Η Ευρώπη δεν χρειάζεται μία ενιαία μνήμη, αλλά ένα κοινό αφήγημα

Η Ευρώπη δεν είναι διευρυμένο έθνος ούτε μια κοινότητα οικοδομημένη πάνω σε μία μόνο γλώσσα, μία μόνο μνήμη ή μία και μόνη ιστορική εμπειρία. Η ιδιαιτερότητά της έγκειται ακριβώς στο ότι έχει χτίσει ένα κοινό πολιτικό εγχείρημα πάνω σε διαφορετικές ιστορίες, συχνά πληγωμένες, αντιφατικές και ακόμη και αντιμαχόμενες.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Ίσως το λάθος να ήταν η υπόθεση ότι μια ευρωπαϊκή ταυτότητα μπορεί να γεννηθεί μόνο από όσα όλοι μοιράζονται στον ίδιο βαθμό. Οι πολιτικές ταυτότητες δεν οικοδομούνται μόνο πάνω σε συμπτώσεις. Σφυρηλατούνται επίσης στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε ως δικό μας αυτό που φέρνουν οι άλλοι στο σύνολο.

Η Ευρώπη μοιράζεται μια κοινή ιστορία, αλλά δεν μοιράζεται πάντα την ίδια μνήμη αυτής της ιστορίας. Ό,τι για ορισμένους υπήρξε απελευθέρωση, για άλλους μπορεί να ήταν ήττα· ό,τι για κάποιους ήταν επέκταση, για άλλους ήταν απώλεια· ό,τι για μερικούς αποτελεί εθνική υπερηφάνεια, για άλλους μπορεί να παραμένει ένα δυσάρεστο ερώτημα.

Το ισπανικό παράδοξο: υπερβολικά ευρωπαϊκή για την Αμερική και υπερβολικά αμερικανική για την Ευρώπη

Η πραγματική ευρωπαϊκή πρόκληση, επομένως, δεν είναι να κατασκευαστεί μια ενιαία μνήμη. Είναι να αρθρωθεί ένα κοινό αφήγημα.

Εκεί η διατλαντική εμπειρία μπορεί να προσφέρει ένα χρήσιμο κλειδί. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η αμερικανική διάσταση της Ισπανίας, της Πορτογαλίας, της Γαλλίας, των Κάτω Χωρών ή του Ηνωμένου Βασιλείου έχει διαβαστεί ως προέκταση των αντίστοιχων εθνικών αφηγημάτων τους. Στην ισπανική περίπτωση, αυτή η σχέση έχει διαποτιστεί από εμφανείς εντάσεις: περηφάνια, ενοχή, μνήμη, κριτική, ανήκειν, τραύμα και ευκαιρία. Η Ισπανία έχει ιδωθεί πολλές φορές ως μια Ευρώπη του Νότου, μεσογειακή, ατλαντική και αμερικανική ταυτόχρονα· υπερβολικά ευρωπαϊκή για την Αμερική και υπερβολικά αμερικανική για μια στενή εκδοχή της Ευρώπης. Ίσως όμως αυτή η αμηχανία να μην είναι αδυναμία. Ίσως, στην πραγματικότητα, να είναι πλεονέκτημα.

Η ατλαντική διάσταση της Ισπανίας δεν αποτελεί εξαίρεση στην ευρωπαϊκή της ταυτότητα, αλλά μία από τις πιο πολύτιμες συνεισφορές της στο κοινό εγχείρημα. Μέσω αυτής, η Ευρώπη όχι μόνο θυμάται ένα σύνθετο κομμάτι του παρελθόντος της· αποκτά επίσης μια μέθοδο να συνδέεται με τον κόσμο. Το ίδιο συμβαίνει και με άλλες εθνικές εμπειρίες όταν παύουν να αντιμετωπίζονται ως ιδιαιτερότητες και αρχίζουν να λειτουργούν ως κοινές δυνατότητες.

