«Σαφάρια Αμάχων» στη Βοσνία: Έρευνες σε τέσσερις ευρωπαϊκές χώρες- Τουλάχιστον πέντε ύποπτοι

Τέσσερις ευρωπαϊκές εισαγγελίες ερευνούν μια οργάνωση που, κατά τη διάρκεια του πολέμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία, μετέφερε εύπορους πολίτες στο Σαράγεβο, για να τους μετατρέψει σε ελεύθερους σκοπευτές, σε ένα φρικτό ταξίδι αναψυχής, προορισμένο κυρίως για φανατικούς των όπλων, του κυνηγιού και, σε ορισμένες περιπτώσεις, της άκρας δεξιάς.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Τουλάχιστον τρεις πελάτες του δικτύου ερευνώνται στο Μιλάνο, άλλοι δύο στην Αυστρία, ενώ έρευνες έχουν ανοίξει επίσης στο Βέλγιο και στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και μία ενδέχεται σύντομα να κινηθεί και στην Ελβετία, ενώ αναμένεται και η υποβολή ερώτησης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Τα στοιχεία αυτά αποκαλύπτει ο Έτσιο Γκαβατσένι, συγγραφέας του βιβλίου «Οι ελεύθεροι σκοπευτές του σαββατοκύριακου. Η έρευνα για τα ανθρώπινα σαφάρι στο Σαράγεβο» (εκδόσεις PaperFIRST), ο οποίος αυτές τις ημέρες πραγματοποιεί παρουσιάσεις σε διάφορες πόλεις της Ιταλίας.

Πολλοί «έφευγαν το απόγευμα της Παρασκευής από τη via Mecenate» στο Μιλάνο, με λεωφορείο προς το αεροδρόμιο της Τεργέστης, λέει στο Euronews, ενώ κάποιοι χρησιμοποιούσαν το αεροδρόμιο της Πάρμα και άλλοι ταξίδευαν δια θαλάσσης από την Ανκόνα, συνήθως με πρώτη στάση στο Βελιγράδι ή σε γειτονικές χώρες, για να συνεχίσουν οδικώς προς το μέτωπο του εμφυλίου.

Η Ιταλία ήταν λοιπόν το σταυροδρόμι των «τουριστών-ελεύθερων σκοπευτών», που έρχονταν από διάφορες χώρες της Ευρώπης, τον Καναδά και τις Ηνωμένες Πολιτείες, αφού πρώτα λάμβαναν τηλεφωνικά ένα κωδικοποιημένο μήνυμα: «Υπάρχουν ελάφια για τους τοξότες», αποκαλύπτει ο Γκαβατσένι.

Πώς λειτουργούσαν τα μακάβρια ανθρώπινα σαφάρι στο Σαράγεβο

Στο βιβλίο του, που βρίσκεται υπό μετάφραση σε εννέα γλώσσες, ο συγγραφέας ανασυνθέτει τη ροή ξένων που πλήρωναν σημαντικά ποσά για να πυροβολούν από τους λόφους που δεσπόζουν πάνω από το Σαράγεβο.

Για τέσσερα χρόνια από το 1992, αμέσως μετά τη διακήρυξη ανεξαρτησίας της Δημοκρατίας της Βοσνίας, η πόλη τέθηκε υπό πολιορκία από τα γιουγκοσλαβικά ομοσπονδιακά στρατεύματα και τις πολιτοφυλακές της σερβικής μειονότητας, επαναλαμβάνοντας όσα είχαν ξεκινήσει έναν χρόνο νωρίτερα στην Κροατία μετά την απόσχισή της από τη Γιουγκοσλαβία.

Το πρώτο ίχνος για το κύκλωμα των ελεύθερων σκοπευτών εντοπίζεται σε ένα τηλεφώνημα του 1993, από μια εταιρεία σεκιούριτι πρώην μισθοφόρου, ο οποίος φέρεται να συνόδευσε πελάτες σε τουλάχιστον έξι από αυτά τα σαφάρι.

