Στη Βασιλεία οι κολυμβητές το βράδυ αφήνονται στο ποτάμι να τους φέρει σπίτι. Σε πολλά γερμανικά ποτάμια όμως το κολύμπι απαγορεύεται. Κι όμως, ο Ρήνος ρέει και εδώ. Γιατί τα δύο κράτη το αντιμετωπίζουν τόσο διαφορετικά;
Στη Βασιλεία η θερμοκρασία είναι 32 βαθμοί. Πάνω στη γέφυρα ο κόσμος τρώει παγωτό, ενώ κάτω από τη γέφυρα εμφανίζονται συνεχώς κολυμβητές που αφήνονται να τους παρασύρει το ρεύμα του Ρήνου. Γιατί στη Βασιλεία επιτρέπεται το κολύμπι στον ποταμό, παρά την διεθνή ναυτιλιακή κίνηση φορτηγών πλοίων και άλλες δραστηριότητες αναψυχής.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
«Ένα τμήμα του ποταμού στο κέντρο της πόλης είναι σηματοδοτημένο με σημαδούρες», εξηγεί ο Τιμ Έντλερ στο Euronews. Λουόμενοι, άνθρωποι που κάνουν αναψυχή και η ναυτιλία συνυπάρχουν εδώ κυριολεκτικά δίπλα δίπλα. Ο Τιμ Έντλερ είναι συνιδρυτής του Flussbad Berlin, ενός συλλόγου που θέλει να κάνει τον Σπρέε στο Βερολίνο «κατάλληλο για μπάνιο». Τελευταία συμμετείχε στο Swimmable Cities European Forum στη Βασιλεία. Στόχος αυτού του δικτύου είναι να καταστήσει τα αστικά ύδατα ξανά προσβάσιμα και αρκετά καθαρά για μπάνιο.
Και στη Βασιλεία αυτό είναι ήδη πραγματικότητα, αν όχι «ένα από τα κεντρικά χαρακτηριστικά της πόλης», όπως περιγράφει ο Έντλερ. Η ελβετική πόλη θεωρείται σε μεγάλο βαθμό η Μέκκα του κολυμπιού σε ποταμούς μέσα σε μεγάλες πόλεις. «Ο Ρήνος είναι για πολλούς ανθρώπους που ζουν και εργάζονται εδώ ένα σημαντικό κομμάτι της καθημερινότητάς τους», λέει και ο πρόεδρος της κυβέρνησης της Βασιλείας, Κονραντίν Κράμερ, στο SRF.
Το κολύμπι στον ποταμό δεν είναι δώρο της φύσης
Στα μέσα Αυγούστου περίπου 4.500 άνθρωποι έδειξαν τον δρόμο. Μαζί τους ήταν και ο Τιμ Έντλερ στο Rheinschwimmen, μια ετήσια διοργάνωση στη Βασιλεία. Η διαδρομή κολύμβησης, περίπου δύο χιλιομέτρων, ξεκινά από το Κλάινμπάζελ και ακολουθεί το ρεύμα μέχρι τη γέφυρα Γιοχανίτερ. Το ασφαλές μπάνιο είναι εφικτό χάρη σε σαφείς κανόνες και καλή ενημέρωση, εξηγεί ο Κρίστοφ Μποσσαρτ, επικεφαλής του μάρκετινγκ πόλης της Βασιλείας, στο SRF.
Το καθαρό νερό από μόνο του δεν αρκεί. «Ντους, σκάλες, σημεία εισόδου, σχέδια διάσωσης και σαφείς κανόνες είναι εξίσου σημαντικά», λέει ο Μποσσαρτ στο ελβετικό μέσο ενημέρωσης. Στη Βασιλεία η υποδομή κατά μήκος του Ρήνου έχει αναπτυχθεί συστηματικά εδώ και χρόνια.
Μετά από μια μεγάλη πυρκαγιά το 1986 σε αποθήκη χημικής βιομηχανίας στη Βασιλεία, στον Ρήνο δεν κατέληξαν μόνο χημικές ουσίες, αλλά και τόνοι τοξικού νερού πυρόσβεσης. Ακολούθησε ένας οικολογικός όλεθρος και μια αλλαγή νοοτροπίας ως προς το πώς θα έπρεπε να χρησιμοποιείται ο ποταμός στο μέλλον. Η Βασιλεία δεν απέκτησε τυχαία έναν καθαρό και κατάλληλο για μπάνιο Ρήνο, αλλά εργάστηκε μεθοδικά προς αυτό τον στόχο επί δεκαετίες. Όπως λέει και ο Έντλερ: «Είναι κάτι που μπορείς να πετύχεις με επίμονες και συγκεντρωμένες παρεμβάσεις».
