Οι ειδικοί τονίζουν ότι είναι υπερβολικά φορτισμένο να χαρακτηρίζονται τα Βρετανικά Υπερπόντια Εδάφη Ακρωτηρίου και Δεκέλειας στην Κύπρο ως «κατοχή»· πρόκειται μάλλον για αποικιακά κατάλοιπα που προσφέρουν μικτά οφέλη και στις δύο πλευρές.
Τα βρετανικά υπερπόντια εδάφη του Ακρωτηρίου και της Δεκέλειας στην Κύπρο έχουν προκαλέσει έντονη συζήτηση στο διαδίκτυο τις τελευταίες ημέρες, μετά από ανάρτηση Γαλλίδας πολιτικού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η οποία υποστήριξε ότι το Ηνωμένο Βασίλειο «κατέχει» την Κύπρο.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η ανάρτηση στο X της Γαλλίδας ευρωβουλευτή Μανόν Ομπρί, του κόμματος της ριζοσπαστικής αριστεράς “Ανυπότακτη Γαλλία”, δημοσιεύτηκε αρχικά τον Φεβρουάριο, αλλά επανήλθε στο προσκήνιο όταν αναδημοσιεύτηκε και σχολιάστηκε από χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης την περασμένη εβδομάδα.
Η ανάρτηση της Ομπρί περιλαμβάνει ένα βίντεο με την ίδια στο Ακρωτήρι (πηγή στα Αγγλικά) – επισήμως γνωστό ως Περιοχή Κυρίαρχης Βάσης Ακρωτηρίου — στο οποίο υποστηρίζει ότι η παρουσία του στην Κύπρο, όπως και εκείνη της Δεκέλειας, δείχνει ότι ένα μέρος της χώρας εξακολουθεί να βρίσκεται «υπό κατοχή του βρετανικού στρατού».
Προσθέτει ότι οι βάσεις χρησιμοποιούνται για την παροχή πληροφοριών στο Ισραήλ σχετικά με τη Λωρίδα της Γάζας και ότι, ως βάσεις του ΝΑΤΟ, τελούν τελικά υπό τη διοίκηση του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ.
«Σταματήστε την αποικιοκρατία!» γράφει η Ομπρί στο κείμενο της ανάρτησής της στο X.
Ως απάντηση, χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης πρόσθεσαν στην ανάρτηση σημείωση μέσω του συστήματος Community Notes, εξηγώντας ότι το Ακρωτήρι και η Δεκέλεια καλύπτονται από τη συνθήκη του 1960 που υπέγραψε η Κύπρος (πηγή στα Αγγλικά) για την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της από το Ηνωμένο Βασίλειο.
Πρόσθεσαν ότι αυτό διαφέρει από την κατάσταση στο βόρειο τμήμα της χώρας, το οποίο η συντριπτική πλειονότητα της διεθνούς κοινότητας θεωρεί ότι βρίσκεται υπό τουρκική στρατιωτική κατοχή.
Η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο το 1974, διχοτομώντας τελικά το νησί, με τις τουρκικές δυνάμεις να ελέγχουν μέχρι σήμερα το βόρειο τμήμα, περίπου το 36% της επικράτειας. Το κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου αναγνωρίζεται μόνο από την Τουρκία.
Η ομάδα επαλήθευσης ειδήσεων του Euronews, The Cube, μίλησε με ειδικούς προκειμένου να αναλύσει ορισμένες από τις αποχρώσεις γύρω από τις βρετανικές βάσεις στην Κύπρο, κατά πόσο παρουσιάζουν ομοιότητες με την τουρκική κατοχή και κατά πόσο ευσταθούν οι ισχυρισμοί της Ομπρί.
Ένα αποικιακό κατάλοιπο
Με απλά λόγια, σύμφωνα με τους ειδικούς, το ζήτημα του καθεστώτος των βάσεων είναι σύνθετο.
Όπως εξήγησαν, από νομική άποψη το Ηνωμένο Βασίλειο δεν «κατέχει» την Κύπρο, καθώς οι περιοχές των βάσεων αναγνωρίζονται βάσει του διεθνούς δικαίου, μεταξύ άλλων και από την ίδια την Κύπρο.
«Μπορούμε να εξετάσουμε τον ορισμό της κατοχής, ο οποίος περιλαμβάνει την παρουσία στρατιωτικής δύναμης χωρίς τη συναίνεση της οικείας επικράτειας», δήλωσε ο Πίτερ Κλεγκ, καθηγητής Πολιτικής και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Αγγλίας, με ειδίκευση στα Βρετανικά Υπερπόντια Εδάφη.
