Τέσσερα ξενικά είδη φιδιών, ακίνδυνα για τον άνθρωπο, απειλούν τη βιοποικιλότητα των μεσογειακών νησιών. Ένα έχει μάθει να κολυμπά ως τα κοντινά νησάκια, τρώει την τοπική πανίδα και απειλεί ένα είδος με εξαφάνιση.
Η εξάπλωση της σαΐτας με πέταλο στις Βαλεαρίδες έχει εξελιχθεί σε μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τη βιοποικιλότητα των νησιών. Εισήχθη κατά λάθος από την Ιβηρική Χερσόνησο μαζί με διακοσμητικές ελιές και αυτό το χωροκατακτητικό φίδι έχει πλέον αποικίσει μεγάλο μέρος της Ίμπιθα και της Φορμεντέρας και προκαλεί την κατάρρευση των πληθυσμών ενδημικών σαυρών, ορισμένες από τις οποίες απαντώνται αποκλειστικά στο αρχιπέλαγος.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι το είδος λειτουργεί ως υπερ-θηρευτής σε ένα οικοσύστημα όπου σχεδόν δεν συναντά φυσικούς ανταγωνιστές. Η εξάπλωσή του υπήρξε τόσο ταχεία, ώστε έχουν ήδη καταγραφεί τοπικές εξαφανίσεις της σαύρας των Πιτυούσων σε αρκετές νησίδες, καθώς και άτομα ικανά να κολυμπήσουν από νησί σε νησί αναζητώντας νέα θηράματα.
Ωστόσο, η άφιξη της σαΐτας με πέταλο στις Βαλεαρίδες δεν ήταν θέμα τύχης. Η ιστορία της ξεκίνησε πριν από περισσότερες από δύο δεκαετίες και, σύμφωνα με διάφορες μελέτες, συνδέεται στενά με το εμπόριο μεγάλων διακοσμητικών ελαιόδεντρων που προέρχονται από την ηπειρωτική χώρα.
Μια σιωπηλή εισβολή
Όλα ξεκίνησαν το 2003, με την παρατήρηση της πρώτης σαΐτας με πέταλο ('Hemorrhois hippocrepis') στο νησί της Ίμπιθα και συνολικά στις Βαλεαρίδες, ένα είδος που μέχρι τότε απαντούσε μόνο στο Μαγκρέμπ, την Ιβηρική Χερσόνησο και ορισμένες περιοχές της Σαρδηνίας.
Ωστόσο, η κυβέρνηση των Βαλεαρίδων δεν αντιμετώπισε σοβαρά αυτή την οικολογική απειλή παρά επτά χρόνια αργότερα, όταν δημοσιεύθηκαν οι πρώτες μελέτες που επιβεβαίωναν την εξάπλωση αυτού του φιδιού σε μεγάλο μέρος του μεγαλύτερου από τα νησιά των Πιτυούσων. Σε μία από αυτές τις μελέτες (πηγή στα Ισπανικά), όταν το χωροκατακτητικό ερπετό είχε ήδη καταφέρει να φτάσει στη Μαγιόρκα το 2006 και στη Φορμεντέρα το 2010, η διεύθυνση Βιοποικιλότητας των νησιών υπεδείκνυε ήδη έναν πιθανό υπαίτιο:
«Οι κάτοικοι της Καπδεπέρα (κωμόπολη στο ανατολικό άκρο της Μαγιόρκα) συνδέουν την άφιξη αυτών των ιβηρικών ελαιόδεντρων με την εισαγωγή των φιδιών, ένα ενδεχόμενο που θεωρείται εύλογο, καθώς και τα τρία είδη είναι κοινά στην περιοχή προέλευσής τους (...). Τα τελευταία 20 χρόνια έχει σημειωθεί σημαντική αύξηση στην άφιξη δέντρων μεγάλου μεγέθους για κηποτεχνικές χρήσεις», αναφέρει η ίδια η μελέτη.
Με άλλα λόγια, αντί να φυτεύουν τοπικές ελιές και να περιμένουν να μεγαλώσουν, οι ιδιοκτήτες των αγροτεμαχίων –και οι εταιρείες διακόσμησης που εργάζονται για λογαριασμό τους– προτίμησαν να μεταφέρουν από την ηπειρωτική χώρα ήδη ανεπτυγμένα δέντρα με τα ερπετά επάνω τους.
