Έμφαση δίνεται πλέον στην ενσωμάτωση με τις τακτικές δυνάμεις και σε δεξιότητες από την κοινωνία των πολιτών, όπως κυβερνοασφάλεια και τεχνολογία.
Για δεκαετίες, οι εφεδρικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ βρίσκονταν στο περιθώριο του αμυντικού σχεδιασμού. Ωστόσο, η πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσία στην Ουκρανία ανάγκασε τη Συμμαχία να αντιμετωπίσει μια σκληρή πραγματικότητα: η υφιστάμενη προσέγγιση στις εφεδρείες δεν ήταν κατάλληλη και δεν ανταποκρινόταν στην κλίμακα, την ταχύτητα και την πολυπλοκότητα της σύγχρονης συλλογικής άμυνας.
Πλέον, όλα τα κράτη-μέλη λαμβάνουν μέτρα για την ενίσχυση των εφεδρικών τους δυνάμεων, επιδιώκοντας να προσελκύσουν ταλέντα από τομείς που αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία εντός και εκτός πεδίου μάχης, αλλά δεν είναι απαραίτητα ανταγωνιστικοί σε επίπεδο αμοιβών, όπως η κυβερνοασφάλεια και η πληροφορική.
«Όλα τα κράτη το κάνουν με διαφορετικό τρόπο και με διαφορετικό ρυθμό και το κάνουν εδώ και αρκετά χρόνια. Όμως τώρα αυτό επιταχύνεται, συνεχίζει να αποκτά δυναμική», δήλωσε στο Euronews ο ταξίαρχος Γκίλμπερτ Όβερμαατ, πρόεδρος της Επιτροπής Εφεδρειών του ΝΑΤΟ.
Όπως και με τις αμυντικές επενδύσεις γενικότερα, οι ευρωπαϊκές εφεδρείες άρχισαν να μειώνονται στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν η Ευρώπη εισέπραξε το λεγόμενο «μέρισμα ειρήνης» μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Το 2014, η Ρωσία εισέβαλε παράνομα σε περιοχές της ανατολικής Ουκρανίας και προσάρτησε την Κριμαία, οδηγώντας τους συμμάχους στη δέσμευση για αύξηση των αμυντικών δαπανών. Ένα δεύτερο σοκ ήρθε με τη ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας το 2022.
Ο πόλεμος, που αργότερα αυτόν τον μήνα συμπληρώνει τέσσερα χρόνια, αποκάλυψε τα όρια της υπερβολικής εξάρτησης από τις τακτικές δυνάμεις και ανέδειξε την ανάγκη προσαρμογής στις αυξανόμενες επιχειρησιακές απαιτήσεις, στην προβολή ισχύος σε νέους τομείς όπως ο κυβερνοχώρος και το διάστημα, καθώς και στην ταχεία συγκρότηση δυνάμεων.
Οι έφεδροι θεωρούνται πλέον καθοριστικοί για την κάλυψη αυτών των κενών.
«Οι βόρειες και ανατολικές χώρες είναι πρότυπα»
Το ΝΑΤΟ επικαιροποίησε επίσημα την πολιτική του για τις εφεδρείες το 2023, ώστε να ευθυγραμμιστεί με το νέο Στρατηγικό Δόγμα της Συμμαχίας. Η νέα πολιτική δίνει έμφαση στην ενσωμάτωση και όχι στον διαχωρισμό.
Πλέον, περισσότεροι έφεδροι συμμετέχουν σε ασκήσεις. «Αυτό είναι ένα από τα βασικά σημεία της πολιτικής: το μεγαλύτερο όφελος προκύπτει όταν οι έφεδροι και οι τακτικές δυνάμεις αναμειγνύονται ή επιχειρούν μαζί, με εναρμόνιση τακτικών, εξοπλισμού και εκπαίδευσης», σημείωσε ο Όβερμαατ.
Σε αρκετές χώρες αυτή η σύμπραξη έχει γίνει ήδη καθημερινή πρακτική, ενώ άλλες βρίσκονται ακόμη στη φάση προσαρμογής.
