαιώνοντας ένα μοτίβο που παρατηρείται και αλλού στην Ευρώπη, όπου οι μεγάλες πόλεις εκφράζουν μεγαλύτερη στήριξη στην πολιτική και οικονομική ολοκλήρωση.

Αντίθετα, οι περιφέρειες Βορειοδυτική, Βορειοανατολική και Νότια ψήφισαν όλες «όχι» με διαφορές που ξεπέρασαν το όριο του 60%. Σε αυτές τις αγροτικές κοινότητες, ο αλιευτικός κλάδος διαδραματίζει πολύ μεγαλύτερο ρόλο στην απασχόληση σε σύγκριση με την πρωτεύουσα, όπου η παρουσία του είναι περιθωριακή.

Στην περιφέρεια Νοτιοδυτική, που περιβάλλει το Ρέικιαβικ και ήταν η τελευταία που ανακοίνωσε τα τελικά αποτελέσματα, το 47% ψήφισε «ναι» και το 53% «όχι».

Η συμμετοχή στο δημοψήφισμα (82,5%) ήταν υψηλότερη από ό,τι στις προηγούμενες βουλευτικές εκλογές στην Ισλανδία (80,18%), γεγονός που αντικατοπτρίζει το ευρύ ενδιαφέρον για το θέμα.

Συνολικά, καταμετρήθηκαν 225.031 ψήφοι: 118.040 επέλεξαν «όχι» (52,8%) και 105.399 «ναι» (47,2%). Επιπλέον, 1.652 ψηφοδέλτια ήταν λευκά ή άκυρα.

Η υφιστάμενη κατάσταση παραμένει ισχυρή

Απορρίπτοντας τις ενταξιακές συνομιλίες, οι Ισλανδοί στηρίζουν το καθεστώς προσαρμοσμένης συνεργασίας που έχουν διαμορφώσει επί δεκαετίες επαφών με τις Βρυξέλλες.

Η Ισλανδία ήδη απολαμβάνει ευρεία και απρόσκοπτη πρόσβαση στην ενιαία αγορά στο πλαίσιο της συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, μαζί με τη Νορβηγία και το Λιχτενστάιν. (Η αλιεία και η γεωργία εξαιρούνται χαρακτηριστικά από αυτό το πλαίσιο.)

Το σκανδιναβικό νησί είναι μέρος του χώρου Σένγκεν, του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS) και εμβληματικών προγραμμάτων όπως το Erasmus και το Horizon. Αυτό το επίπεδο πρόσβασης έχει απαιτήσει από την Ισλανδία να υιοθετήσει (πηγή στα Αγγλικά) σχεδόν 9.000 νομοθετήματα της ΕΕ, χωρίς να έχει ψήφο στις Βρυξέλλες.

Η χώρα είναι επίσης στενά ευθυγραμμισμένη με την εξωτερική πολιτική του μπλοκ και είναι μέλος του ΝΑΤΟ, του Συμβουλίου της Ευρώπης και της «Συμμαχίας των προθύμων» για την Ουκρανία.

Όταν οι ψηφοφόροι ρωτήθηκαν αν θέλουν αυτή η συνεργασία να φτάσει μέχρι το τέλος, φαίνεται πως κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το «μέχρι εδώ καλά» είναι αρκετό.

Η πρωθυπουργός Κριστρούν Φρόσταδοτιρ διηγήθηκε πως, κατά τη διάρκεια της εκστρατείας, είχε διαπιστώσει ότι «ο κόσμος είναι πολύ ικανοποιημένος με τη συμφωνία του ΕΟΧ και με τις ρυθμίσεις που έχουμε σήμερα με την Ευρωπαϊκή Ένωση».

«Ίσως αυτό να δείχνει ότι πρέπει να κάνουμε ακόμη καλύτερη δουλειά στο να υπερασπιστούμε αυτή τη συμφωνία, και ελπίζω ότι ολόκληρο το κοινοβούλιο θα συστρατευθεί σε αυτό», είπε.

Καμία ένταξη για τις εύπορες χώρες

Αν η Ισλανδία είχε επιλέξει να επαναλάβει τις ενταξιακές συνομιλίες, θα είχε γίνει αμέσως φαβορί στην κούρσα.

Αξιωματούχοι και διπλωμάτες στις Βρυξέλλες παραδέχονταν κατ’ ιδίαν ότι η σκανδιναβική χώρα, με το αξιοζήλευτο κατά κεφαλήν ΑΕΠ των 84.000 ευρώ, την ιδιαίτερα ανεπτυγμένη οικονομία και το σχεδόν 100% μερίδιο ανανεώσιμων πηγών στο ενεργειακό της μίγμα, θα πηδούσε στην κορυφή της ουράς μέσα σε μια νύχτα.

Ήταν όμως επίσης προσεκτικοί ως προς την αμήχανη εικόνα που θα δημιουργούσε το ενδεχόμενο η Ισλανδία να προσπεράσει τους υπόλοιπους υποψήφιους, ιδίως εκείνους στα Δυτικά Βαλκάνια, οι οποίοι περιμένουν πάνω από μία δεκαετία για να ενταχθούν στο μπλοκ. Η ιδέα να συνδεθούν η Ισλανδία και το Μαυροβούνιο προτάθηκε ως πιθανή λύση για να αποφευχθούν αντιδράσεις από την περιοχή.

Αυτό, όμως, δεν θα συμβεί και η κούρσα της διεύρυνσης θα συνεχιστεί όπως έχει.

Παρόλα αυτά, ένα ερώτημα είναι πλέον αναπόφευκτο: Μπορεί η διεύρυνση να προσελκύσει εύπορες χώρες;

Ο σημερινός κατάλογος υποψηφίων (Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Γεωργία, Μολδαβία, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία, Σερβία, Τουρκία και Ουκρανία) παρουσιάζει οικονομικούς δείκτες και δημοκρατικά πρότυπα που απέχουν παρασάγγας από εκείνα της Ισλανδίας.

Για αυτούς τους υποψηφίους, η ΕΕ αποτελεί πηγή ανάπτυξης, ευημερίας και ισότητας. Η εντυπωσιακή πορεία των κεντροανατολικών χωρών που εντάχθηκαν το 2004 δείχνει τι μπορεί να τους προσφέρει ένα ευρωπαϊκό μέλλον. Η ένταξη είναι επίσης γεωπολιτική αναγκαιότητα για εκείνους, καθώς μια επιθετική Ρωσία συνεχίζει την πορεία της για να επαναβεβαιώσει τη σφαίρα επιρροής της.

Το δημοψήφισμα αποδεικνύει ότι η Ισλανδία, από τη συγκριτικά προνομιακή της θέση, έκανε έναν πολύ διαφορετικό υπολογισμό για το τι συνεπάγεται η ένταξη στην ΕΕ και πόσο επείγουσα είναι.

Δεν είναι η πρώτη φορά που μια πλούσια χώρα απορρίπτει το μπλοκ. Η Νορβηγία, ένα ακόμη σκανδιναβικό κράτος, απέρριψε την ένταξη στην ΕΕ όχι μία αλλά δύο φορές, το 1972 και ξανά το 1994. Και το Ηνωμένο Βασίλειο, μια οικονομία της Ομάδας των 7, ψήφισε χαρακτηριστικά υπέρ της αποχώρησης το 2016.

Ενδιαφέρον έχει ότι το περιθώριο του Brexit (51,89% υπέρ της αποχώρησης έναντι 48,11% υπέρ της παραμονής) είναι σχεδόν ταυτόσημο με το αποτέλεσμα της ισλανδικής κάλπης.