Η παραίτηση του Κιρ Στάρμερ σημαίνει ότι το Ηνωμένο Βασίλειο, χώρα που κάποτε φημιζόταν για τις σταθερές κυβερνήσεις, θα αποκτήσει τον έβδομο πρωθυπουργό από το 2016. Χρήστες στα κοινωνικά δίκτυα λένε ότι πρόκειται για τον υψηλότερο ρυθμό στην ήπειρο. Ισχύει;
Μετά την παραίτηση του Κιρ Στάρμερ, το Ηνωμένο Βασίλειο οδεύει προς την έβδομη αλλαγή πρωθυπουργού μέσα σε δέκα χρόνια.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Πρόκειται για μια εικόνα που απέχει πολύ από αυτή της χώρας που κάποτε φημιζόταν για την ικανότητά της να παράγει σταθερές και μακρόβιες κυβερνήσεις σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, χάρη στο πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα, την αρχή της κοινοβουλευτικής κυριαρχίας και την εξελικτική της παράδοση στη διακυβέρνηση.
Από το 2016 και μετά, η πολιτική αναταραχή και η πόλωση που ακολούθησαν το δημοψήφισμα για το Brexit, τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα των προηγούμενων δεξιών κυβερνήσεων των Συντηρητικών και η ασθενική οικονομία είχαν ως αποτέλεσμα να μην καταφέρει κανένας Βρετανός πρωθυπουργός να ολοκληρώσει πλήρη κοινοβουλευτική θητεία, έναν κύκλο που τυπικά προβλέπεται να διαρκεί πέντε χρόνια.
Ο Ντέιβιντ Κάμερον, που είχε ταχθεί υπέρ της παραμονής του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ, παραιτήθηκε στη δεύτερη θητεία του, τον Ιούλιο του 2016, αφού έχασε το δημοψήφισμα για το Brexit· η Τερέζα Μέι αποχώρησε τρία χρόνια αργότερα, αφότου απέτυχε επανειλημμένα να περάσει από το κοινοβούλιο τη συμφωνία της για το Brexit· και ο Μπόρις Τζόνσον εγκατέλειψε το αξίωμα τον Σεπτέμβριο του 2022, μετά από πολυάριθμα σκάνδαλα, μεταξύ των οποίων και οι αποκαλύψεις ότι συμμετείχε σε απαγορευμένα πάρτι κατά τη διάρκεια των lockdown της πανδημίας COVID-19.
Η διάδοχός του, Λιζ Τρας, έμεινε στο πόστο της μόλις 49 ημέρες, καθιστώντας τη θητεία της τη συντομότερη πρωθυπουργού στην ιστορία της Βρετανίας, αφού ο μίνι προϋπολογισμός της κυβέρνησής προκάλεσε σοβαρή αναταραχή στις χρηματοπιστωτικές αγορές.
Στη συνέχεια, ο Ρίσι Σούνακ ηττήθηκε από το κεντροαριστερό Εργατικό Κόμμα του Στάρμερ στις γενικές εκλογές του 2024, έχοντας παραμείνει στην εξουσία κάτι λιγότερο από δύο χρόνια, βάζοντας έτσι τέλος στην 14ετή κυριαρχία των Συντηρητικών.
Τώρα, ο ίδιος ο Στάρμερ ανακοίνωσε την παραίτησή του, υπό την πίεση βουλευτών του κόμματός του, μετά την κατακόρυφη πτώση των Εργατικών στις δημοσκοπήσεις και τα συντριπτικά αποτελέσματα των τοπικών εκλογών, αλλά και εν μέσω αντιδράσεων για τον διορισμό από τον Στάρμερ, του Βρετανού πρεσβευτή στις ΗΠΑ.
