Πρόσφατη έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για τα Ναρκωτικά (EUDA) έδειξε ότι η χρήση ναρκωτικών στην Ευρώπη έχει φτάσει σε πρωτοφανή επίπεδα, με πάνω από 83 εκατομμύρια ενήλικες να έχουν κάνει χρήση παράνομων ουσιών
Περίπου 29 εκατομμύρια Ευρωπαίοι κάνουν χρήση ναρκωτικών ετησίως, σε μια αγορά που υπολογίζεται σε 31 δισ. ευρώ. Το νέο πλαίσιο της ΕΕ αλλάζει ριζικά την πολιτική από την καταστολή έως τη δημόσια υγεία.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το σχέδιο, που εγκρίθηκε ομόφωνα, στοχεύει στη συστηματική αποδόμηση του οργανωμένου εγκλήματος που συνδέεται με τα ναρκωτικά. Για τον σκοπό αυτό ζητεί από τα μεγάλα λιμάνια της ΕΕ να συμμαχήσουν και να συντονίζονται στενότερα στην αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος. Θα στοχεύει επίσης στα οικονομικά του λαθρεμπορίου και θα θεσπίσει οριζόντιες απαγορεύσεις σε ορισμένες χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή συνθετικών ναρκωτικών.
Σε ό,τι αφορά την υγεία, προβλέπει παρακολούθηση σε επίπεδο πόλης, χορήγηση σκευασμάτων αναστροφής υπερδοσολογίας για χρήση στο σπίτι και αύξηση της χρηματοδότησης για υπηρεσίες θεραπείας που απευθύνονται σε περιθωριοποιημένες ομάδες, οι οποίες διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο βλάβης από τα ναρκωτικά.
Αποτελεί απάντηση σε μια κλιμακούμενη κρίση στην ΕΕ. Πρόσφατη έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για τα Ναρκωτικά (EUDA) έδειξε ότι η χρήση ναρκωτικών στην Ευρώπη έχει φτάσει σε πρωτοφανή επίπεδα, με πάνω από 83 εκατομμύρια ενήλικες να έχουν κάνει χρήση παράνομων ουσιών. Η κατάσταση είναι εύθραυστη, με υψηλή διαθεσιμότητα ισχυρών, ποικίλων και συχνά νοθευμένων ουσιών. Ο οργανισμός καταγράφει πάνω από 7.600 θανάτους από υπερδοσολογία κάθε χρόνο.
Ορισμένες ουσίες εμφανίζουν ανοδική τάση
Η κρίση των ναρκωτικών στην Ευρώπη δεν καθορίζεται πλέον μόνο από την κατανάλωση, αλλά από μια ταχύτατα εξελισσόμενη αγορά, όπου ισχυρότερες ουσίες και ευέλικτα δίκτυα διακίνησης δοκιμάζουν τις αντοχές των διωκτικών αρχών και των συστημάτων δημόσιας υγείας.
«Υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτό. Είναι δύσκολο να το αποδώσουμε σε έναν μόνο παράγοντα, γιατί η αγορά αντιδρά σε πολλαπλές παραμέτρους, όπως είναι τα αυξανόμενα επίπεδα οργανωμένου εγκλήματος [...], η ευρύτερη διαθεσιμότητα ουσιών [...]. Βλέπουμε επίσης ότι η Ευρώπη αναδεικνύεται ολοένα και περισσότερο σε κόμβο παραγωγής [...]», δήλωσε η δρ Λορέιν Νόλαν, εκτελεστική διευθύντρια του EUDA.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του EUDA, η κάνναβη παραμένει το πιο διαδεδομένο παράνομο ναρκωτικό, με περίπου 15,4 εκατομμύρια νέους 15 έως 34 ετών να δηλώνουν ότι έκαναν χρήση τον τελευταίο χρόνο.
Η κοκαΐνη είναι η δεύτερη πιο διαδεδομένη ουσία, με περίπου 2,5 εκατομμύρια νέους ενήλικες χρήστες. Ωστόσο, η αγορά γίνεται ολοένα και πιο σύνθετη και επιβλαβής: η διαθεσιμότητα παραμένει υψηλή, τα υπολείμματα κοκαΐνης αυξάνονται στο 57% των ευρωπαϊκών πόλεων που παρακολουθούνται και οι συνθετικές ουσίες κερδίζουν συνεχώς έδαφος.