«Σε αυτή την περίπτωση υπάρχει συναίνεση», είπε. «Υπάρχει συμφωνία από την κυπριακή κυβέρνηση ότι οι βάσεις μπορούν να υπάρχουν».
Ο Κλεγκ επισήμανε ότι πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής των πολιτών στις περιοχές των βάσεων, όπως η εκπαίδευση και η κοινωνική πρόνοια, τελούν υπό την εποπτεία της κυπριακής κυβέρνησης, καθώς και ότι η κυβέρνηση δεν έχει αμφισβητήσει τη νομιμότητα της συνθήκης για την ανεξαρτησία από τότε που αυτή καταρτίστηκε.
Με βάση τους όρους της συμφωνίας, το Ηνωμένο Βασίλειο δεσμεύεται «να μην αναπτύξει τις Περιοχές Κυρίαρχων Βάσεων για σκοπούς άλλους από στρατιωτικούς» και «να μην ιδρύσει και διοικήσει “αποικίες”» σε αυτές.
Η συμφωνία αναφέρει επίσης ότι οι Κύπριοι έχουν πλήρη πρόσβαση στην περιοχή γύρω από τις βάσεις, ότι τα δικαιώματά τους θα προστατεύονται πλήρως και ότι οι νόμοι που εφαρμόζονται στον κυπριακό πληθυσμό που ζει εκεί «θα είναι, στο μέτρο του δυνατού, οι ίδιοι με τους νόμους της Δημοκρατίας [της Κύπρου]».
Τη σημασία της συναίνεσης επισήμανε και ο Κώστας Μ. Κωνσταντίνου, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, αν και τόνισε ότι η κατάσταση δεν είναι τόσο ξεκάθαρη.
«Δεν θα το αποκαλούσα κατοχή, αλλά μάλλον μια ευρηματική μετεξέλιξη της αποικιοκρατίας», δήλωσε στο The Cube. «Η βασική διαφορά από την κατοχή είναι ότι οι Κύπριοι συμφώνησαν επισήμως σε αυτό όταν υπέγραψαν τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης το 1960, με την οποία δημιουργήθηκαν επίσης οι βάσεις».
«Ωστόσο, ουσιαστικά εξαναγκάστηκαν, καθώς η αποαποικιοποίηση του νησιού εξαρτήθηκε από την αποδοχή των “κυρίαρχων βάσεων”», πρόσθεσε. «Αυτό εγείρει σήμερα ερωτήματα για τη νομιμότητα των βάσεων».
Ο Νεόφυτος Λοϊζίδης, καθηγητής Ανάλυσης Διεθνών Συγκρούσεων στο Πανεπιστήμιο του Warwick, δήλωσε ότι ο κυπριακός λαός δεν ρωτήθηκε όταν το Ακρωτήρι και η Δεκέλεια παρέμειναν υπό βρετανικό έλεγχο στο πλαίσιο της συμφωνίας ανεξαρτησίας και ότι το Ηνωμένο Βασίλειο, ως αποικιακή δύναμη, χρησιμοποίησε τη θέση ισχύος που διέθετε για να διατηρήσει τα εδάφη.
«Η συμφωνία υπογράφηκε υπό καθεστώς πίεσης», είπε. «Οι Κύπριοι ηγέτες δεν είχαν την ίδια ισχύ με το Ηνωμένο Βασίλειο, επομένως το Λονδίνο μπορούσε να επιβάλει τη βούλησή του».
«Οι Ελληνοκύπριοι και ασφαλώς η κυπριακή κυβέρνηση δεν θεωρούν τις βάσεις κάτι αντίστοιχο με την τουρκική κατοχή στο βόρειο τμήμα», είπε. «Οι Κύπριοι που ζουν μέσα στις περιοχές των βάσεων και ενδεχομένως εξακολουθούν να τις θεωρούν αποικιακό κατάλοιπο δεν τις βλέπουν κατ’ ανάγκη ή πάντοτε αρνητικά, καθώς πολλοί ωφελούνται οικονομικά εργαζόμενοι στις βάσεις, ενώ ορισμένοι θεωρούν επίσης ότι ο βρετανικός στρατός προσφέρει ασφάλεια απέναντι στον τουρκικό στρατό, σε περιοχές όπως το χωριό Δάσος Άχνας, στη βάση της Δεκέλειας».
Όσον αφορά τους ισχυρισμούς της Ομπρί ότι το Ηνωμένο Βασίλειο χρησιμοποιούσε τις βάσεις στην Κύπρο για να συνδράμει το Ισραήλ, ο Κλεγκ είπε ότι ήταν λανθασμένοι.
