Αναλυτές υποστηρίζουν ότι η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υπερβαίνει τον ρόλο της όταν ηγείται της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ - Πολλοί αντιτείνουν ότι απλά καλύπτει το κενό από τον αργό συντονισμό των κρατών μελών
Οι επικριτές της προέδρου της Κομισιόν χαρακτηρίζουν την αντίδρασή της στον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν ως το πιο πρόσφατο παράδειγμα "αρπαγής εξουσίας" στην εξωτερική πολιτική - ακόμη και αν τυπικά οι διπλωματικές αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι περιορισμένες και τα ίδια τα κράτη μέλη εξακολουθούν να μην έχουν βρει κοινό βηματισμό αναφορικά με την αντίδραση.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Όταν ξεκίνησε ο πόλεμος με τα αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα στο Ιράν το περασμένο Σάββατο, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ήταν η πρώτη ηγέτιδα σε όλη την Ευρώπη που εξέδωσε ανακοίνωση, χαρακτηρίζοντας τις εξελίξεις στο Ιράν "πολύ ανησυχητικές".
Έκτοτε, έχει προβεί σε 12 αναρτήσεις που αφορούν το Ιράν στο Χ και έχει πραγματοποιήσει συνομιλίες με τουλάχιστον 12 ηγέτες της ΕΕ και του Κόλπου, συμπεριλαμβανομένων των πριγκίπων διαδόχων της Σαουδικής Αραβίας και του Μπαχρέιν.
Ήταν επίσης η πρώτη επίσημη φωνή από την Ευρώπη που απηύθυνε έκκκληση για μια "αξιόπιστη μετάβαση" στο Ιράν - μια στάση που δεν υιοθετήθηκε από τα 27 κράτη μέλη και η οποία ευθυγραμμίζεται με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ που τάσσονται υπέρ της αλλαγής του καθεστώτος στην Τεχεράνη.
Μιλώντας στο Euronews, ο υπουργός Εξωτερικών του Ισραήλ, Γκίντεον Σάρ, δήλωσε ότι ούτε η χώρα του ούτε οι ΗΠΑ σκοπεύουν να επιβάλουν έναν συγκεκριμένο υποψήφιο, αλλά ανέφεραν ότι επιδιώκουν να "δημιουργήσουν τις συνθήκες επί του εδάφους" που θα επιτρέψουν στον ιρανικό λαό να εξεγερθεί εναντίον του καθεστώτος.
Τρεις ημέρες μετά τα πρώτα χτυπήματα, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν συγκάλεσε μια "ειδική συνεδρίαση του Κολλεγίου των Επιτροπών για την Ασφαλεία" στην οποία συμμετείχαν και οι 27 επίτροποι, συμπεριλαμβανομένων εκείνων με χαρτοφυλάκια που δεν συνδέονται παραδοσιακά με την πολιτική ασφάλειας, όπως η δικαιοσύνη και τα κοινωνικά δικαιώματα.
Το Κολέγιο Ασφάλειας, που δημιουργήθηκε πέρυσι, είχε φαινομενικά ως στόχο να βοηθήσει την Επιτροπή να "μεταβεί σε λογική ετοιμότητας" και να βελτιώσει την κατανόηση των αναδυόμενων απειλών, συμπεριλαμβανομένων των υβριδικών απειλών. Ωστόσο, η έννοια παραμένει ασαφής για πολλούς στις Βρυξέλλες.
"Ακόμα δεν καταλαβαίνουμε τι είναι", δήλωσε ένας αξιωματούχος της Επιτροπής στο Euronews.
Οι επιπτώσεις του αμερικανοϊσραηλινού πολέμου στο Ιράν αναμένεται να βρεθούν στο επίκεντρο αυτή την εβδομάδα, όταν η Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν θα προεδρεύσει στη συνεδρίαση του Κολλεγίου των Επιτρόπων την Τετάρτη και θα συναντηθεί με τον Φατίχ Μπιρόλ, εκτελεστικό διευθυντή του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, την Πέμπτη.
"Γίνεται μετάλλαξη της συνθήκης"
Οι επικριτές της προέδρου της Κομισιόν υποστηρίζουν ότι η έμφαση στην ετοιμότητα έχει γίνει όχημα για την επέκταση της θεσμικής εξουσίας και την προβολή της επιρροής της ΕΕ στην εξωτερική πολιτική.