Η διακίνηση γίνεται ολοένα πιο εξελιγμένη
Τα τελευταία πέντε χρόνια κατασχέθηκαν τουλάχιστον 1.826 τόνοι παράνομων ναρκωτικών σε υποθέσεις που συνδέονται με θαλάσσιους λιμένες της ΕΕ. Τα εγκληματικά δίκτυα εξακολουθούν να βασίζονται στη μεταφορά εμπορευματοκιβωτίων μέσω μεγάλων λιμανιών όπως η Αμβέρσα και το Ρότερνταμ, αλλά μεταφέρουν σταδιακά τη δραστηριότητά τους σε μικρότερα λιμάνια για να αποφεύγουν τον εντοπισμό.
Οι ετήσιες κατασχέσεις κοκαΐνης έφτασαν τους 330 τόνους, ενώ ο αριθμός των επιμέρους κατασχέσεων αυξήθηκε σε 97.000. Οι εγκληματικές ομάδες χωρίζουν ολοένα και περισσότερο τις παρτίδες σε μικρότερα φορτία, μειώνοντας τον κίνδυνο μεγάλων απωλειών όταν εντοπίζεται κάποιο από αυτά.
Η Ευρώπη εξελίσσεται σε σημαντικό κόμβο παραγωγής, πέρα από αγορά προορισμού. Μέσα σε ένα μόνο έτος, οι αρχές ξήλωσαν 42 εγκαταστάσεις επεξεργασίας κοκαΐνης, 110 εργαστήρια αμφεταμίνης και περίπου 4.000 παράνομες καλλιέργειες κάνναβης. Σε συνδυασμό με τα 1,6 εκατομμύρια παραβάσεις της νομοθεσίας για τα ναρκωτικά που καταγράφονται ετησίως σε όλη την ΕΕ, τα ευρήματα του EUDA δείχνουν μια αγορά ολοένα πιο ανθεκτική, ευέλικτη και δύσκολο να διαταραχθεί.
Το βάρος για τη δημόσια υγεία
Τουλάχιστον 7.600 θάνατοι που σχετίζονται με τη χρήση ναρκωτικών καταγράφηκαν σε ένα μόνο έτος σε ολόκληρη την ΕΕ, οι περισσότεροι εκ των οποίων αφορούσαν χρήση πολλαπλών ουσιών. Τα τμήματα επειγόντων περιστατικών και τα προγράμματα μείωσης της βλάβης δέχονται ολοένα μεγαλύτερη πίεση από τάσεις όπως η αυξανόμενη χρήση κρακ κοκαΐνης και η εξάπλωση νέων συνθετικών οπιοειδών.
Τα οπιοειδή εξακολουθούν να είναι οι ουσίες που συνδέονται συχνότερα με θανατηφόρες υπερδοσολογίες, συχνά σε συνδυασμό με άλλες συνθετικές ουσίες. Ο EUDA προειδοποιεί ειδικά για την αυξανόμενη χρήση συνθετικών οπιοειδών όπως οι νιταζένες και οι ορφίνες, που έχουν συσχετιστεί με θανατηφόρες δηλητηριάσεις και επείγουσες εισαγωγές στα νοσοκομεία σε όλη την Ένωση. Οι ουσίες αυτές απαιτούν εξαιρετικά έντονη ιατρική παρέμβαση, λόγω του πολύ μικρού περιθωρίου ασφαλείας ανάμεσα σε μία δόση και μια θανατηφόρα υπερδοσολογία.
Η παρακολούθηση των λυμάτων δείχνει επίσης αυξανόμενη κατανάλωση κοκαΐνης σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις, ενώ το κρακ κοκαΐνη επιβαρύνει ολοένα περισσότερο τις υπηρεσίες μείωσης της βλάβης και θεραπείας.
Παράλληλα, τα θεραπευτικά προγράμματα που απευθύνονται ειδικά σε εξάρτηση από κεταμίνη έχουν τετραπλασιαστεί μέσα σε μια πενταετία, απαιτώντας γρήγορες δομικές προσαρμογές από τις κλινικές.
«[Οι αυξήσεις στην κατανάλωση] ασκούν πρόσθετη πίεση στις υπηρεσίες υγείας. Οι φορείς θεραπείας καλούνται να ανταποκριθούν σε ένα ευρύτερο φάσμα ουσιών και συχνά σε πιο σύνθετες υγειονομικές και κοινωνικές ανάγκες. Θα ήθελα όμως να το αντιστρέψω και να το επαναφέρω στο πλαίσιο της πρόληψης, της θεραπείας, της κοινωνικής επανένταξης...», εξήγησε η Παγκόσμια Ομοσπονδία κατά των Ναρκωτικών (WFAG).
