Πριν από την έκθεσή του στο Musée des Confluences στη Λιόν, ο Γάλλος φωτογράφος Stephan Gladieu μιλά στο European Lens για τη σειρά του «Βόρεια Κορέα».
Σε μία φωτογραφία, πέντε μαθητές στέκονται μπροστά σε έναν μπλε τοίχο. Τα κολλαρισμένα λευκά τους πουκάμισα τους κάνουν να ξεχωρίζουν έντονα. Πίσω από τους σκουρόχρωμους φακούς των έντονων κίτρινων γυαλιών ηλίου τους, κοιτούν κατευθείαν τον θεατή. Όπως κι εκείνος κοιτάζει αυτούς.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Όταν εγκρίθηκε το αίτημα του Γάλλου φωτογράφου Stephan Gladieu να ταξιδέψει στη Βόρεια Κορέα, ήξερε ότι ήθελε να επικεντρωθεί στην αποτύπωση των ανθρώπων της χώρας. «Ξεκαθάρισα από την αρχή ότι δεν θα κάνω φωτογραφία αρχιτεκτονικής ούτε θα φωτογραφίζω άδεια μέρη, αυτό δεν με ενδιέφερε», λέει ο Gladieu στο Euronews Culture.
«Ήθελα να δώσω μια εικόνα των Βορειοκορεατών, γνωρίζοντας ότι είναι εντελώς αόρατοι, επειδή το καθεστώς εκεί δεν μιλάει ιδιαίτερα για αυτούς. Και επίσης επειδή στην Ευρώπη, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ασία, κανείς δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για τους Βορειοκορεάτες».
Στη Βόρεια Κορέα ζουν πάνω από 26 εκατομμύρια άνθρωποι, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (πηγή στα Αγγλικά). Η κοινωνία είναι σε μεγάλο βαθμό αποκομμένη από τον υπόλοιπο κόσμο, με οπισθοδρόμηση στην πρόσβαση των πολιτών στην πληροφορία την τελευταία δεκαετία, όπως δείχνει μια έκθεση του 2025 (πηγή στα Αγγλικά) του Γραφείου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ.
Σε πέντε ταξίδια του στη χώρα την περίοδο 2017–2020, ο Gladieu συνέθεσε μια σειρά πορτρέτων με τίτλο «North Korea», που προσφέρει μια ματιά σε μια κοινότητα η οποία απουσιάζει εμφανώς από την παγκόσμια ειδησεογραφική κάλυψη.
Στο «North Korea» τα πορτρέτα του Gladieu φέρνουν τους θεατές πιο κοντά στους ανθρώπους της εικόνας. «Είναι σαν καθρέφτης», λέει. «Εγώ είμαι απλώς εκεί για να περάσω και να βάλω όσους θα κοιτάξουν τις φωτογραφίες απέναντι από αυτούς τους ανθρώπους… και φαντάζομαι ότι μαθαίνεις εξίσου πολλά για τον εαυτό σου όσο και για εκείνον που βρίσκεται μπροστά σου, όπως όταν συναντιέσαι με κάποιον στην πραγματική ζωή».
Τα πρώτα χρόνια της δουλειάς του στη ντοκιμαντερίστικη φωτογραφία τον οδήγησαν σε όλο τον κόσμο, από τη Ρουμανία μετά την πτώση του Νικολάε Τσαουσέσκου έως τη Ναμίμπια, όπου η σημερινή γενιά των Ovaherero ζει με τις μνήμες της γενοκτονίας Ovaherero–Nama από τα γερμανικά αποικιακά στρατεύματα. Στη Ναμίμπια ανέπτυξε το ύφος των «εικονικών πορτρέτων», όπως τα αποκαλεί, το οποίο αξιοποίησε στη συνέχεια στο «North Korea».
Για να τραβήξει αυτά τα πορτρέτα, ο Gladieu βγάζει στον δρόμο βασικά εργαλεία της στούντιο φωτογραφίας, όπως τα φώτα. «Ήταν πολύ ενδιαφέρον για έναν φωτογράφο δρόμου να παίρνει τεχνικές από το στούντιο και να τις εφαρμόζει στον δρόμο», λέει.
Τον γοήτευσε ιδιαίτερα η εικόνα του θρησκευτικού εικονίσματος, «όχι για το θρησκευτικό σκέλος, αλλά περισσότερο για το εικονογραφικό του ύφος», όπως λέει. Η λιτή, καθαρή εικόνα είναι εύκολη στην ανάγνωση, εξηγεί ο Gladieu, και ιστορικά έχει χρησιμοποιηθεί για να μεταφέρει μηνύματα. Αυτή η λειτουργία του εικονίσματος καθοδηγεί την προσέγγισή του στο πορτρέτο.