Σύμφωνα με τους κανόνες της ΕΕ, ούτε η Επιτροπή ούτε ο πρόεδρός της έχουν επίσημο ρόλο στην εξωτερική πολιτική. Τα κύρια καθήκοντα της Επιτροπής είναι να προτείνει νομοθεσία, να διασφαλίζει την εφαρμογή της από τα κράτη μέλη και να διαχειρίζεται τον προϋπολογισμό της ΕΕ, ενώ παράλληλα διαπραγματεύεται διεθνείς συμφωνίες.
Του διπλωματικού συντονισμού της ΕΕ ηγείται επισήμως η Ύπατη Εκπρόσωπος για θέματα εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφαλείας Κάγια Κάλας, ενώ ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα είναι υπεύθυνος για την εκπροσώπηση της ΕΕ στο εξωτερικό εκ μέρους των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων, μεταξύ άλλων και για την κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφαλείας.
Το tweet της Φον ντερ Λάιεν που ανακοίνωσε την τηλεφωνική της επικοινωνία με τον πρόεδρο των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων Mohamed bin Zayed Al Nahyan προκάλεσε έντονη κατακραυγή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
"Προσπαθεί να ηγηθεί σε έναν τομέα που δεν θα έπρεπε να είναι ο τομέας της", δήλωσε ο Marc Botenga, Βέλγος ευρωβουλευτής της Αριστεράς. "Προσπαθεί να συγκεντρώσει την εξουσία. Αν κάνει αυτά τα πράγματα χωρίς εντολή, αυτό δεν πρόκειται να ενισχύσει τη θέση της"
"Υπάρχει μια ανησυχία για τον τρόπο με τον οποίο κάνει τη δουλειά της", πρόσθεσε ο Botenga.
Ο Ισπανός σοσιαλιστής ευρωβουλευτής Nacho Sánchez Amor διακωμώδησε το "ειδικό Κολέγιο Ασφαλείας" και διερωτήθηκε αν η Επιτροπή αναμορφώνει μονομερώς τις συνθήκες της ΕΕ.
"Τι είναι ένα 'κολέγιο ασφαλείας';" αναρωτήθηκε στο Χ. "Η έλλειψη αντίδρασης από τους νόμιμους συνταγματικά κατοχυρωμένους φορείς των αρμοδιοτήτων της ΕΕ για την ασφάλεια και την άμυνα είναι αρκετά περίεργη. Πραγματοποιείται μια μετάλλαξη των συνθηκών χωρίς συζήτηση ή αξιολόγηση".
Εκτός από τους ευρωβουλευτές, πολυάριθμοι πολιτικοί αναλυτές έχουν επίσης κατηγορήσει την πρόεδρο της Επιτροπής ότι υπερέβη τις αρμοδιότητές της.
"Όταν η φον ντερ Λάιεν καλεί τους ηγέτες του Κόλπου για να συζητήσουν την αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν, λειτουργεί πολύ έξω από τα όρια της και ενάντια στις συνθήκες", δήλωσε στο Euronews ο Αλμπέρτο Αλεμάνο, καθηγητής Δικαίου της ΕΕ στο HEC Paris Business School.
Η ετοιμότητα ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής
Ο Alemanno και άλλοι υποστηρίζουν ότι η Φον ντερ Λάιεν έχει σταδιακά κινηθεί σε τομείς εξωτερικής πολιτικής που οι συνθήκες της ΕΕ επιφυλάσσουν επίσημα για άλλους φορείς, ιδίως όσον αφορά τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, τη σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ - Χαμάς και την απόφαση των ΗΠΑ να επιβάλουν δασμούς στην ΕΕ.
Όταν ανέλαβε τα καθήκοντά της το 2019, η πρόεδρος της Κομισιόν ήταν μια συμβιβαστική επιλογή, σχετικά άγνωστη στις Βρυξέλλες και με περιορισμένη προβολή σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Έκτοτε, έχει μετατρέψει διαδοχικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης - την πανδημία COVID-19, για παράδειγμα, ή την πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία - σε ευκαιρίες για να εδραιώσει το κύρος της Επιτροπής και να τοποθετηθεί ως η πιο αναγνωρίσιμη προσωπικότητα του μπλοκ.