«Όταν οι άνθρωποι υποστηρίζονται στην ανάρρωση, την εκπαίδευση και την απασχόληση, αυτό δεν βελτιώνει μόνο τη δική τους ζωή, αλλά μειώνει σημαντικά και το μακροπρόθεσμο κόστος για τα συστήματα υγείας, τις κοινωνικές υπηρεσίες και την πρόνοια», πρόσθεσε η ομοσπονδία.
Η στρατηγική
Για την αντιμετώπιση των παράνομων ναρκωτικών, η Κομισιόν πρότεινε τη νέα στρατηγική της ΕΕ για τα ναρκωτικά τον Δεκέμβριο του 2025. Βασίζεται στην προηγούμενη στρατηγική 2021-2025 για τα ναρκωτικά, ενισχύοντας την έμφαση στην ασφάλεια και την ετοιμότητα.
Σύμφωνα με την WFAG, η παλιά στρατηγική δεν απέτυχε· σημείωσε σημαντική πρόοδο στην επιτήρηση και την επιβολή του νόμου. «Πρέπει όμως επίσης να αναγνωρίσουμε ότι η αγορά ναρκωτικών μεταβάλλεται συνεχώς [...] , επομένως οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν, φυσικά, νέες προκλήσεις που απαιτούν και από τις δικές μας απαντήσεις να εξελίσσονται», εξηγεί η ομοσπονδία.
Η στρατηγική δομείται γύρω από πέντε πυλώνες. Ο πρώτος επικεντρώνεται στην ετοιμότητα, ώστε να προβλέπεται και να παρακολουθείται καλύτερα η κατάσταση ως προς τα ναρκωτικά. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ταχύτερη παρακολούθηση και συλλογή δεδομένων για τις τάσεις στη χρήση, καθώς και πιο συντονισμένη διασυνοριακή ανταλλαγή πληροφοριών.
«Η μεγαλύτερη θετική μετατόπιση είναι η φιλοδοξία να είμαστε προληπτικοί και όχι αντιδραστικοί. Η στρατηγική υιοθετεί μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση στην πρόληψη, τη θεραπεία, τη μείωση της βλάβης, η οποία περιλαμβάνει και τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις», εξήγησε η WFAG.
Τα προγράμματα πρόληψης και ενημέρωσης στοχεύουν στη χρήση ναρκωτικών και την εξάρτηση. Άτομα με διαταραχές χρήσης ουσιών μπορούν να επωφεληθούν από ευρύτερη πρόσβαση σε θεραπεία, κοινωνική στήριξη και προγράμματα επανένταξης. Η αποτυχία πρόληψης της εξάρτησης από ναρκωτικά επιφέρει τεράστιο κόστος στην κοινωνία, «αλλά αυτό δεν αποτυπώνεται πάντα ως τέτοιο, επειδή δεν μπορεί να φανεί άμεσα με αριθμούς», εξήγησε η ομοσπονδία.
Ο τρίτος πυλώνας ενισχύει την εσωτερική ασφάλεια μέσω ισχυρότερων μέτρων κατά του οργανωμένου εγκλήματος, όπως η συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα για τον εντοπισμό ναρκωτικών στις ταχυδρομικές υπηρεσίες, μια ειδική στρατηγική για τα λιμάνια της ΕΕ και πιο αποφασιστικές ενέργειες για την εξάρθρωση εργαστηρίων παραγωγής. Η ΕΕ επιβάλλει επίσης αυστηρότερους ελέγχους στη χρήση πρόδρομων ουσιών, χημικών που χρησιμοποιούνται νόμιμα σε μπαταρίες και καλλυντικά αλλά αξιοποιούνται παράνομα στην παραγωγή ναρκωτικών.
Τα μέτρα μείωσης της βλάβης στοχεύουν στην προστασία των χρηστών από τις πιο σοβαρές συνέπειες της χρήσης, όπως η υπερδοσολογία και τα λοιμώδη νοσήματα, αλλά και στην προστασία των νέων από την ένταξή τους σε εγκληματικά δίκτυα.
Ο τελευταίος πυλώνας υπογραμμίζει τον παγκόσμιο χαρακτήρα της προσπάθειας, με ισχυρότερη διεθνή συνεργασία και συμπράξεις επιβολής του νόμου με χώρες εκτός ΕΕ.
Παράλληλα με τη στρατηγική, το Σχέδιο Δράσης της ΕΕ για τη διακίνηση ναρκωτικών προβλέπει 19 πρακτικές ενέργειες για την καταπολέμηση των δικτύων οργανωμένου εγκλήματος, όπως πιο ισχυρά εργαλεία εντοπισμού, συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα κατά της παράνομης διακίνησης μέσω ταχυδρομείου και αυστηρότερους κανόνες για τα ταχύπλοα που μεταφέρουν παράνομα ναρκωτικά.