«Έχουν πραγματοποιηθεί ορισμένες πτήσεις επιτήρησης εντός και γύρω από τη Γάζα, αλλά το Ηνωμένο Βασίλειο έχει καταστήσει σαφές — και είναι πιθανό να ισχύει — ότι οι πτήσεις ήταν άοπλες και χρησιμοποιήθηκαν για να βοηθήσουν στον εντοπισμό των ομήρων μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου», είπε.
Πρόσθεσε ότι υπήρξε περιορισμένη ή καθόλου ανταλλαγή πληροφοριών με το Ισραήλ ή τις ΗΠΑ, ενώ από τις βάσεις πραγματοποιήθηκαν πτήσεις ανθρωπιστικής βοήθειας προς τη Γάζα.
«Υπάρχει μια συζήτηση που πρέπει να γίνει για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι βάσεις, αλλά δεν νομίζω ότι όλα όσα τους καταλογίζονται είναι απολύτως αληθή και δίκαια», δήλωσε στο The Cube. «Η αλήθεια πιθανότατα βρίσκεται κάπου στη μέση».
Η βρετανική κυβέρνηση επιμένει ότι οι πτήσεις επιτήρησης πάνω από τη Γάζα πραγματοποιήθηκαν αποκλειστικά για τον εντοπισμό ομήρων, ότι διατήρησε αυστηρό έλεγχο των πληροφοριών που συγκέντρωσε και ότι στο Ισραήλ δόθηκαν μόνο δεδομένα που σχετίζονταν άμεσα με το πού βρίσκονταν τυχόν όμηροι.
Ωστόσο, ορισμένα ερευνητικά μέσα ενημέρωσης έχουν αμφισβητήσει κατά πόσο η ανταλλαγή αυτών των πληροφοριών επεκτάθηκε σε ευρύτερες ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις, κατηγορώντας τη βρετανική κυβέρνηση για έλλειψη διαφάνειας επειδή αρνείται να αποκαλύψει ακριβώς ποιες πληροφορίες κοινοποιήθηκαν, καθώς και για ενδεχόμενη συνενοχή στον πόλεμο του Ισραήλ.
Ποιο είναι το μέλλον των βάσεων;
Το Ακρωτήρι και η Δεκέλεια βρέθηκαν ξανά στην επικαιρότητα νωρίτερα φέτος, όταν τον Μάρτιο drone έπληξε το Ακρωτήρι, στο πλαίσιο του ευρύτερου πολέμου του Ιράν με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ. Περισσότερα drones που εκτοξεύθηκαν τις επόμενες ημέρες αναχαιτίστηκαν.
Τα πλήγματα αναζωπύρωσαν τη συζήτηση για το μέλλον των βάσεων στην Κύπρο, η οποία, σε αντίθεση με το Ηνωμένο Βασίλειο, δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ. Διαδηλωτές υποστήριξαν ότι, εάν συνέβαινε κάτι σοβαρό στις βάσεις, το τίμημα θα πλήρωναν οι απλοί Κύπριοι, ενώ ο πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης ζήτησε συνομιλίες με το Λονδίνο για το μέλλον των «αποικιακών» στρατιωτικών βάσεων.
Ωστόσο, αντί να αμφισβητήσει ευθέως τη βρετανική κυριαρχία, η Λευκωσία έχει στραφεί προς μια σταδιακή, τεχνική προσέγγιση, προτείνοντας κοινές επιτροπές για το πώς μπορούν να συνεργαστούν οι δύο πλευρές και εγκαινιάζοντας διπλωματικό διάλογο υψηλού επιπέδου.
«Από κυπριακής πλευράς, η επιστροφή των εδαφών θα ήταν ευπρόσδεκτη, αλλά θα ήθελαν επίσης μια καλύτερη λειτουργική σχέση», δήλωσε ο Λοϊζίδης. «Οι βρετανικές βάσεις δεν μπορούν επ’ αόριστον να θέτουν σε κίνδυνο τον κυπριακό πληθυσμό στο νησί».
«Στο μέλλον, είναι πιθανό οι Βρετανοί να διατηρήσουν τις βάσεις, αλλά στο πλαίσιο ενός καθεστώτος προστασίας, ώστε να επωφελείται και η Κύπρος και το αποικιακό καθεστώς να μετατραπεί σε ένα πιο σύγχρονο πλαίσιο ασφάλειας», πρόσθεσε, επισημαίνοντας ότι η σχέση των δύο πλευρών «έχει βελτιωθεί δραματικά» τις τελευταίες δεκαετίες.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Κλεγκ, οποιαδήποτε τέτοια αλλαγή είναι απίθανο να συμβεί σύντομα. Χαρακτήρισε τις πρόσφατες δηλώσεις από την Κύπρο έκφραση «πραγματικής ανησυχίας, αλλά περισσότερο σε επίπεδο ρητορικής παρά ως προσπάθεια να επέλθει πραγματική αλλαγή».