Η Γαλλία προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η άσκηση VULCAIN 2025 κινητοποίησε 1.000 άτομα τον περασμένο Σεπτέμβριο, εκ των οποίων περίπου το 80% ήταν έφεδροι. Το μόνιμο προσωπικό παρείχε υποστηρικτικό ρόλο, καθώς και μέσα υψηλής εξειδίκευσης, όπως μηχανικό, drones και ελικόπτερα.
Στο πλαίσιο του στρατηγικού σχεδίου «Reserve 2030», η Γαλλία επιδιώκει να διπλασιάσει το μέγεθος των εφεδρειών της, να δημιουργήσει μεικτές μονάδες, να συγκροτήσει ένα «κυβερνο-τάγμα» εφέδρων και να ενισχύσει τη συμμετοχή τους σε πολυεθνικές ασκήσεις. Παράλληλα, φέτος θα εφαρμόσει πρόγραμμα εθελοντικής στρατιωτικής θητείας για 18χρονους.
Η Γερμανία έχει επίσης θεσπίσει μοντέλο εθελοντικής θητείας για 18χρονους και στοχεύει στη δημιουργία δύναμης 260.000 εν ενεργεία στρατιωτικών και 200.000 εφέδρων έως το 2035.
Ωστόσο, το τι ακριβώς κάνουν οι έφεδροι διαφέρει από χώρα σε χώρα. «Κάνουν περισσότερα ή λιγότερα ανάλογα με τις ανάγκες της χώρας τους και το τι είναι πολιτικά αποδεκτό, κάτι που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις κοινωνικοοικονομικές δομές», εξήγησε ο Όβερμαατ. «Όσο μεγαλύτερη είναι η αντίληψη της απειλής, τόσο μεγαλύτερη είναι και η πολιτική βούληση».
«Σε γενικές γραμμές, οι βόρειες και ανατολικές χώρες αποτελούν πρότυπα για τους υπόλοιπους», πρόσθεσε, επαινώντας τα συστήματα κινητοποίησής τους και την καταγραφή των δεξιοτήτων κάθε εφέδρου.
Η Εσθονία, για παράδειγμα, βασίζει σε μεγάλο βαθμό τη δομή των πολεμικών της δυνάμεων στους εφέδρους, οι οποίοι καλύπτουν όλο το φάσμα στρατιωτικών ρόλων, από το πεζικό και το πυροβολικό έως την αεράμυνα, τον κυβερνοχώρο, τη διοικητική μέριμνα, τις ειδικές δυνάμεις και την ανώτατη ηγεσία. Η αρχική τους εκπαίδευση γίνεται μέσω υποχρεωτικής θητείας διάρκειας οκτώ ή έντεκα μηνών και ακολουθούν τακτικές επαναληπτικές εκπαιδεύσεις και αιφνιδιαστικές ασκήσεις.
Η Λετονία ακολούθησε διαφορετική αλλά συμπληρωματική πορεία, επαναφέροντας την υποχρεωτική θητεία το 2023, με όλους τους στρατεύσιμους να εντάσσονται στην εφεδρεία μετά από 11 μήνες υπηρεσίας.
Η Λιθουανία έχει επίσης θέσει φιλόδοξους στόχους, σχεδιάζοντας την αύξηση της ενεργής εφεδρείας της από περίπου 33.000 σε 51.000 άτομα έως το 2030.
«Πρεσβευτές του στρατού»
Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, υπάρχει πλέον κοινή κατανόηση ότι οι εφεδρείες δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως δευτερεύον στρατηγικό ζήτημα.
Εξίσου νέα είναι και η ευρύτητα των ικανοτήτων που αναμένεται να διαθέτουν οι έφεδροι. Πέρα από τους παραδοσιακούς ρόλους μάχης, αυξάνεται η ζήτηση για ειδικούς που προέρχονται απευθείας από την πολιτική ζωή, όπως ειδικοί στον κυβερνοχώρο, επαγγελματίες πληροφορικής, μηχανικοί, υγειονομικοί και χειριστές drones, δεξιότητες που δεν μπορούν να παραχθούν γρήγορα μόνο από τις τακτικές δυνάμεις.