Η πρόκληση της ΕΕ: να πετύχει ένα κοινό ευρωπαϊκό αφήγημα

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει οικοδομήσει κοινή αγορά, κοινούς θεσμούς και, εν μέρει, κοινή εξωτερική πολιτική. Έχει όμως ακόμη μπροστά της κάτι πιο δύσκολο: να μετατρέψει τις ιστορικές της διαφορές σε κοινή γραμματική. Ο τύπος «ενότητα μέσα από τη διαφορετικότητα» δεν πρέπει να διαβάζεται ως ευχάριστο σύνθημα, αλλά ως πολιτικό καθήκον: όχι να σβηστούν οι διαφορές, αλλά να μάθουμε να τις μετατρέπουμε σε κοινή δυνατότητα.

Από αυτή την οπτική, το ερώτημα αλλάζει. Δεν είναι πλέον μόνο τι οφείλει η Ευρώπη στην διατλαντική της ιστορία, αλλά τι μπορεί να κάνει αυτή η ιστορία για την Ευρώπη του 21ου αιώνα.

Η ευρωπαϊκή ιστορία δεν θα έπρεπε να λειτουργεί μόνο ως μουσείο εθνικών ταυτοτήτων, αλλά ως κοινή εργαλειοθήκη. Κάθε ατλαντική, μεσογειακή, κεντροευρωπαϊκή, βαλτική ή βαλκανική εμπειρία μπορεί να διευρύνει το ευρωπαϊκό εγχείρημα όταν παύει να νοείται ως αποκλειστική κληρονομιά ενός κράτους και αρχίζει να λειτουργεί ως πόρος για το σύνολο.

Αυτή η μεταμόρφωση δεν συμβαίνει από μόνη της. Απαιτεί πολιτιστική και πολιτική απόφαση: να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε τις εθνικές ιστορίες ως κλειστά διαμερίσματα και να αρχίσουμε να τις εντάσσουμε στο κοινό ευρωπαϊκό αφήγημα. Στην ατλαντική περίπτωση, αυτό σημαίνει να μετατραπεί μια σύνθετη μνήμη σε πραγματική συνεργασία: εκπαίδευση, κληρονομιά, πανεπιστήμια, πολιτιστικές βιομηχανίες, πολιτιστική διπλωματία και χώροι διαλόγου με τη Λατινική Αμερική. Εκεί η Ευρώπη όχι μόνο θυμάται καλύτερα· λειτουργεί και καλύτερα.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι αν όλη η Ευρώπη μοιράζεται στον ίδιο βαθμό μια ίδια ατλαντική ιστορία. Δεν τη μοιράζεται. Το ζήτημα είναι αν η Ευρώπη μπορεί να μετατρέψει αυτή την ιστορία, που γεννήθηκε σε ορισμένα κράτη μέλη της, σε πόρο για ολόκληρο το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Ο ατλαντικός δεσμός δεν πρέπει να διαβάζεται ως ιστορική νοσταλγία ούτε ως άβολο κληροδότημα που η ήπειρος παρατηρεί απ’ έξω. Είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους η Ευρώπη μπορεί να διευρύνει τη συνομιλία της με τον κόσμο.

Σε έναν κατακερματισμένο κόσμο, όπου η επιρροή δεν μετριέται πλέον μόνο σε στρατιωτική ή οικονομική ισχύ, αλλά και σε εμπιστοσύνη, νομιμοποίηση και ικανότητα σύνδεσης, ο πολιτισμός παύει να είναι διακόσμηση. Γίνεται υποδομή. Γι’ αυτό η κληρονομιά, η εκπαίδευση, τα πανεπιστήμια και οι δημιουργικές βιομηχανίες δεν πρέπει να έχουν διακοσμητικό ρόλο στο ευρωπαϊκό εγχείρημα, αλλά στρατηγικό: βοηθούν να εξηγηθεί η Ευρώπη, να προβληθεί και να γίνει αναγνωρίσιμη εντός και εκτός των συνόρων της.

Αυτό απαιτεί ώριμη ματιά. Η αναγνώριση του στρατηγικού χαρακτήρα του διατλαντικού δεσμού δεν σημαίνει εξωραϊσμό των σκιών του ούτε μετατροπή του παρελθόντος σε προπαγάνδα. Αντίθετα: μόνο μια Ευρώπη που μπορεί να αντικρίσει την ιστορία της κατάματα μπορεί να την αξιοποιήσει με ειλικρίνεια. Όμως το να κοιτάζεις κατάματα δεν σημαίνει να μένεις ακίνητος. Η μνήμη δεν μπορεί να είναι μόνο χρέος· πρέπει επίσης να μετατρέπεται σε ευθύνη, γνώση και συνεργασία.

