Doomscrolling, νομοφοβία, FOMO και εθισμός στα social: τα νέα ψηφιακά σύνδρομα, τι σημαίνουν και πότε κινητό και social γίνονται πρόβλημα
Δεν μπορείς να περάσεις πέντε λεπτά χωρίς να τσεκάρεις το κινητό σου; Ανοίγεις το Instagram «για ένα λεπτό» και μισή ώρα μετά είσαι ακόμη εκεί; Ξυπνάς μέσα στη νύχτα και το πρώτο πράγμα που κάνεις είναι να κοιτάξεις τις ειδοποιήσεις; Συνεχίζεις να κάνεις scroll σε αρνητικές ειδήσεις παρότι ξέρεις πολύ καλά ότι σου προκαλούν άγχος;
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Καλωσήρθατε στην εποχή των νέων ψηφιακών εξαρτήσεων.
Το ζητούμενο, όπως εξηγούν οι ειδικοί, δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε τα smartphone, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή τα βιντεοπαιχνίδια. Το ψηφιακό περιβάλλον είναι πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής μας και μπορεί να προσφέρει τεράστια οφέλη. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η χρήση γίνεται δύσκολο να ελεγχθεί, παίρνει τη θέση του ύπνου, της δουλειάς, της μελέτης, των σχέσεων ή της σωματικής δραστηριότητας.
Η έρευνα αρχίζει να δίνει όνομα σε πολλές από αυτές τις συμπεριφορές.
Η πρώτη πραγματική διάγνωση: το gaming disorder
Μια διάκριση είναι θεμελιώδης. Δεν θεωρείται επίσημα ασθένεια κάθε τι που αποκαλείται «εξάρτηση από το smartphone».
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει αντίθετα αναγνωρίσει, στη Διεθνή Ταξινόμηση των Νόσων ICD-11, το gaming disorder, δηλαδή τη διαταραχή του ψηφιακού παιχνιδιού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το να παίζει κανείς πολύ είναι αυτομάτως ασθένεια. Η διαταραχή αφορά μια απώλεια ελέγχου πάνω στο gaming, τη σταδιακά αυξανόμενη προτεραιότητα που δίνεται στο παιχνίδι σε σχέση με άλλες δραστηριότητες και τη συνέχιση της συμπεριφοράς παρά τις αρνητικές συνέπειες. Για να γίνει η διάγνωση πρέπει να υπάρχει σημαντική επίπτωση στην προσωπική, οικογενειακή, κοινωνική, σχολική ή επαγγελματική ζωή, συνήθως για τουλάχιστον 12 μήνες.
Αφορά μια μειονότητα παικτών, όχι όποιον περνά μερικές ώρες μπροστά σε μια κονσόλα.
Εξάρτηση από τα social: όταν το πρόβλημα είναι το ατελείωτο scroll
Εδώ η εικόνα γίνεται πιο θολή.
Η εξάρτηση από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που συχνά αναφέρεται στην έρευνα ως problematic social media use ή social media use disorder, δεν αποτελεί προς το παρόν αυτόνομη διάγνωση στην ICD-11, όπως το gaming disorder.
Το φαινόμενο όμως μελετάται εκτενώς.
Τα σημάδια είναι αρκετά διαισθητικά: θέλεις να σταματήσεις αλλά δεν τα καταφέρνεις, περνάς περισσότερο χρόνο online απ’ όσο υπολόγιζες, νιώθεις έντονη ανάγκη να ελέγχεις τα social, παραμελείς άλλες δραστηριότητες, γίνεσαι ευερέθιστος όταν δεν μπορείς να μπεις στις πλατφόρμες ή συνεχίζεις να τις χρησιμοποιείς παρότι σου δημιουργούν προβλήματα.
Η American Psychological Association μας καλεί να δίνουμε προσοχή ακριβώς σε αυτές τις συμπεριφορές, ιδίως στους εφήβους.
Τα νούμερα προβληματίζουν. Σύμφωνα με τη μεγάλη έρευνα HBSC του ΠΟΥ Ευρώπη, που πραγματοποιήθηκε σε σχεδόν 280 χιλιάδες παιδιά 11, 13 και 15 ετών σε 44 χώρες και περιοχές, το 11% των εφήβων παρουσιάζει σημάδια προβληματικής χρήσης των social, έναντι 7% το 2018. Το ποσοστό ανεβαίνει στο 13% στα κορίτσια και πέφτει στο 9% στα αγόρια.
Στην Ιταλία, τα στοιχεία της HBSC δείχνουν ποσοστό προβληματικής χρήσης γύρω στο 11%.
FOMO: ο φόβος ότι είσαι ο μόνος που δεν ξέρει
Μία από τις πιο ισχυρές παγίδες των social έχει πλέον πολύ γνωστό όνομα: FOMO, Fear Of Missing Out, δηλαδή ο φόβος ότι θα χάσουμε κάτι.
Είναι εκείνη η αίσθηση που σε κάνει να σκέφτεσαι: «Κι αν στο μεταξύ έγινε κάτι;».
