Πριν από την έκθεσή του στο Μουσείο των Συγκλίσεων στη Λιόν, ο Γάλλος φωτογράφος Στεφάν Γκλαντιέ μιλά στο European Lens για τη σειρά “Βόρεια Κορέα”, καρπό τριετούς δουλειάς και πολλών ταξιδιών στη μυστικοπαθή χώρα.
Σε μια φωτογραφία, πέντε μαθητές στέκονται μπροστά σε έναν μπλε τοίχο. Τα κολλαριστά λευκά πουκάμισά τους τους κάνουν να ξεχωρίζουν έντονα. Πίσω από τους φιμέ φακούς των φωτεινά κίτρινων γυαλιών ηλίου τους, κοιτούν κατευθείαν τον θεατή. Όπως ακριβώς και ο θεατής κοιτάζει εκείνους.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Όταν εγκρίθηκε το αίτημα του Γάλλου φωτογράφου Stephan Gladieu να ταξιδέψει στη Βόρεια Κορέα, ήξερε ότι ήθελε να επικεντρωθεί στην αποτύπωση των ανθρώπων της χώρας. «Έκανα σαφές από την αρχή ότι δεν θα κάνω φωτογραφία αρχιτεκτονικής ούτε θα φωτογραφίσω άδεια μέρη – αυτό δεν με ενδιέφερε», λέει ο Gladieu στο Euronews Culture.
«Ήθελα να δώσω μια εικόνα για τον βορειοκορεατικό λαό, γνωρίζοντας ότι οι Βορειοκορεάτες είναι εντελώς αόρατοι, επειδή το καθεστώς εκεί δεν μιλάει ιδιαίτερα γι’ αυτούς. Και επίσης επειδή στην Ευρώπη, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ασία, κανείς δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για τους Βορειοκορεάτες».
Στη Βόρεια Κορέα ζουν πάνω από 26 εκατομμύρια άνθρωποι, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (πηγή στα Αγγλικά). Η κοινωνία είναι σε μεγάλο βαθμό αποκομμένη από τον υπόλοιπο κόσμο, με μια οπισθοδρόμηση στην πρόσβαση των πολιτών στην πληροφόρηση την τελευταία δεκαετία, όπως δείχνει μια έκθεση του 2025 (πηγή στα Αγγλικά) του Γραφείου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ.
Στη διάρκεια πέντε ταξιδιών του στη χώρα, από το 2017 έως το 2020, ο Gladieu συνέθεσε μια σειρά πορτρέτων με τίτλο «North Korea», που προσφέρει μια ματιά σε μια κοινωνία η οποία απουσιάζει χαρακτηριστικά από την παγκόσμια ειδησεογραφία.
Στο «North Korea», τα πορτρέτα του Gladieu φέρνουν τον θεατή πιο κοντά στους ανθρώπους των φωτογραφιών. «Είναι σαν καθρέφτης», λέει. «Εγώ είμαι απλώς εκεί για να περάσω και να τοποθετήσω τους ανθρώπους που θα κοιτάξουν τις φωτογραφίες απέναντί τους… και υποθέτω ότι μαθαίνεις εξίσου πολλά για τον εαυτό σου όσο [για] αυτόν που έχεις μπροστά σου – όπως ακριβώς όταν συναντιέστε στην πραγματική ζωή».
Τα πρώτα του χρόνια στο ντοκιμαντερίστικο ρεπορτάζ τον οδήγησαν σε ολόκληρο τον κόσμο, από τη Ρουμανία μετά την πτώση του Νικολάε Τσαουσέσκου μέχρι τη Ναμίμπια, όπου η σημερινή γενιά των Ovaherero ζει με τις μνήμες της γενοκτονίας Ovaherero-Nama από τα γερμανικά αποικιακά στρατεύματα. Στη Ναμίμπια ανέπτυξε το ύφος των «εικονικών πορτρέτων», όπως τα αποκαλεί, που χρησιμοποίησε αργότερα στο «North Korea».
Για να τραβήξει αυτά τα πορτρέτα, ο Gladieu βγάζει στο δρόμο βασικά εργαλεία της στούντιο φωτογραφίας, όπως τα φώτα. «Ήταν πολύ ενδιαφέρον, ως φωτογράφος δρόμου, να παίρνω τεχνικές από το στούντιο και να τις εφαρμόζω στο δρόμο», λέει.
Αυτό που τον γοήτευσε ιδιαίτερα ήταν η εικόνα του θρησκευτικού εικονοστασίου – «όχι για το θρησκευτικό κομμάτι του, αλλά περισσότερο για το εικονογραφικό ύφος», όπως λέει. Τα λιτά οπτικά στοιχεία είναι εύκολα κατανοητά, εξηγεί ο Gladieu, και ιστορικά έχουν χρησιμοποιηθεί για να μεταδώσουν μηνύματα. Αυτή η λειτουργία της εικόνας καθοδηγεί τον τρόπο που φτιάχνει τα πορτρέτα του.