«Για μένα είχε ενδιαφέρον να παίξω με αυτόν τον εικονογραφικό κώδικα, προσπαθώντας να διαμορφώσω ένα ουμανιστικό μήνυμα», εξηγεί. «Έτσι, από την αρχή σκεφτόμουν να χρησιμοποιώ τρία χρώματα, το ίδιο κάδρο και να βγάλω το φλας στον δρόμο, με τον ίδιο τύπο φωτισμού σε κάθε φωτογραφία».
Τα πορτρέτα στο «North Korea» έχουν μια φωτεινή λάμψη και έντονη συμμετρία, που θυμίζουν φωτογραφίες σε περιοδικά μόδας. Όμως τα πρόσωπα, τοποθετημένα μπροστά σε ράφια παντοπωλείων ή σε ιατρεία, πατούν γερά στην πραγματικότητα. Ο Gladieu αξιοποιεί αυτή την αντίθεση για να δημιουργήσει σουρεαλιστικά στιγμιότυπα της καθημερινής ζωής, ισορροπώντας ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το εικονογραφικό.
Για κάθε πορτρέτο επέλεγε να τοποθετεί τη φωτογραφική μηχανή σε μια σταθερή απόσταση από το θέμα και να φωτίζει όλες τις λήψεις με τον ίδιο τρόπο. «Ήθελα να διαλέγω χώρους που δεν ήταν μακριά από εκεί όπου συναντούσα τους ανθρώπους, ώστε ό,τι βλέπετε να είναι αληθινό», λέει. «Αν υπήρχε ένα μέρος που μου άρεσε πολύ, απλώς περίμενα εκεί για να φωτογραφίσω κόσμο».
Σε σχέση με τη ντοκιμαντερίστικη φωτογραφία, τα «εικονικά» πορτρέτα του επέτρεψαν, όπως λέει, «να ξαναχρησιμοποιήσω και να παίξω με έναν κώδικα» πιο οικείο στο συγκεκριμένο περιβάλλον και που προϋπέθετε ότι θα μένει κυρίως στο ίδιο σημείο, κάτι που αρχικά έκανε και τους συνοδούς του πιο άνετους με την προσέγγισή του. «Μάλλον έτσι κατάφερα, μέσα σε όλο αυτόν τον έλεγχο, να δημιουργήσω μια μικρή φούσκα ελευθερίας όπου μπορούσα να κάνω πράγματα της δικής μου επιλογής», λέει.
Στα πέντε ταξίδια του, που διαρκούσαν περίπου δεκαπέντε ημέρες το καθένα και στα οποία σχεδόν πάντα είχε συνοδεία, ο Gladieu προσπάθησε να καταλάβει τη χώρα και την κοινωνία της. Στην αρχή είχε «μακριές συζητήσεις» για να μάθει πού μπορούσε να πάει και πώς είναι η καθημερινή πραγματικότητα.
Η θέση του ως ξένου έκανε δύσκολη την εύρεση κοινού τόπου με τους συνοδούς του και με τους ανθρώπους που φωτογράφιζε, εν μέρει λόγω των διαφορετικών ιστορικών και κοινωνικοπολιτισμικών εμπειριών. «Όταν δεν έχεις κοινά σημεία αναφοράς και βλέπεις το ίδιο πράγμα, δεν το αναλύεις ούτε το αντιλαμβάνεσαι με τον ίδιο τρόπο», σημειώνει. «Ακόμη κι αν στεκόμασταν δίπλα-δίπλα, κάποιες φορές δεν το νιώθαμε με τον ίδιο τρόπο».
Αυτό οδήγησε κατά καιρούς, όπως λέει ο Gladieu, σε διαφορετικές αισθητικές και αντιλήψεις για το τι μπορεί να αποτελεί θέμα φωτογράφισης. «Η σχέση που έχουν με την τελειότητα είναι πολύ έντονη και τη νιώθεις παντού. Δεν φωτογραφίζεις πράγματα αν δεν είναι απολύτως ολοκληρωμένα», λέει. Θυμάται, για παράδειγμα, ότι είχε διαφορετική άποψη από τους συνοδούς του για το αν θα έπρεπε να φωτογραφηθούν εργάτες μπροστά σε κτίρια που ανακαινίζονταν. «Δεν ήταν ότι θα μπορούσε να υπάρξει πολιτικό πρόβλημα, απλώς ότι το κτίριο δεν ήταν τελειωμένο και έπρεπε να είναι τελειωμένο».