Ο «Γάλλος», όπως αποκαλείται η πηγή στο βιβλίο, «λέει ότι τον κάλεσαν από το Λονδίνο, από κάποιον που ανήκε σε μια εταιρεία η οποία υπάρχει ακόμη», εξηγεί ο Γκαβατσένι στο Euronews.

«Τις συμμετοχές από την Ιταλία τις συγκέντρωνε ένα πρακτορείο στο Μιλάνο», λέει ο Γάλλος στο βιβλίο, «πίσω του βρισκόταν η βαλκανική ή η ρωσική μαφία και η κεντρική έδρα που αρχικά έδινε το πράσινο φως ήταν στο Βέλγιο», μια χώρα με μακρά παράδοση σε μισθοφορικούς πολέμους και εταιρείες «contractors».

Στο πεδίο, στη συνέχεια, υπήρχαν στρατολόγοι, «σχεδόν πάντα πρώην στρατιωτικοί» λέει ο Γκαβατσένι, ο οποίος επικοινώνησε με δύο από αυτούς. Συναντούσαν τους επίδοξους ελεύθερους σκοπευτές σε φθηνά ξενοδοχεία ή μπαρ, όπου τους κατηύθυναν από στόμα σε στόμα.

«Ίσως κατά τη διάρκεια προπονήσεων σε σκοπευτήρια, γιατί πρόκειται για ανθρώπους που λατρεύουν τα όπλα», ή σε οπλοπωλεία και κυνηγετικούς ή βετερανικούς συλλόγους, συνεχίζει ο Γκαβατσένι. «Τους εξηγούσαν τις τιμές, τις ευκαιρίες και τι επιτρεπόταν ή όχι· σε περίπτωση συμφωνίας, μπαίναν σε λίστα αναμονής για να ειδοποιηθούν αργότερα για το ταξίδι».

Ποιοι επέτρεπαν στην εθνοκάθαρση να φτάσει στα Βαλκάνια

Το άλλο μισό της οργάνωσης βρισκόταν στη Σερβία και αναλάμβανε να παραλαμβάνει τους πελάτες, να διευκολύνει τη διέλευσή τους στις εμπόλεμες ζώνες όπου δρούσαν τακτικοί στρατοί και παραστρατιωτικές ομάδες με πολλαπλά σημεία ελέγχου, και να τους προμηθεύει τα όπλα.

Σερβική ήταν επίσης η τουριστική τσάρτερ εταιρεία Aviogenex, της οποίας οι υποδομές, συμπεριλαμβανομένου ενός παραρτήματος στην Τεργέστη, χρησιμοποιήθηκαν για την οργάνωση των εξορμήσεων για «κυνήγι ανθρώπων», αναφέρει ο Γκαβατσένι στο βιβλίο.

Αφού λάμβαναν την επιβεβαίωση να συγκεντρωθούν στο Μιλάνο για την αναχώρηση, η ομάδα, έως τριών ελεύθερων σκοπευτών, μεταφερόταν κυρίως στην Τεργέστη και στο Φρίουλι Βενέτσια Τζούλια, την ιταλική περιφέρεια που συνορεύει με την πρώην Γιουγκοσλαβία.

Η ιδιοκτήτρια ενός τοπικού πανδοχείου κατήγγειλε στις αρχές ότι φιλοξένησε για μία νύχτα μια ομάδα ανδρών, διηγείται ο συγγραφέας, «που έλεγαν ότι πηγαίνουν πέρα από τα σύνορα για να πυροβολήσουν πολίτες» και που μιλούσαν για τον εαυτό τους ως «τοξότες» και για «ελάφια».

Δηλαδή, σύμφωνα με τον κώδικα που είχε ήδη περιγράψει ο Γάλλος, τα θύματα που θα έβρισκαν λίγες ώρες αργότερα στη Βοσνία. Από εκεί συνέχιζαν προς τον στόχο που είχε θέσει ο κάθε πελάτης και ο οποίος καθόριζε και την τιμή που έπρεπε να πληρώσουν.