Το Ηνωμένο Βασίλειο είχε εξετάσει για σύντομο διάστημα κατά πόσο ήταν προς το συμφέρον του να διατηρήσει τις βάσεις κατά την περίοδο της τουρκικής εισβολής τη δεκαετία του 1970, όμως οι πιέσεις από τις ΗΠΑ ώθησαν το Λονδίνο να διατηρήσει το status quo.
«Οι βάσεις είναι βρετανικές, υπάρχει στενή συνεργασία με την Κύπρο, αλλά υπάρχει και αμερικανικό ενδιαφέρον· πρόκειται για μια τριγωνική σχέση», είπε ο Κλεγκ. «Αυτό βρίσκεται στον πυρήνα του τρόπου με τον οποίο διοικούνται».
Μια αλλαγή του καθεστώτος τους θα μπορούσε να προκύψει στο πλαίσιο μιας ευρύτερης ειρηνευτικής διευθέτησης του Κυπριακού, σύμφωνα με τον Λοϊζίδη, ο οποίος εξήγησε ότι οι βρετανικές βάσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν μέρος της εξίσωσης στο πλαίσιο ενός περιφερειακού συστήματος ασφάλειας.
«Εάν επιλυόταν το Κυπριακό, θα υπήρχε η δυνατότητα περαιτέρω ανάπτυξης των ευρωπαϊκών αμυντικών μηχανισμών στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο», είπε ο Λοϊζίδης. «Ολόκληρη η περιοχή θα μπορούσε να επωφεληθεί από τις βρετανικές βάσεις· θα μπορούσαν να παρέχουν ασφάλεια στην Κύπρο και την ΕΕ, επομένως υπάρχει βάση για μια καλή συμφωνία και για τους Βρετανούς».
Το μέλλον των βάσεων τέθηκε υπό νομικό έλεγχο μετά τη συμβουλευτική γνωμοδότηση που εξέδωσε το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης το 2019, σύμφωνα με την οποία η απόσπαση των Νήσων Τσάγκος από τον Μαυρίκιο από το Ηνωμένο Βασίλειο κατά τη διαδικασία αποαποικιοποίησης τη δεκαετία του 1960 παραβίασε το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση και την εδαφική ακεραιότητα.
Ορισμένοι Κύπριοι αξιωματούχοι και νομικοί υποστηρίζουν ότι η περίπτωση αυτή παρουσιάζει ομοιότητες με τον τρόπο με τον οποίο το Ηνωμένο Βασίλειο απέσπασε το Ακρωτήρι και τη Δεκέλεια κατά τη μετάβαση της Κύπρου στην ανεξαρτησία. Άλλοι αναλυτές, ωστόσο, θεωρούν ότι οι δύο περιπτώσεις διαφέρουν, καθώς ο αυτόχθονος πληθυσμός των Τσάγκος εκδιώχθηκε, ενώ οι βρετανικές βάσεις στην Κύπρο ενσωματώθηκαν εξαρχής στη Συνθήκη του 1960, με επίσημη αναγνώριση από τη νεοσύστατη Δημοκρατία.
Έκτοτε, το Λονδίνο συμφώνησε να παραχωρήσει την κυριαρχία των Νήσων Τσάγκος στον Μαυρίκιο, όμως η αναγκαία νομοθεσία έχει καθυστερήσει μετά τις αντιδράσεις του Τραμπ.
Ωστόσο, στην περίπτωση της Κύπρου, το Ηνωμένο Βασίλειο έχει επανειλημμένα επιβεβαιώσει τη δέσμευσή του στις βάσεις και την κυριαρχία του επί του Ακρωτηρίου και της Δεκέλειας βάσει της συμφωνίας του 1960. Ο Αλ Καρνς, πρώην υπουργός Ενόπλων Δυνάμεων, δήλωσε στην Telegraph τον Απρίλιο ότι το νομικό καθεστώς τους είναι «μη διαπραγματεύσιμο», απορρίπτοντας κάθε ενδεχόμενο μεταβίβασης του ελέγχου τους.
Η κυβέρνηση της Κύπρου δεν είχε απαντήσει σε αίτημα για σχόλιο μέχρι τη στιγμή της δημοσίευσης.