Έτσι ελέγχουμε WhatsApp, Instagram, TikTok, τις ειδήσεις και τις συνομιλίες ακόμα και όταν δεν έχουμε πραγματικό λόγο να το κάνουμε.
Η FOMO δεν είναι ψυχιατρική διάγνωση. Είναι όμως ένα ψυχολογικό φαινόμενο που μελετάται σε σχέση με την προβληματική χρήση του διαδικτύου και των social. Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2024 ανέλυσε ακριβώς τη σχέση ανάμεσα σε FOMO, προβληματική χρήση των social και doomscrolling, εντοπίζοντας σημαντικό ρόλο στους μηχανισμούς ρύθμισης των συναισθημάτων.
Με άλλα λόγια: όσο περισσότερο χρειαζόμαστε το ψηφιακό περιβάλλον για να διαχειριστούμε το άγχος, την πλήξη ή δυσάρεστα συναισθήματα, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να μπούμε σε έναν φαύλο κύκλο.
Doomscrolling: γιατί συνεχίζουμε να διαβάζουμε κακές ειδήσεις
Πιθανότατα είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φαινόμενα της εποχής του smartphone.
Το doomscrolling είναι η καταναγκαστική κατανάλωση αρνητικών ειδήσεων: πόλεμοι, καταστροφές, κρίσεις, ατυχήματα, ασθένειες, σκάνδαλα. Η μία είδηση φέρνει την άλλη και το δάχτυλο συνεχίζει να κάνει scroll.
Το παράδοξο είναι προφανές: αναζητούμε πληροφορίες για να νιώσουμε πιο προετοιμασμένοι και καταλήγουμε συχνά να αισθανόμαστε ακόμη πιο αγχωμένοι.
Ούτε το doomscrolling αποτελεί αυτόνομη ιατρική διάγνωση, αλλά είναι πλέον αντικείμενο έρευνας ως προβληματική διαδικτυακή συμπεριφορά. Οι μελέτες το έχουν συνδέσει με τη FOMO και με δυσκολίες στη ρύθμιση των συναισθημάτων.
Μπορεί να μετατραπεί σε μια ακόμη παγίδα: όσο περισσότερο ανησυχούμε, τόσο περισσότερο αναζητούμε πληροφορίες. Όσο περισσότερες αρνητικές πληροφορίες καταναλώνουμε, τόσο αυξάνεται η ανησυχία.
Nomofobia: όταν λείπει το τηλέφωνο, έρχεται το άγχος
«Nomofobia» είναι μια λέξη που προέρχεται από το no mobile phone phobia.
Δεν σημαίνει απλώς «λυπάμαι που ξέχασα το κινητό στο σπίτι». Είναι ο όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη δυσφορία ή το άγχος που συνδέονται με την απουσία του smartphone, την απώλεια της σύνδεσης ή την αδυναμία πρόσβασης σε πληροφορίες και στις ψηφιακές μας σχέσεις.
Και σε αυτή την περίπτωση όμως, χρειάζεται προσοχή στις λέξεις: δεν είναι επίσημη αυτόνομη διάγνωση.
Πρόκειται για ένα φαινόμενο που μελετάται και που διαπλέκεται όλο και περισσότερο με άλλες προβληματικές συμπεριφορές. Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2026 εξέτασε μαζί τη nomofobia, την εξάρτηση από τα social και τη FOMO, εντοπίζοντας ακριβώς τον φόβο μήπως χάσουμε πληροφορίες ως έναν από τους σημαντικότερους συνδέσμους ανάμεσα σε αυτά τα φαινόμενα και σε συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης.
Το τηλέφωνο, με λίγα λόγια, μπορεί να γίνει ένα είδος «αντικειμένου ασφαλείας»: όταν το έχουμε, όλα καλά. Όταν εξαφανιστεί, έστω και για λίγα λεπτά, κάτι δεν μας φαίνεται σωστό.
Phantom vibration: το τηλέφωνο που «δονείται» χωρίς να δονείται
Σου έχει τύχει ποτέ να είσαι βέβαιος ότι το κινητό δονείται στην τσέπη σου, να το βγάζεις και να διαπιστώνεις ότι δεν έχει έρθει καμία ειδοποίηση;
Αυτό λέγεται phantom vibration syndrome, ή σύνδρομο της φανταστικής δόνησης.
Δεν πρόκειται για αναγνωρισμένη ασθένεια, αλλά για ένα μελετημένο αισθητηριακό φαινόμενο: ο εγκέφαλος μπορεί να ερμηνεύσει μικρά σωματικά ερεθίσματα ως δόνηση του τηλεφώνου, ιδίως όταν έχουμε συνηθίσει να περιμένουμε συνεχώς ειδοποιήσεις.
Είναι σχεδόν η ψηφιακή εκδοχή του «νιώθω ότι κάποιος με φωνάζει» ενώ κανείς δεν μας έχει φωνάξει.
Αϋπνία λόγω smartphone
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσο χρόνο περνάμε online. Είναι πότε τον περνάμε.
Το scroll στο κρεβάτι μοιάζει με αθώα κίνηση: «Θα δω μόνο δύο βίντεο και μετά θα κοιμηθώ». Το πρόβλημα είναι ότι αυτά τα δύο βίντεο μπορεί να γίνουν είκοσι λεπτά, μία ώρα ή πολύ περισσότερο.