Με τον Άντι Μπέρναμ, τον πρώην δήμαρχο Μάντσεστερ, να θεωρείται πλέον ο επικρατέστερος για να αναλάβει την ηγεσία του Εργατικού Κόμματος και, ως εκ τούτου, να γίνει ο έβδομος πρωθυπουργός της Βρετανίας από το 2016, η χώρα βρίσκεται στο επίκεντρο διαδικτυακών ισχυρισμών ότι είναι «μη κυβερνήσιμη» και ότι έχει τον υψηλότερο ρυθμό εναλλαγής ηγετών στην Ευρώπη.
Άλλοι υποστηρίζουν ότι υπάρχουν χώρες σε χειρότερη κατάσταση, συγκρίνοντας ειδικά τον θεσμό του πρωθυπουργού (και όχι των προέδρων ή άλλων αρχηγών κράτους ή κυβέρνησης) στα ευρωπαϊκά κράτη την ίδια χρονική περίοδο.
Ποιοι από αυτούς τους ισχυρισμούς ισχύουν τελικά; Πώς συγκρίνεται το Ηνωμένο Βασίλειο ως προς τον αριθμό ηγετών που είχε την περίοδο 2016-2026;
Για να διασφαλίσουμε όσο το δυνατόν δικαιότερη σύγκριση, αντιπαραβάλαμε τους Βρετανούς πρωθυπουργούς με τα μεμονωμένα μέλη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που άσκησαν εκτελεστική εξουσία σε κάθε κράτος μέλος της ΕΕ τα τελευταία 10 χρόνια. Ο τίτλος αυτού του ρόλου διαφέρει ανά χώρα: σε ορισμένες είναι πρόεδρος, σε άλλες πρωθυπουργός και σε άλλες καγκελάριος, για παράδειγμα.
Οι ίδιοι οι Βρετανοί πρωθυπουργοί ήταν μέλη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου πριν από την αποχώρηση του ΗΒ από την ΕΕ το 2020.
Δεν συγκρίναμε αποκλειστικά τον θεσμό του πρωθυπουργού σε κάθε χώρα, όπως έκαναν κάποιες αναρτήσεις, επειδή ο ρόλος διαφέρει. Η καταμέτρησή μας περιλαμβάνει κάθε επικεφαλής κυβέρνησης που υπηρέτησε οποιαδήποτε στιγμή μεταξύ 2016 και 2026, ενώ όποιος αποχώρησε από το αξίωμα και επέστρεψε αργότερα υπολογίζεται μόνο μία φορά.
Λαμβάνοντας όλα αυτά υπόψη, στην κορυφή της κατάταξης βρίσκεται η Βουλγαρία, με 10 διαφορετικούς πρωθυπουργούς την περίοδο 2016-2026, ως αποτέλεσμα ετών πολιτικής αστάθειας και εύθραυστων κυβερνητικών συνασπισμών.
Το ΗΒ και η Αυστρία μοιράζονται τη δεύτερη θέση με επτά, εάν ληφθεί υπόψη ο επόμενος Βρετανός πρωθυπουργός και εξαιρώντας τους υπηρεσιακούς καγκελάριους μικρής διάρκειας στην Αυστρία, οι οποίοι άσκησαν προσωρινά καθήκοντα μεταξύ κυβερνήσεων αλλά δεν ορκίστηκαν ποτέ ως μόνιμοι καγκελάριοι.
Η Ιταλία θεωρούνταν κάποτε το κλασικό παράδειγμα χώρας με ασταμάτητη εναλλαγή ηγετών, καθώς από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά έχει περάσει από δεκάδες κυβερνήσεις με μέσο ρυθμό περίπου μία τον χρόνο, συχνά με νέο πρωθυπουργό.Σήμερα, όμως, βρίσκεται στην τρίτη θέση μαζί με τη Λετονία και τη Σλοβακία, με πέντε ηγέτες η καθεμία.
Στον πάτο του πίνακα βρίσκονται αρκετές χώρες της ΕΕ με μόλις δύο ηγέτες την περίοδο 2016-2026, μεταξύ των οποίων δύο Γάλλοι πρόεδροι, δύο Πορτογάλοι πρωθυπουργοί και δύο Ισπανοί πρωθυπουργοί.