«Αυτό είναι κάτι που βλέπουμε ξεκάθαρα, ειδικά μετά τις 24 Φεβρουαρίου 2022: υπάρχει σαφής αύξηση του ενδιαφέροντος», δήλωσε στο Euronews ο αντισυνταγματάρχης Κένεθ Μίρουπ. «Άνθρωποι που δεν θα φανταζόμασταν παλαιότερα να ενδιαφέρονται για στρατιωτική υπηρεσία παράλληλα με την πολιτική τους εργασία, πλέον δηλώνουν πρόθυμοι να συμβάλουν με τις δεξιότητές τους».
Τα υπουργεία Άμυνας απευθύνονται πλέον απευθείας και σε εταιρείες, αναζητώντας προσωπικό από τον τομέα των μεταφορών, των κατασκευών, της εφοδιαστικής αλυσίδας ή των χρηματοοικονομικών. Το επιχείρημα είναι ότι όλοι κερδίζουν: ο στρατός αποκτά τις δεξιότητες που χρειάζεται και οι έφεδροι αναπτύσσουν ικανότητες, κυρίως στη λήψη αποφάσεων και την ηγεσία, που ωφελούν και τους ίδιους και τους εργοδότες τους.
Παράλληλα, για το ΝΑΤΟ και τους Ευρωπαίους συμμάχους είναι εξίσου σημαντικό ότι οι έφεδροι αποτελούν βασικό κρίκο μεταξύ στρατού και κοινωνίας και συμβάλλουν στην προετοιμασία των πολιτών απέναντι σε ενδεχόμενες απειλές.
Σύμφωνα με διάφορες υπηρεσίες πληροφοριών, η Ρωσία θα μπορούσε να είναι σε θέση να επιτεθεί σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα πριν από το τέλος της δεκαετίας. Την ίδια ώρα, πράξεις ύποπτης δολιοφθοράς στο πλαίσιο υβριδικού πολέμου καταγράφονται τακτικά σε όλη την Ευρώπη, με ορισμένες να μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές αναταράξεις χωρίς να εκτοξευθεί ούτε ένας πύραυλος.
Παρότι η επίγνωση των απειλών αυξάνεται, η αξιολόγησή τους διαφέρει σημαντικά ανά την Ευρώπη και, ως εκ τούτου, και η πολιτική προετοιμασία των πολιτών.
Οι χώρες της Βαλτικής και της Σκανδιναβίας εμφανίζουν γενικά υψηλότερο επίπεδο ετοιμότητας, εν μέρει λόγω γεωγραφίας και ιστορικής εμπειρίας με τη Ρωσία. Σε άλλες χώρες, ωστόσο, η ιδέα ότι οι πολίτες μπορεί να κληθούν να διαδραματίσουν ρόλο σε ένα δυσμενές σενάριο παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητη.
Το θέμα βρέθηκε στο επίκεντρο στη Γαλλία, όταν ο αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων, Φαμπιέν Μαντόν, προειδοποίησε ότι η χώρα πρέπει να προετοιμαστεί ακόμη και για το ενδεχόμενο πολέμου και «να χάσει τα παιδιά της», προκαλώντας έντονες πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις.
Οι έφεδροι, τόνισε ο ταξίαρχος Όβερμαατ, «είναι και πρεσβευτές του στρατού». «Καλλιεργούν την επίγνωση και μιλούν για την ανθεκτικότητα της κοινωνίας. Δεν χρειαζόμαστε μόνο στρατιωτικές δυνατότητες, αλλά και μια ανθεκτική κοινωνία και οι έφεδροι μπορούν να χτίσουν αυτή τη γέφυρα ανάμεσα στον στρατό και την κοινωνία».