Πόσα πλήρωναν οι ελεύθεροι σκοπευτές στη Βοσνία για να σκοτώνουν ατιμώρητα

Οι πελάτες-ελεύθεροι σκοπευτές πυροβολούσαν άοπλους πολίτες που κινούνταν στους δρόμους του Σαράγεβο αναζητώντας τροφή και νερό, μετατρέποντάς τους σε άθελά τους ανθρώπινους στόχους τόσο για τους εχθρούς όσο και, παρά τη θέλησή τους, για τους κυνηγούς του σαββατοκύριακου.

Τα σαφάρι αυτά εκτυλίσσονταν κυρίως στο Σαράγεβο, αλλά επίσης στο Μόσταρ και σε άλλες πόλεις στην πρώτη γραμμή του εμφυλίου πολέμου μεταξύ Σέρβων, Βόσνιων Μουσουλμάνων και Κροατών.

Από τις μαρτυρίες που συγκεντρώνονται στο βιβλίο προκύπτει ότι οι πιο περιζήτητοι στόχοι ήταν τα παιδιά και τα ελκυστικά κορίτσια. Για να τα σκοτώσουν, οι πελάτες – πλέον γνωρίζουμε κυρίως Ιταλοί – ήταν διατεθειμένοι να πληρώσουν περίπου 100 εκατομμύρια λιρέτες της εποχής, πάνω από 100 χιλιάδες σημερινά ευρώ (σε όρους αγοραστικής δύναμης, σ.σ.)», μας λέει ο Γκαβατσένι.

Στον τιμοκατάλογο ακολουθούσαν οι ενήλικες γυναίκες, που στοίχιζαν γύρω στα 70 εκατομμύρια λιρέτες, και οι άνδρες περίπου 50, και τέλος οι άνω των 80 ετών για περίπου 20 εκατομμύρια. Όλα αυτά τα χρήματα κατέληγαν στα διάφορα σημεία του κυκλώματος: από τις ευρωπαϊκές εταιρείες σεκιούριτι στους συνοδούς, μέχρι τα φακελάκια για στρατιωτικούς στα Βαλκάνια.

Τα ποσά αυτά είναι ελαφρώς χαμηλότερα από εκείνα που προκύπτουν στο βιβλίο που εκδόθηκε τον Απρίλιο στην Κροατία από τον Ντομάγκοι Μάργκετιτς, Plati i Pucai! (Πλήρωσε και πυροβόλα!, σ.σ.), βασισμένο σε έγγραφα των βοσνιακών μυστικών υπηρεσιών, το οποίο μιλά για 95-110 χιλιάδες γερμανικά μάρκα ανάλογα με το θήραμα και κατονομάζει ως οργανωτές προσωπικότητες του κροατικού και σερβικού κατεστημένου με διασυνδέσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο και στο Βέλγιο.

Οι ελεύθεροι σκοπευτές έφταναν δια θαλάσσης στα αδριατικά λιμάνια του Σπλιτ και της Ζαντάρ και από εκεί μεταφέρονταν στα σύνορα και παραδίδονταν στους Σέρβους, είπε ο Μάργκετιτς στον Βρετανό δημοσιογράφο των Times, Τομ Κίνγκτον.

Όπως δείχνουν οι τιμές, η δολοφονία ανθρώπων ανταποκρινόταν σε διεστραμμένες παρορμήσεις επιχειρηματιών, δικηγόρων, γιατρών, συμβολαιογράφων και άλλων επαγγελματιών.

Καμία δοσολογία σοβινισμού, καμία σταυροφορία θρησκευτική ή εθνοτική· περισσότερο μια χαραγή πάνω στον κάλυκα της σφαίρας που θα έφερναν πίσω στο σπίτι.