Η ικανότητα της φον ντερ Λάιεν να ανέρχεται στα υψηλά διπλωματικά κλιμάκια ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακή το περασμένο καλοκαίρι, όταν κάθισε δίπλα σε Ευρωπαίους ηγέτες και αρχηγούς κρατών σε μια συνάντηση για την Ουκρανία που φιλοξένησε ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ.
Η θέση της σε μια συνάντηση αυτού του επιπέδου -όπου η επικεφαλής του εκτελεστικού οργάνου της ΕΕ βρισκόταν στην ίδια θέση με τον Πρόεδρο της Γαλλικής Δημοκρατίας- ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστη. Στη θεσμική ιεραρχία των Βρυξελλών, η Επιτροπή υπηρετεί τις εθνικές κυβερνήσεις- οι δύο δεν είναι τυπικά ίσοι.
Όσον αφορά τον Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος έχει περιγράψει τη Φον ντερ Λάιεν ως "μια πολύ ισχυρή ηγέτιδα", φάνηκε να εκμεταλλεύεται μια ευκαιρία - αν και όχι χωρίς κόστος.
Ενώ ο Αμερικανός πρόεδρος την επαίνεσε δημοσίως,πολλοί λένε ότι υποχρέωσε την ΕΕ σε μια δυσμενή εμπορική συμφωνία, τριπλασιάζοντας τους δασμούς στις ευρωπαϊκές εισαγωγές στις ΗΠΑ υπό την απειλή περαιτέρω δασμών. Η Φον ντερ Λάιεν έγινε το κεντρικό πρόσωπο σε μια "στιγμή ταπείνωσης για την Ευρώπη", φωτογραφιζόμενη με τους αντίχειρες ψηλά δίπλα στον πρόεδρο.
Μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ τον Οκτώβριο του 2023, η Φον ντερ Λάιεν μίλησε γρήγορα για την υπεράσπιση του Ισραήλ και του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου, μια κίνηση που προκάλεσε έντονες επικρίσεις από ευρωβουλευτές και ορισμένα κράτη μέλη επειδή δεν αντανακλούσε τη συμφωνημένη θέση των 27 της ΕΕ. Αργότερα επισκέφθηκε το Ισραήλ και είχε συνομιλίες με τον Νετανιάχου.
"Το πρόβλημα είναι ότι κανείς δεν τη σταματά, κάτι που λέει τόσα πολλά για την αδυναμία της σημερινής Ύπατης Εκπροσώπου Κάγια Κάλας και την παθητικότητα των κρατών μελών", δήλωσε ο Alemanno.
Ποιος λαμβάνει τις αποφάσεις
Όμως ο Guntram Wolff, ανώτερος συνεργάτης του Bruegel, θεωρεί την κριτική υπερβολική, υποστηρίζοντας ότι η ευαισθησία της Φον ντερ Λάιεν μπορεί ενίοτε να αποτελεί πλεονέκτημα.
"Γεμίζει ένα κενό όταν ορισμένα κράτη μέλη δυσκολεύονται να αντιδράσουν και μερικές φορές αντιδρούν πραγματικά αργά στις πολιτικές εξελίξεις", δήλωσε ο Wolff. "Στην περίπτωση της Ουκρανίας, έχει αναλάβει πραγματικά έναν πολύ σημαντικό ηγετικό ρόλο, τον οποίο νομίζω ότι πρέπει κανείς να εκτιμήσει και να αξιολογήσει θετικά".
Για τον Wolff, η επέκταση της επιρροής της προέδρου της Κομισιόν στην εξωτερική πολιτική αντανακλά ένα ευρύτερο θεσμικό ζήτημα.
"Δεν είναι η πρόεδρος της Επιτροπής που μπορεί να το πετύχει αυτό" είπε, αναφερόμενος στην πρώιμη έκκληση της φον ντερ Λάιεν για αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν. "Αυτό είναι ένα σκληρό ζήτημα εξωτερικής πολιτικής, όπου εναπόκειται στα κράτη μέλη, την Ύπατη Εκπρόσωπο και το Συμβούλιο να λάβουν θέση".
"Αυτή τη στιγμή, υπάρχουν δύο πρόεδροι συν ένας Ύπατος Εκπρόσωπος", πρόσθεσε ο Wolff. "Από θεσμική άποψη, θα ήταν προτιμότερο να υπάρχει ουσιαστικά ένας μόνο πρόεδρος που θα λαμβάνει τις βασικές αποφάσεις".