Αυτή η αντίληψη της συμμετρίας συμπλήρωνε κάποιες φορές σχεδόν τυχαία το ύφος του Gladieu με τα αυστηρά ισορροπημένα εικονικά πορτρέτα. Σε μία περίπτωση είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί ένα σκοπευτήριο και αρχικά ήθελε να φωτογραφίσει δύο άνδρες που βρίσκονταν εκεί, κάτι που του είπαν ότι δεν επιτρέπεται, καθώς οι άνδρες ανήκαν στον στρατό. Αντί να δεχτούν την αρχική του ιδέα, του πρότειναν να φωτογραφίσει δύο οικοδέσποινες του σκοπευτηρίου.
«Όταν ήρθαν, ήταν ντυμένες με καφέ ρούχα, με το όπλο και όλα», αφηγείται. Η εικόνα τους τον έκανε να σκεφτεί έναν στόχο που είχε δει στο σκοπευτήριο, κρεμασμένο σε έναν καφέ τοίχο με υφή ξύλου. «Είπα μέσα μου: είναι προφανές ότι πρέπει να πάω στον στόχο», λέει.
Η πρότασή τους οδήγησε σε μια εντυπωσιακή εικόνα που ο φωτογράφος δεν περίμενε ότι θα τραβήξει. Στη φωτογραφία οι γυναίκες στέκονται πλάτη με πλάτη, με τον στόχο ανάμεσά τους, ενώ τα χρώματα των ρούχων τους ταυτίζονται με αυτά του φόντου, δημιουργώντας μια σύνθεση με ξεκάθαρη οπτική αρμονία. «Είναι μια φωτογραφία που για μένα ήταν απίστευτη», λέει ο Gladieu.
«Δεν είδαν ποτέ ακριβώς τι έκανα και εγώ δεν κατάλαβα ποτέ πραγματικά τι έβλεπαν εκείνοι στις φωτογραφίες μου και γιατί, με τον χρόνο, με δέχτηκαν να επιστρέφω και να συνεχίζω τη δουλειά», λέει ο Gladieu. «Ήξερα απλώς ότι ήταν ένα σημάδι πως με κάποιον τρόπο αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε αυτές, ακόμη κι αν αυτό ήταν μερικές φορές περίπλοκο».
Ο Gladieu συνοδευόταν από ξεναγούς που μιλούσαν αγγλικά. Αν και το γλωσσικό εμπόδιο δεν ήταν το μεγαλύτερο πρόβλημα για τον ίδιο, τον δυσκόλευε το γεγονός ότι δεν ήξερε πού ακριβώς πήγαινε και ότι οι μετακινήσεις του ήταν αυστηρά ελεγχόμενες. «Στη Βόρεια Κορέα δεν πας πουθενά μόνος σου, σε πηγαίνουν κάπου, αλλά δεν πας εσύ ο ίδιος», λέει. «Ψυχολογικά είναι πολύ δύσκολο».
Η σειρά περιλαμβάνει τόσο ατομικά όσο και ομαδικά πορτρέτα. «Ήταν επίσης πολύ δύσκολο όταν έπρεπε να φωτογραφίσω ανθρώπους μόνος τους, γιατί σχεδόν ποτέ δεν φωτογραφίζονται μόνοι», λέει ο Gladieu. Ακόμη όμως και στις ομαδικές λήψεις, οι φωτογραφίες αποτυπώνουν την παρουσία του κάθε ξεχωριστού ανθρώπου, έστω και μόνο από τον τρόπο που τοποθετείται μέσα στο κάδρο.
«Προσπαθώ να μη τους ζητάω τίποτα και παίρνω περισσότερο χρόνο απ’ όσο χρειάζομαι για να στήσω τη σκηνή ή κάνω πως ρυθμίζω τα φώτα μου», λέει, μιλώντας για τη διαδικασία της φωτογράφισης. «Το κάνω γιατί τους δίνει χρόνο να νιώσουν άνετα με τον εαυτό τους και τη στάση τους».
«Εγώ είχα την ευκαιρία να τους συναντήσω από κοντά», λέει ο Gladieu. «Οι άνθρωποι που θα δουν τη συλλογή ίσως έχουν την ευκαιρία να τους συναντήσουν μέσα από τις εικόνες».
Το «North Korea» κυκλοφόρησε αρχικά ως φωτογραφικό λεύκωμα το 2020 με τον ίδιο τίτλο.
Η έκθεση «North Korea» του Stéphan Gladieu παρουσιάζεται στο Musée des Confluences της Λιόν από τις 12 Ιουνίου 2026 έως τις 2 Ιανουαρίου 2028.