«Ο σκοπός του σαφάρι ήταν η ψυχαγωγία, όχι η πολιτική ή η θρησκεία», διευκρινίζει ο Γκαβατσένι, στη βάση της ανάλυσης της εγκληματολόγου Μαρτίνα Ράντιτσε, η οποία μελέτησε τις απομαγνητοφωνημένες μαρτυρίες.

Ήταν όλοι άνδρες, «καλά ενταγμένοι στο κοινωνικό σύστημα στο οποίο εργάζονται και ζουν», άνθρωποι σεβαστοί με καλή φήμη, οι οποίοι «με αυτή την πρακτική του να πηγαίνουν να πυροβολούν πολίτες είναι σαν να διακηρύσσουν: είμαι πλούσιος, καταξιωμένος και μπορώ να επιτρέψω στον εαυτό μου ακόμη και να σκοτώσω κάποιον και να επιστρέψω σπίτι ατιμώρητος».

Και από το χέρι αυτών των ανθρώπων, κατά την πολιορκία του Σαράγεβο, σκοτώθηκαν πάνω από 1.600 παιδιά, «ένα στα δέκα δολοφονημένο από ελεύθερο σκοπευτή», δήλωσε στην εκπομπή Presa Diretta του Rai3, ο διευθυντής του Συλλόγου Γονέων των Παιδιών που σκοτώθηκαν στο Σαράγεβο και πατέρας ενός εξ αυτών, Φίκρετ Γκραμπόβιτσα.

Ποιοι και πόσοι είναι οι Ιταλοί που εμπλέκονται στα ανθρώπινα σαφάρι

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Ιταλία βίωνε την έρευνα «Καθαρά Χέρια», που σάρωσε την Πρώτη Δημοκρατία, τις σφαγές της μαφίας εναντίον δικαστών και του κράτους και την πολιτική άνοδο ενός επιχειρηματία που ενσάρκωνε την επιτυχία και την εξουσία, του Σίλβιο Μπερλουσκόνι.

«Οι πηγές κάνουν λόγο για 230 Ιταλούς και άλλους τόσους ανθρώπους από άλλες χώρες», κυρίως από τον Καναδά, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Ρωσία, διευκρινίζει ο Γκαβατσένι, που έχει στο ενεργητικό του περίπου δέκα βιβλία.

Η Εισαγγελία του Μιλάνου έχει ήδη εξετάσει τουλάχιστον τέσσερα άτομα που εμπλέκονται ή είναι ενήμερα για τα γεγονότα. Στον πρώτο, έναν 80χρονο από το Φρίουλι, έφτασαν χάρη στην έρευνα της δημοσιογράφου Μαριάννα Μαγιορίνο, η οποία εντόπισε και έναν κυνηγό από την επαρχία του Αλεσάντρια, που τότε είχε καταταγεί στις σερβικές παραστρατιωτικές ομάδες.

«Υπήρχαν Άγγλοι, Γάλλοι, μερικοί Γερμανοί», διηγείται ο άνδρας, σήμερα 64 ετών, σε αποκλειστική συνέντευξη στην εφημερίδα Il Fatto Quotidiano , «και Ιταλοί πρώην στρατιωτικοί σε εφεδρεία ή συνταξιούχοι».

Ορισμένα από τα ονόματα στα οποία κατέληξε ο Γκαβατσένι έχουν διαβιβαστεί στους εισαγγελείς και δεν αποκαλύπτονται στο βιβλίο, για να προστατευθεί η έρευνα, που ξεκίνησε πέρυσι μετά από μήνυση που κατέθεσε ο ίδιος ο συγγραφέας. Αναφέρεται επίσης σε Βενετούς και κάποιους Ρωμαίους, σχεδόν όλους πρώην λάτρεις του κυνηγιού μεγάλου θηράματος στην Αφρική και στην Ανατολική Ευρώπη.