Οι διαφορές στην Ευρώπη δυσκολεύουν τις άμεσες συγκρίσεις
Φυσικά, κάθε χώρα έχει διαφορετικό σύστημα διακυβέρνησης και οι ηγέτες σε όλη την ήπειρο εκλέγονται με διαφορετικούς τρόπους, γεγονός που σημαίνει ότι ορισμένες θέσεις είναι πιο σταθερές από άλλες.
Ορισμένες, όπως το ΗΒ, έχουν κοινοβουλευτικό σύστημα, στο οποίο υπάρχει χωριστά αρχηγός κυβέρνησης (ο πρωθυπουργός) και χωριστά αρχηγός κράτους (μονάρχης ή τελετουργικός πρόεδρος). Οι ψηφοφόροι εκλέγουν τα μέλη του κοινοβουλίου, τα οποία στη συνέχεια επιλέγουν τον πρωθυπουργό (συνήθως τον ηγέτη του κόμματος ή του συνασπισμού που διαθέτει την πλειοψηφία). Ο πρωθυπουργός και το υπουργικό συμβούλιο λογοδοτούν στο κοινοβούλιο, το οποίο μπορεί να απομακρύνει την εκτελεστική εξουσία μέσω πρότασης μομφής.
Άλλες χώρες, όπως η Κύπρος, έχουν προεδρικό σύστημα, όπου ο πρόεδρος είναι ταυτόχρονα αρχηγός κυβέρνησης και αρχηγός κράτους. Εκλέγεται άμεσα από το εκλογικό σώμα και γενικά δεν μπορεί να απομακρυνθεί απλώς και μόνο επειδή χάνει την κοινοβουλευτική στήριξη.
Άλλες πάλι διαθέτουν ημι-προεδρικά συστήματα, όπου ένας άμεσα εκλεγμένος πρόεδρος, που ασκεί χρέη αρχηγού κράτους, μοιράζεται τις εκτελεστικές εξουσίες με τον πρωθυπουργό. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, στη Γαλλία και τη Ρουμανία. Ο πρωθυπουργός και το υπουργικό συμβούλιο λογοδοτούν τόσο στον πρόεδρο όσο και στο κοινοβούλιο, το οποίο μπορεί να αναγκάσει τον πρωθυπουργό σε παραίτηση με πρόταση μομφής.
Ο πρόεδρος όμως συνήθως εκλέγεται για συγκεκριμένη θητεία και δεν μπορεί να απομακρυνθεί απλά με απόφαση του κοινοβουλίου, αν και ορισμένες χώρες προβλέπουν στο Σύνταγμά τους διαδικασίες καθαίρεσης σε εξαιρετικές περιπτώσεις.
Όλα αυτά δείχνουν ότι, με τον χαρακτηριστικό ευρωπαϊκό τρόπο, είναι δύσκολο να γίνουν άμεσες συγκρίσεις ανάμεσα στους ηγέτες των χωρών, καθώς όλοι λειτουργούν σε διαφορετικά πλαίσια.
Για παράδειγμα, ο πρόεδρος της Γαλλίας εκλέγεται άμεσα σε προεδρικές εκλογές, ενώ ο πρωθυπουργός του ΗΒ είναι ο ηγέτης του κόμματος που διαθέτει την πλειοψηφία στο κοινοβούλιο, συνήθως έπειτα από γενικές εκλογές.
Αυτό σημαίνει ότι, αν το κόμμα θελήσει να αλλάξει ηγεσία, όπως συνέβη με τον Στάρμερ, η χώρα δεν χρειάζεται να προχωρήσει σε νέες γενικές εκλογές. Αντίθετα, το κυβερνών κόμμα επιλέγει νέο ηγέτη, ο οποίος αναλαμβάνει αυτομάτως τον ρόλο του πρωθυπουργού.
Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στο μεταξύ, οι κυβερνήσεις στηρίζονται σε εύθραυστους συνασπισμούς, πράγμα που σημαίνει ότι αν ένα από τα κόμματα αποχωρήσει, ολόκληρη η κυβέρνηση μπορεί να καταρρεύσει και να χρειαστεί να συγκροτηθεί εξ αρχής νέα, μαζί με νέο πρωθυπουργό.
Η απευθείας σύγκριση μόνο των πρωθυπουργών δεν δίνει πλήρη εικόνα
Αυτό εξηγεί επίσης γιατί οι αναρτήσεις που συγκρίνουν αποκλειστικά τον αριθμό των πρωθυπουργών (και όχι των αρχηγών κράτους ή κυβέρνησης) στην Ευρώπη και τον κόσμο είναι παραπλανητικές, καθώς οι αρμοδιότητές τους διαφέρουν από χώρα σε χώρα.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο πρωθυπουργός κατέχει το ανώτατο αξίωμα στη χώρα, ενώ σε άλλες είναι διορισμένος από τον πρόεδρο και συχνά λειτουργεί ως διοικητικό «ανάχωμα» για τον αρχηγό κράτους.
Αυτό εξηγεί γιατί ορισμένες χώρες που δεν έχουν κοινοβουλευτικό σύστημα, όπως η Γαλλία, είχαν πράγματι τα τελευταία χρόνια τη δική τους «περιστρεφόμενη πόρτα» πρωθυπουργών. Μάλιστα, αν εξετάζαμε μόνο τις αλλαγές στο αξίωμα του πρωθυπουργού στην Ευρώπη από το 2016 και μετά, το ΗΒ δεν θα συγκαταλεγόταν καν στις τρεις πρώτες θέσεις.
Η Γαλλία είχε εννέα, κυρίως εξαιτίας της πολιτικής κρίσης μεταξύ 2024 και 2025, μετά τις βουλευτικές εκλογές που ανέδειξαν τριχοτομημένη και χωρίς σαφή πλειοψηφία εθνοσυνέλευση. Το αδιέξοδο, σε συνδυασμό με τις δημοσιονομικές διαμάχες, οδήγησε σε ταχύτατη διαδοχή στην εξουσία: από τον Γκαμπριέλ Ατάλ στον Μισέλ Μπαρνιέ, έπειτα στον Φρανσουά Μπαϊρού και τελικά στον σημερινό πρωθυπουργό, Σεμπαστιάν Λεκορνί.
Οι 10 πρωθυπουργοί της Βουλγαρίας την ίδια περίοδο οφείλονται στον ακραίο πολιτικό κατακερματισμό και στην αδυναμία των κομμάτων να σχηματίσουν σταθερούς κυβερνητικούς συνασπισμούς. Τον Απρίλιο, οι ψηφοφόροι προσήλθαν στις κάλπες για όγδοη φορά μέσα σε πέντε χρόνια και, όπως φαίνεται, έβαλαν τέλος στην αστάθεια: το αριστερό, λαϊκιστικό κόμμα Προοδευτική Βουλγαρία κέρδισε με σαρωτική νίκη και ο Ρούμεν Ράντεφ ορίστηκε πρωθυπουργός.
Η Ρουμανία, στο μεταξύ, είχε 11 πρωθυπουργούς από το 2016 (υπολογίζοντας κάθε πρόσωπο μόνο μία φορά, εάν επέστρεψε αργότερα στο αξίωμα). Οι κυβερνήσεις της χώρας είναι εδώ και χρόνια ασταθείς· η τελευταία φορά που πρωθυπουργός ολοκλήρωσε τη θητεία του ήταν το 2008.
Πιο πρόσφατα, η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Ίλιε Μπολοτζάν έπεσε τον Μάιο, αφού έχασε ψηφοφορία δυσπιστίας στη σκιά πολιτικής κρίσης και αμφιλεγόμενων μεταρρυθμίσεων στο συνταξιοδοτικό, αν και ο ίδιος παραμένει προς το παρόν στην εξουσία ως υπηρεσιακός πρωθυπουργός.