«Για μένα ήταν ενδιαφέρον να παίξω με αυτόν τον [εικονογραφικό] κώδικα και να προσπαθήσω να χτίσω ένα ουμανιστικό μήνυμα», εξηγεί. «Έτσι, είχα από την αρχή αυτή τη σκέψη για [τη χρήση] τριών χρωμάτων, του ίδιου κάδρου, και να φέρω το φλας στο δρόμο με τον ίδιο τύπο φωτισμού για κάθε φωτογραφία».
Τα πορτρέτα στο «North Korea» έχουν μια φωτεινή λάμψη και εντυπωσιακή συμμετρία, θυμίζοντας φωτογραφίες σε περιοδικά μόδας. Όμως τα πρόσωπα, που απεικονίζονται μπροστά σε ράφια σούπερ μάρκετ και σε ιατρεία, παραμένουν γειωμένα στην πραγματικότητα. Ο Gladieu αξιοποιεί αυτή την αντίθεση για να δημιουργήσει σουρεαλιστικά στιγμιότυπα της καθημερινής ζωής, ισορροπώντας ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το εικονογραφικό.
Σε κάθε πορτρέτο επέλεξε να τοποθετεί την κάμερα σε μια τυποποιημένη απόσταση από το θέμα και να το φωτίζει με τον ίδιο τρόπο. «Ήθελα να διαλέγω μέρη που δεν ήταν μακριά από εκεί όπου συναντούσα τους ανθρώπους – ώστε ό,τι βλέπετε να είναι αληθινό», λέει. «Αν υπήρχε ένας χώρος που μου άρεσε πολύ, περίμενα εκεί [για να φωτογραφίσω ανθρώπους]».
Σε σύγκριση με τη ντοκιμαντερίστικη φωτογραφία, τα εικονικά πορτρέτα επέτρεψαν στον Gladieu να «ξαναχρησιμοποιήσει και να παίξει με έναν κώδικα» πιο οικείο στο εκεί πλαίσιο και που απαιτούσε να μένει κυρίως στο ίδιο σημείο, όπως εξηγεί – κάτι που στην αρχή έκανε τους συνοδούς του πιο άνετους με την προσέγγισή του. «Μάλλον έτσι κατάφερα, μέσα σε όλο αυτόν τον έλεγχο, να δημιουργήσω μια φούσκα ελευθερίας όπου μπορούσα να κάνω πράγματα της δικής μου επιλογής», λέει.
Κατά τη διάρκεια των πέντε ταξιδιών του, που διαρκούσαν περίπου δεκαπέντε μέρες το καθένα και στα οποία συνοδευόταν σχεδόν συνεχώς, ο Gladieu προσπάθησε να κατανοήσει τη χώρα και την κοινωνία της. Αρχικά είχε «μακρές συζητήσεις» για να μάθει πού μπορούσε να πάει και πώς είναι η καθημερινή πραγματικότητα.
Η θέση του ως ξένου έκανε δύσκολη την εύρεση κοινού τόπου με τους συνοδούς του και τους ανθρώπους που φωτογράφιζε, εν μέρει λόγω διαφορετικών ιστοριών και κοινωνικοπολιτισμικών πλαισίων. «Όταν δεν έχεις καμία κοινή αναφορά [και] βλέπεις το ίδιο πράγμα, δεν το αναλύεις ή δεν το αντιλαμβάνεσαι με τον ίδιο τρόπο», λέει. «Ακόμη κι αν στεκόμασταν δίπλα δίπλα, μερικές φορές δεν το νιώθαμε με τον ίδιο τρόπο».
Αυτό οδηγούσε, κάποιες φορές, σε διαφορετικές αισθητικές και σε άλλες αντιλήψεις για το τι μπορεί να αποτελέσει θέμα φωτογράφισης, σύμφωνα με τον Gladieu. «Η σχέση που έχουν με την τελειότητα είναι πολύ ισχυρή και το αισθάνεσαι παντού. Δεν φωτογραφίζεις πράγματα αν δεν είναι απολύτως ολοκληρωμένα», λέει ο Gladieu. Θυμάται, για παράδειγμα, ότι είχε διαφορετική άποψη από τους συνοδούς του ως προς τη φωτογράφιση εργατών οικοδομής μπροστά από κτίρια που ανακαινίζονταν. «Δεν είναι ότι θα μπορούσε να υπάρξει πολιτικό πρόβλημα, είναι απλώς το γεγονός ότι δεν είναι ολοκληρωμένο και πρέπει να είναι ολοκληρωμένο».