Η έρευνα προχωρά με την κατηγορία της πολλαπλής ανθρωποκτονίας με ταπεινά κίνητρα και μεταξύ των πολιτικώς ενάγοντων περιλαμβάνεται ο Δήμος του Σαράγεβο, που όρισε για λογαριασμό του δύο νομικούς οι οποίοι συνεργάστηκαν στο βιβλίο, τον πρώην δικαστή Γκουίντο Σαλβίνι και τον δικηγόρο Νίκολα Μπρίτζιντα.

Η υπόθεση των ελεύθερων σκοπευτών στο Σαράγεβο ήταν γνωστή, αλλά ήρθε στην επιφάνεια μετά από 30 χρόνια

Ήδη τη δεκαετία του 1990 είχαν δημοσιευθεί σχετικά δημοσιεύματα. Ο ίδιος ο Γκαβατσένι λέει ότι έμαθε για τους «ελεύθερους σκοπευτές της Κυριακής» «από τον Corriere della Sera και τη Stampa τον Μάρτιο του 1995», που δημοσίευσαν πληροφορίες που παρείχε το Μόνιμο Δικαστήριο των Λαών, μια οργάνωση με έδρα τη Μπολόνια που ασχολείται με εγκλήματα κατά λαών και μειονοτήτων.

Κι όμως, όσα συνέβαιναν ήταν κοινό μυστικό στα Βαλκάνια. «Από δέκα ανθρώπους με τους οποίους μιλούσα, οι επτά μου έλεγαν: εσείς οι Ιταλοί ήρθατε εδώ για να μας βοηθήσετε με την ανθρωπιστική βοήθεια, αλλά και για να μας πυροβολείτε από τα βουνά», θυμάται ο Λούκα Λεόνε, δημοσιογράφος και εκδότης με μακρά εμπειρία στην περιοχή εκείνων των χρόνων, από την οποία άντλησε υλικό για το μυθιστόρημα I Bastardi di Sarajevo (εκδ. Infinito, 2014).

«Στη συνέχεια ζητούσα να μιλήσω με άμεσους μάρτυρες, ή αν υπήρχαν φωτογραφίες ή βίντεο που να τεκμηριώνουν όσα είχαν συμβεί, αλλά οι απαντήσεις ήταν πάντα αρνητικές», συνεχίζει ο Λεόνε.

Οι καταθέσεις που έδωσαν το 2007 ορισμένοι μάρτυρες στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία – το οποίο χρόνια αργότερα καταδίκασε μέρος της σερβικής και κροατικής ηγεσίας για εγκλήματα πολέμου και κατά της ανθρωπότητας – περιέγραφαν δυτικούς στο μέτωπο που δεν ανήκαν σε τοπικούς στρατούς ή πολιτοφυλακές και κυκλοφορούσαν με ακριβά ρούχα και κυνηγετικά όπλα.

Πέρα από Ιταλούς και Βορειοαμερικανούς, γινόταν λόγος για Ρώσους, Αυστριακούς, Γερμανούς, Άγγλους και Ισπανούς, ανάμεσα σε εθελοντές και μισθοφόρους που είχαν φτάσει για να πολεμήσουν στο πλευρό των Σέρβων εθνικιστών.

Η καμπή όμως «ήρθε μόλις το 2022 χάρη σε ένα ντοκιμαντέρ», λέει ο Γκαβατσένι.

Οι πρώτες δημόσιες μαρτυρίες για τους ελεύθερους σκοπευτές στο «Sarajevo Safari»

Πρόκειται για το «Σαφάρι στο Σαράγεβο» (Sarajevo Safari), του Σλοβένου σκηνοθέτη Μιράν Ζούπανιτς. Η ταινία περιλαμβάνει τις μαρτυρίες ενός στελέχους των σερβικών μυστικών υπηρεσιών που υπηρετούσε τότε στο Σαράγεβο και έμαθε από έναν Σέρβο αιχμάλωτο για πέντε ξένους, εκ των οποίων τρεις Ιταλοί συν, πιθανότατα, δύο συνοδούς, αποφασισμένους να πυροβολήσουν εναντίον πολιτών.