Τα κράτη μέλη και οι ευρωπαϊκοί οργανισμοί
Τα κράτη μέλη οφείλουν να προετοιμάσουν και να προσαρμόσουν τις εθνικές τους δομές, ώστε να εφαρμόσουν τη στρατηγική στις υπηρεσίες υγείας, τις κοινωνικές δομές και τους μηχανισμούς επιβολής του νόμου.
«Παρότι υπάρχουν κενά, θα την περιέγραφα ως μια κατάσταση που βελτιώνεται με γοργούς ρυθμούς, με πολύ δεσμευμένα κράτη μέλη που συνεργάζονται μαζί μας [...]», ανέφερε η Νόλαν.
Ο πρώτος πυλώνας απαιτεί από τις εθνικές κυβερνήσεις να αναβαθμίσουν τα υφιστάμενα πληροφοριακά συστήματα, να ενισχύσουν τα προληπτικά μέτρα και να επιταχύνουν την ανάπτυξη ιατρικών αντιμέτρων σε περιόδους αιφνίδιας κλιμάκωσης. Στον τομέα της δημόσιας υγείας, τα κράτη οφείλουν να εντείνουν τα προγράμματα πρόληψης, να διευρύνουν την πρόσβαση σε θεραπείες βασισμένες σε τεκμηριωμένα στοιχεία και να ενισχύσουν τις εθνικές δομές ανάρρωσης, ώστε να εξασφαλίζεται προσιτή, υψηλής ποιότητας υγειονομική και κοινωνική φροντίδα. Ο πυλώνας της ασφάλειας ενθαρρύνει βελτιώσεις στα εθνικά συστήματα εντοπισμού, διερεύνησης και δίωξης, μέσω στοχευμένων μέτρων που περιλαμβάνουν και δράσεις για τη δέσμευση περιουσιακών στοιχείων και την αντιμετώπιση της διείσδυσης στο νόμιμο επιχειρείν.
Τα κράτη μέλη πρέπει να ιεραρχήσουν διαφορετικές πτυχές των εθνικών τους συστημάτων, ανάλογα με τη δική τους πραγματικότητα. Για το Βέλγιο και τις Κάτω Χώρες, η μεγαλύτερη πρόκληση είναι η ενίσχυση της ασφάλειας και της ανθεκτικότητας των λιμανιών, καθώς παραμένουν κομβικά σημεία για τη διακίνηση. Η Γερμανία, η Ιταλία και η Γαλλία καταγράφουν τον μεγαλύτερο αριθμό ατόμων που κάνουν ενέσιμη χρήση, κάτι που απαιτεί ισχυρότερες προληπτικές θεραπείες, κοινωνική φροντίδα και δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης.
Ο EUDA θα στηρίξει τα κράτη μέλη ως «βασικός εταίρος στην υλοποίηση της στρατηγικής σε καθέναν από τους πέντε πυλώνες», σημείωσε η Νόλαν.
«[...] ο δικός μας ρόλος είναι κυρίως να προωθούμε παρεμβάσεις και απαντήσεις βασισμένες σε τεκμηριωμένα στοιχεία. Συνεργαζόμαστε επίσης με τα Εθνικά Σημεία Επαφής στην παρακολούθηση [...]. Στο πλαίσιο της εφαρμογής, μας έχει ανατεθεί ρόλος στη στήριξη της μέτρησης των αποτελεσμάτων που προκύπτουν από την υλοποίηση της στρατηγικής».
Η Νόλαν εξήγησε ότι η συνεργασία μεταξύ Frontex και Europol παραμένει κρίσιμη για τη στήριξη των κρατών μελών. Η Frontex θα προστατεύει την εσωτερική ασφάλεια της Ένωσης καταπολεμώντας τη διακίνηση ναρκωτικών στα εξωτερικά σύνορα, ενώ η Europol, ως κόμβος πληροφοριών, θα παρακολουθεί την αγορά ναρκωτικών και θα συντονίζει τις διασυνοριακές έρευνες.
«Περισσότερο από ποτέ, εργαζόμαστε σε μια περίοδο όπου αυτή η συνεργασία είναι απολύτως κρίσιμη. Αναζητούμε κάθε ευκαιρία για να την ενισχύσουμε, ώστε να παραμένουμε επικεντρωμένοι στους στόχους τόσο της στρατηγικής όσο και του πλαισίου υλοποίησης», δήλωσε η Νόλαν στο Euronews.