Και αυτό δεν αποτελεί απλή υπόθεση: η περιφερειακή κυβέρνηση κατονομάζει ευθέως στη μελέτη μια εταιρεία κηποτεχνίας στο Σαντ Γιορένς ντε Μπαλάφια (Ίμπιθα), στις εξαγωγές της οποίας έχουν τεκμηριωθεί παρουσίες σαϊτών με πέταλο σε τουλάχιστον δύο περιπτώσεις. Παρ’ όλα αυτά, ορισμένες περιβαλλοντικές οργανώσεις καταγγέλλουν επίσης τις προσπάθειες της ίδιας της τοπικής κυβέρνησης να αναδασώσει ορισμένες ζώνες με εισαγόμενα δενδροειδή είδη.
Έκτοτε, αυτό το είδος, που δεν πρέπει να συγχέεται με το ντροπαλό φίδι της γκαρίγκα ('Macroprotodon mauritanicus'), το οποίο είναι πράγματι ενδημικό στα νησιά, έχει πετύχει αρκετά ορόσημα στην κατάκτηση του νησιωτικού του χώρου.
Το 90% της Ίμπιθα έχει ήδη αποικιστεί από τις σαΐτες με πέταλο, που δεν είναι επικίνδυνες για τον άνθρωπο αλλά θεωρούνται υπερ-θηρευτές για άλλα είδη, καθώς δεν αντιμετωπίζουν ουσιαστικό ανταγωνισμό στην τροφική αλυσίδα των Βαλεαρίδων. Τρέφονται με μικρά θηλαστικά, άλλα φίδια, αλλά κυρίως με τις σαύρες των Πιτυούσων, ένα είδος χαρακτηρισμένο ως «ευάλωτο» που ζει αποκλειστικά στην Ίμπιθα, τη Φορμεντέρα και τις γύρω νησίδες.
Και πράγματι, το 2024 καταγράφηκε για πρώτη φορά σε βίντεο μια σαΐτα με πέταλο να κολυμπά στη Θάλασσα των Βαλεαρίδων αναζητώντας περισσότερη τροφή. Σύμφωνα με τους επιστήμονες του Κέντρου Οικολογικής Έρευνας και Δασικών Εφαρμογών (CREAF), έχει ήδη επιβεβαιωθεί η εξαφάνιση της «Podarcis pityusensis» σε περίπου δέκα νησίδες, ανάμεσά τους και εκείνη της Σάντα Εουλάρια, το μέρος όπου τεκμηρίωσαν την κολυμβητική μετακίνηση του φιδιού (πηγή στα Ισπανικά). Καθεμιά από αυτές φιλοξενεί, επιπλέον, ένα υποείδος με διακριτό χρωματισμό.
Επιπλέον, οι γνωστές ως sargantanas επιτελούν καίριες λειτουργίες για την οικολογική ισορροπία των νησιών, καθώς ελέγχουν την υπερπληθυσμιακή έκρηξη ορισμένων εντόμων, διασπείρουν σπόρους και συμβάλλουν ακόμη και στην επικονίαση.
Τα μέτρα που ενέκρινε πριν από τρία χρόνια η περιφερειακή κυβέρνηση για τον περιορισμό ορισμένων εισαγωγών δέντρων στις περιόδους του έτους που συμπίπτουν με την εκκόλαψη των αυγών των ερπετών ήρθαν πολύ αργά· οι προσπάθειες να συλληφθούν (από το 2016 έχουν παγιδευτεί περίπου 12.000 φίδια, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία) αποδεικνύονται εξίσου μάταιες απέναντι στην εξάπλωση ενός είδους που φαίνεται πως ήρθε για να μείνει σε αυτή τη γωνιά της Μεσογείου, ήδη συνηθισμένη στις τουριστικές εισβολές.
Η σαΐτα με πέταλο δεν είναι το μοναδικό φίδι που έχει εισαχθεί στα μεσογειακά νησιά: ανάμεσα στις ακτές και τις οροσειρές τους συναντά κανείς επίσης τη σαΐτα της σκάλας ('Zamenis scalaris'), τη νερόφιδα βίπερ ('Natrix maura') και τη δεντρογαλιά ('Malpolon monspessulanus'). Ωστόσο, τα μόνα είδη φιδιών στην Ισπανία που είναι δηλητηριώδη για τον άνθρωπο –η οχιά άσπιντ, η οχιά με ρινικό εξόγκωμα και η κανταβρική οχιά– δεν έχουν καταφέρει ακόμη να φτάσουν στις ακτές των Βαλεαρίδων.