Ανέφερε επίσης ότι πίσω από το κύκλωμα των κυνηγών βρίσκονταν οι σερβικές υπηρεσίες ασφαλείας. Ένας άλλος πρώην στρατιωτικός προσθέτει ότι είχε περάσει χρόνο με ομάδες ξένων ελεύθερων σκοπευτών, «κυρίους 35-45 ετών», και ότι τους είχε δει να δρουν τουλάχιστον επτά φορές.

Οι βοσνιακές μυστικές υπηρεσίες ενημέρωσαν στη συνέχεια τις αρχές και τη στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών στην Ιταλία «και η απάντηση, λίγους μήνες αργότερα, ήταν ότι είχαν επαναπατριστεί και ότι η οργάνωση των σαφάρι είχε κλείσει», θυμήθηκε ο Γκαβατσένι σε παρουσίαση προς τον ξένο Τύπο στα τέλη Μαΐου στο Μιλάνο. «Η τελευταία αυτή πληροφορία ήταν ψευδής».

Η ενημέρωση προς τις ιταλικές αρχές και η απάντησή τους, όπως και η μη λήψη μέτρων στη συνέχεια για την αντιμετώπιση του φαινομένου, επιβεβαιώθηκαν από Ιταλό διπλωμάτη που υπηρετούσε τότε στο Σαράγεβο.

Το ίδιο έκανε και μια ακόμη πηγή του βιβλίου Οι ελεύθεροι σκοπευτές του σαββατοκύριακου. Είναι ένας πρώην πράκτορας, με το ψευδώνυμο «Ανώνυμος», σύμφωνα με τον οποίο «οι δικές μας υπηρεσίες γνώριζαν τι συνέβαινε», αλλά «ήταν υπερβολικά απασχολημένες με άλλα ζητήματα» μέσα στο χάος του εμφυλίου πολέμου.

Το γνώριζαν, επιπλέον, και οι γαλλικές υπηρεσίες, όμως «αν αυτή η πληροφορία έβγαινε στη δημοσιότητα, θα σήμαινε τη δυσφήμηση ανθρώπων» σε θέσεις ευθύνης και έτσι, υποθέτει σήμερα ο Γκαβατσένι, «λίγο-πολύ όλες οι μυστικές υπηρεσίες των δυτικών χωρών κράτησαν σιωπή».

Στα λόγια των ανθρώπων που μιλούν στο βιβλίο, πράγματι, εμφανίζονται διαρκώς υπεκφυγές, ασάφειες και μια γενικευμένη ομερτά, τροφοδοτούμενη από τον φόβο που προκαλούσαν οι κοινότητες στις οποίες ανήκαν.

Ποιες εξελίξεις αναμένονται από τις έρευνες στην Ευρώπη

Μέχρι στιγμής έχουν ταυτοποιηθεί κυρίως πελάτες. Ο Ανώνυμος έχει δώσει όμως στους εισαγγελείς του Μιλάνου ονόματα και λεπτομέρειες για την οργάνωση και μάρτυρες έχουν αρχίσει να εμφανίζονται, προκαλώντας ένα ντόμινο που συμπληρώνει την εικόνα που αναδύεται στο Οι ελεύθεροι σκοπευτές του σαββατοκύριακου.

Μένει επίσης να διευκρινιστεί ακόμη ένα σημείο: ο θάνατος ορισμένων από αυτούς τους κυνηγούς, από κάτι που πήγε στραβά στο μέτωπο, για χάρη των οποίων εκδίδονταν, σύμφωνα με τον Γάλλο, ψευδή πιστοποιητικά θανάτου από εγκεφαλικό ή καρδιακά επεισόδια.

Οι εισαγγελείς που ερευνούν την υπόθεση αναμένεται να συναντηθούν σύντομα για να ανταλλάξουν πληροφορίες, με την ευκαιρία συνεδρίασης στις 29 Ιουνίου της Eurojust, του οργανισμού της ΕΕ για τη δικαστική συνεργασία με έδρα τη Χάγη.