Αυτή η αντίληψη της συμμετρίας, κάποιες φορές, συμπλήρωσε τυχαία το δικό του ύφος των συμμετρικών, εικονικών πορτρέτων. Σε μια περίπτωση, ο Gladieu είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί ένα σκοπευτήριο και αρχικά ήθελε να φωτογραφίσει δύο άνδρες στο εσωτερικό – κάτι που δεν του επετράπη, καθώς οι άνδρες ήταν στρατιωτικοί. Ενώ απέρριψαν την αρχική του ιδέα, του πρότειναν αντί γι’ αυτό να φωτογραφίσει δύο συνοδούς στον χώρο.
«Όταν [οι συνοδοί] ήρθαν, ήταν ντυμένες καφέ, με ένα όπλο και όλα». Βλέποντάς τες, ο Gladieu θυμήθηκε έναν στόχο που είχε δει στο σκοπευτήριο, τοποθετημένο σε έναν καφέ τοίχο με υφή ξύλου. «Είπα, “είναι προφανές ότι πρέπει να πάω στον στόχο”», λέει.
Η πρότασή τους κατέληξε σε μια εντυπωσιακή φωτογραφία που ο φωτογράφος δεν περίμενε ότι θα τραβήξει. Στη φωτογραφία, οι γυναίκες στέκονται γυρισμένες η μία πλάτη με πλάτη με την άλλη, με τον στόχο τοποθετημένο ανάμεσά τους, και τα χρώματα των ρούχων τους ταιριάζουν με αυτά του φόντου – δημιουργώντας μια σύνθεση με ξεκάθαρη οπτική αρμονία. «Είναι μια φωτογραφία που, για μένα, ήταν απίστευτη», λέει ο Gladieu.
«Εκείνοι δεν είδαν ποτέ ακριβώς τι έκανα, κι εγώ δεν κατάλαβα ποτέ πραγματικά τι έβλεπαν εκείνοι στις φωτογραφίες μου και γιατί, με τον καιρό, δέχθηκαν να επιστρέφω και να συνεχίζω να δουλεύω», λέει ο Gladieu. «Ήξερα απλώς ότι ήταν ένα σημάδι πως αναγνωρίζουν κάπως τον εαυτό τους, ακόμη κι αν αυτό ήταν μερικές φορές περίπλοκο».
Ο Gladieu είχε συνεχώς συνοδούς που μιλούσαν αγγλικά. Αν και το γλωσσικό εμπόδιο τον δυσκόλεψε λιγότερο, εκείνο με το οποίο πάλευε ήταν ότι δεν ήξερε πού πήγαινε και ότι οι μετακινήσεις του ελέγχονταν στενά. «Δεν πας πουθενά στη Βόρεια Κορέα – σε πηγαίνουν κάπου, αλλά δεν πας [μόνος σου]», λέει. «Έτσι, είναι πολύ περίπλοκο σε ψυχολογικό επίπεδο».
Η σειρά περιλαμβάνει έναν συνδυασμό ατομικών και ομαδικών πορτρέτων. «Πολύ δύσκολο ήταν επίσης όταν έπρεπε να φωτογραφίσω ανθρώπους μόνοι τους, επειδή [εκείνοι] σχεδόν ποτέ δεν φωτογραφίζονται μόνοι», λέει ο Gladieu. Ακόμη όμως και όταν φωτογραφίζονται σε ομάδες, οι εικόνες αποτυπώνουν την παρουσία κάθε ξεχωριστού ανθρώπου – έστω και μόνο από τον τρόπο που αυτοοργανώνονται για τη φωτογραφία.
«Προσπαθώ να μη τους ζητώ τίποτα και αφιερώνω περισσότερο χρόνο απ’ όσο χρειάζομαι για να ετοιμάσω τις σκηνές μου ή προσποιούμαι ότι πρέπει να ρυθμίσω το φως μου», λέει, αναλογιζόμενος τη διαδικασία της φωτογράφισης. «Το κάνω γιατί τους δίνει χρόνο να είναι πραγματικά ο εαυτός τους, στις δικές τους θέσεις και στάσεις».
«Εγώ είχα την ευκαιρία να τους γνωρίσω από κοντά», λέει ο Gladieu. «Οι άνθρωποι που θα δουν τη συλλογή, ίσως να έχουν την ευκαιρία να τους γνωρίσουν μέσα από τις εικόνες».
Το «North Korea» κυκλοφόρησε αρχικά ως βιβλίο το 2020 με τον ίδιο τίτλο.
Η έκθεση North Korea του Stéphan Gladieu παρουσιάζεται στο Musée de Confluences της Λυών από 12 Ιουνίου 2026 έως 2 Ιανουαρίου 2028.