Η APA επισημαίνει ότι η χρήση της τεχνολογίας λίγο πριν την ώρα του ύπνου, και ειδικά η χρήση των social, συνδέεται με διαταραχές ύπνου στους εφήβους.
Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 βρήκε συσχέτιση ανάμεσα στην προβληματική χρήση των social και σε μεταγενέστερα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους, με τα προβλήματα ύπνου να φαίνεται ότι παίζουν μερικό ρόλο σε αυτή τη σχέση. Οι ίδιοι οι συγγραφείς υπογραμμίζουν πάντως ότι η σχέση είναι σύνθετη και δεν πρέπει να διαβάζεται αυτομάτως ως αιτιώδης.
Το πρακτικό συμπέρασμα όμως είναι εύκολο να κατανοηθεί: αν το κινητό μας κλέβει τον ύπνο, το πρόβλημα δεν είναι πια μόνο ο χρόνος μπροστά στην οθόνη.
Το σώμα πληρώνει το τίμημα
Η ψηφιακή επανάσταση δεν αφορά μόνο τον εγκέφαλο.
Ώρες μπροστά σε μια οθόνη μπορεί να σημαίνουν λιγότερη κίνηση, περισσότερη καθιστική ζωή, κόπωση των ματιών και μυοσκελετικά προβλήματα που συνδέονται με στάσεις που διατηρούμε για πολλή ώρα.
Το λεγόμενο tech neck, ο λαιμός «από το smartphone», είναι πλέον μια κοινή έκφραση για να περιγράψει πόνους και εντάσεις που συνδέονται με τη στάση του κεφαλιού σκυμμένου προς τη συσκευή. Δεν είναι νέα ιατρική διάγνωση, αλλά περιγράφει ένα πολύ συγκεκριμένο πρόβλημα: περνάμε ολοένα περισσότερο χρόνο με τον λαιμό λυγισμένο πάνω από την οθόνη.
Ο ΠΟΥ, μιλώντας για τις συνέπειες που συνδέονται με την προβληματική χρήση της τεχνολογίας και του gaming, εφιστά την προσοχή στην καθιστική ζωή, στα μυοσκελετικά προβλήματα, στις διαταραχές ύπνου και στα προβλήματα όρασης.
Ο εγκέφαλος δεν είναι «άρρωστος»: η συμπεριφορά γίνεται προβληματική
Αυτή ίσως είναι η πιο σημαντική διάκριση.
Δεν χρειάζεται να μετατρέπουμε κάθε ψηφιακή συνήθεια σε διάγνωση.
Το να βλέπουμε TikTok για μία ώρα, να παίζουμε ένα βιντεοπαιχνίδι το Σαββατοκύριακο, να ελέγχουμε το Instagram ή να διαβάζουμε τις ειδήσεις δεν σημαίνει ότι είμαστε εξαρτημένοι. Η ποσότητα από μόνη της δεν αρκεί.
Τη διαφορά την κάνει κυρίως ο έλεγχος και η επίπτωση στην καθημερινή ζωή. Το ερώτημα δεν είναι λοιπόν μόνο: «Πόσες ώρες περνάω στο τηλέφωνο;». Είναι μάλλον: «Μπορώ να σταματήσω όταν θέλω και τι θυσιάζω για να συνεχίσω;»
Αν το τηλέφωνο αρχίζει να αφαιρεί χρόνο από τον ύπνο, τη δουλειά, τη μελέτη, τις σχέσεις, τον αθλητισμό ή τη ζωή εκτός οθόνης, τότε το καμπανάκι κινδύνου γίνεται πολύ πιο σοβαρό.
Η νέα «μεθόριος»: μια πιθανή «εξάρτηση από τα social»;
Η έρευνα προχωρά ακόμη περισσότερο.
Το 2025 μια ομάδα ερευνητών πρότεινε κριτήρια για μια πιθανή ταξινόμηση του Social Media Use Disorder, εντοπίζοντας ως βασικά στοιχεία την απώλεια ελέγχου και την επιδείνωση της καθημερινής λειτουργικότητας. Μεταξύ των πιθανών κριτηρίων συζητούνται επίσης η προτίμηση για διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις και η FOMO.
Βρισκόμαστε όμως ακόμη στο πεδίο της έρευνας, όχι μπροστά σε νέα επίσημη διάγνωση.
Και ακριβώς εδώ παίζεται το παιχνίδι του μέλλοντος: να καταλάβουμε πότε μια τεχνολογία σχεδιασμένη για να αιχμαλωτίζει την προσοχή μας περνά από το να είναι χρήσιμο εργαλείο στο να γίνεται συμπεριφορά δύσκολη να ελεγχθεί.
Γιατί το πραγματικό πρόβλημα μπορεί να μην είναι το smartphone καθαυτό.
Μπορεί να είναι το γεγονός ότι έχουμε χτίσει έναν ψηφιακό κόσμο ικανό να μας λέει, κάθε λίγα δευτερόλεπτα: «Ε, κοίτα με. Μόλις έχασες κάτι».