Ίσως εδώ να βρίσκεται ένα από τα κλειδιά για το ευρωπαϊκό μέλλον: να μάθουμε να μετατρέπουμε σύνθετες κληρονομιές σε κοινά εργαλεία. Δεν πρόκειται να σβηστούν τα τραύματα ούτε να ζητηθεί από το παρελθόν να πάψει να ενοχλεί. Πρόκειται να εμποδιστεί η ιστορία να παγιδευτεί ανάμεσα σε δύο εξίσου άγονους πόλους: τη νοσταλγία και την ενοχή. Ανάμεσά τους υπάρχει μια τρίτη δυνατότητα: η οικοδόμηση.

Αυτή η λογική αγγίζει, έστω έμμεσα, έναν από τους μεγάλους σύγχρονους ευρωπαϊκούς διαλόγους: την ένταξη. Η Ευρώπη αναρωτιέται εδώ και χρόνια πώς θα εντάξει όσους φτάνουν. Όμως κανείς δεν μπορεί να ενταχθεί σε ένα εγχείρημα που δεν ξέρει να εξηγεί τον εαυτό του. Πριν αναρωτηθεί μόνο πώς θα ενσωματώσει νέες κοινότητες, η Ευρώπη πρέπει να αναρωτηθεί τι κοινό αφήγημα προσφέρει: όχι κλειστό, αποκλειστικό ή ομοιόμορφο, αλλά αρκετά σαφές ώστε να γίνεται κατανοητό και αρκετά ευρύ ώστε να μπορεί κανείς να το κατοικήσει.

Η πρόκληση για την Ευρώπη δεν είναι να συρρικνωθεί μέχρι να βρει έναν κοινό παρονομαστή όπου τίποτα δεν ενοχλεί, αλλά να τολμήσει να ζήσει με έναν πολλαπλασιαστικό κανόνα: μια ταυτότητα που δεν διαλύει τη διαφορά, αλλά τη μετατρέπει σε δύναμη. Να πάψουν ο Ατλαντικός, η Μεσόγειος, η Ανατολή, ο Βορράς και το κέντρο να αποτελούν περιθώρια σε έναν χάρτη και να αναγνωριστούν ως δυναμικές ενός ενιαίου πολιτικού πολιτισμού. Γιατί η Ευρώπη δεν θα γίνει ισχυρότερη διαχειριζόμενη μια συρρικνωμένη εκδοχή του εαυτού της, αλλά μαθαίνοντας να μεγαλώνει με όλα όσα την συναπαρτίζουν. Η Ευρώπη δεν θα γίνει πιο Ευρώπη όταν όλοι θυμούνται το ίδιο· θα γίνει πιο Ευρώπη όταν θα μπορεί να μετατρέπει κάθε μνήμη σε υπόσχεση για το μέλλον.

Ο Φεδερίκο Γκαγιάρδο είναι Ισπανός ηθοποιός με πορεία στον κινηματογράφο, την τηλεόραση και τις οπτικοακουστικές πλατφόρμες, η οποία έχει αναπτυχθεί μεταξύ Ισπανίας, Μεξικού και Ηνωμένων Πολιτειών. Παράλληλα, προωθεί πολιτιστικά εγχειρήματα που συνδέονται με τη μνήμη, την κληρονομιά και τις διατλαντικές σχέσεις. Είναι ο εμπνευστής του Archivo Indiano de Identidades Transatlánticas, μιας πρωτοβουλίας αφιερωμένης στην εξερεύνηση των ιστορικών, πολιτιστικών και ανθρώπινων δεσμών ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αμερική. Η δουλειά του συνδέει καλλιτεχνική δημιουργία, πολιτιστική διαχείριση και στοχασμό πάνω στην ευρωπαϊκή ταυτότητα και την πολιτιστική διπλωματία.