Γιατί ο Ρήνος στη Βασιλεία είναι κατάλληλος για μπάνιο, αλλά στην Κολωνία και το Ντίσελντορφ όχι
Το βασικό πρόβλημα, κατά τον Έντλερ, που θέλει επίσης να επιτρέψει το μπάνιο στον Σπρέε του Βερολίνου, είναι ο τρόπος που αντιμετωπίζονται τα υδάτινα σώματα. «Η σημαντικότερη προϋπόθεση που υπάρχει στη Βασιλεία δεν είναι η ποιότητα του νερού, τα τμήματα της όχθης, τα λιμάνια ή οι εγκαταστάσεις, αλλά η διάθεση να επιτραπεί στους ανθρώπους να χρησιμοποιούν το ποτάμι με δική τους ευθύνη», λέει ο Έντλερ.
Και στη Βασιλεία γνωρίζουν ότι ο Ρήνος έχει ισχυρά ρεύματα και, ως γρήγορος ποταμός, κρύβει κινδύνους. Η πόλη και η Ελβετική Εταιρεία Διάσωσης (Schweizerische Lebensrettungs-Gesellschaft, SLRG), τμήμα Βασιλείας, διαθέτουν χάρτες όπου επισημαίνονται οι ασφαλείς ζώνες.
Στην ιστοσελίδα (πηγή στα Γερμανικά) της πόλης Βασιλείας υπάρχουν πληροφορίες για τη στάθμη και τη θερμοκρασία του νερού. Το νερό θα πρέπει να έχει τουλάχιστον 18 βαθμούς Κελσίου, να κολυμπά κανείς πάντα με παρέα και να μην βγαίνει από τις οριοθετημένες ζώνες κολύμβησης. Στη Βασιλεία υπάρχει άρα επίγνωση ότι το κολύμπι σε ποταμό ενέχει κινδύνους.
«Η διοίκηση και η πολιτική δεν έχουν ως αποστολή να απομονώσουν εντελώς τους ανθρώπους από αυτούς τους κινδύνους, αλλά να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις ώστε να μπορούν να τους αντιμετωπίζουν με τρόπο ανάλογο», θεωρεί ο Έντλερ. Για τον ίδιο, συγκεκριμένες πληροφορίες και σαφείς κανόνες είναι καλύτερη επιλογή από τις απαγορεύσεις.
Η Βασιλεία βρίσκεται στο τριεθνές σημείο Ελβετίας, Γαλλίας και Γερμανίας. Ο Ρήνος σηματοδοτεί εδώ μάλιστα το άμεσο σύνορο. Αν κανείς κολυμπούσε μερικές εκατοντάδες μέτρα πιο πέρα από τη Βασιλεία, «τότε κολυμπάτε προς τη Γαλλία, εκεί απαγορεύεται, και απέναντι στη Γερμανία επίσης απαγορεύεται», λέει ο Έντλερ στο Euronews. Πρόκειται για τον ίδιο ποταμό, αλλά γίνεται αντιληπτός διαφορετικά.
Γιατί αποτυγχάνει το ποτάμιο μπάνιο στη Γερμανία;
Στη Γερμανία ο Ρήνος απέχει μέχρι στιγμής πολύ από το να γίνει μια μεγάλη δημόσια πισίνα. Περίπου 500 χιλιόμετρα βόρεια της Βασιλείας βρίσκεται η Κολωνία. Εκεί, όπως και στο γειτονικό Ντίσελντορφ, το μπάνιο και η κολύμβηση στον Ρήνο απαγορεύονται αυστηρά σε ολόκληρη την περιοχή της πόλης. Σε περίπτωση παράβασης επιβάλλονται πρόστιμα έως και 1.000 ευρώ.
Οι απαγορεύσεις ισχύουν στις μεγάλες πόλεις από τα τέλη του περασμένου καλοκαιριού 2025. Ο Δήμος Κολωνίας το αιτιολογεί με τον μεγάλο αριθμό θανατηφόρων ατυχημάτων στο νερό. «Ο Ρήνος είναι τόσο επικίνδυνος κυρίως επειδή δεν φαίνεται η δίνη και η υπορροή, που προκαλούνται μεταξύ άλλων από τα πλοία», εξηγεί η πόλη. Το Ντίσελντορφ και άλλες πόλεις κατά μήκος του ποταμού έχουν εκδώσει αντίστοιχες απαγορεύσεις.
Ο Έντλερ, ωστόσο, θέτει το ερώτημα γιατί το μπάνιο είναι τόσο επικίνδυνο. Ειδικά ο Ρήνος είναι αφιερωμένος στη ναυσιπλοΐα, με την κοίτη του ποταμού να έχει εν μέρει διαμορφωθεί. Γι’ αυτό έχουν κατασκευαστεί οι λεγόμενες δέστρες ή «μπούινες», προεκτάσεις από χαλίκι ή πέτρινα αναχώματα που εισχωρούν στο νερό. Σε αυτά τα σημεία δημιουργούνται ρεύματα με υπορροή προς τη ναυσιπλοΐα.
«Όταν άνθρωποι πέφτουν στο νερό από αυτή τη δέστρα που προεξέχει, βρίσκονται αυτομάτως σε περιοχή με δίνες που μπορούν να αποβούν θανατηφόρες», προειδοποιεί και ο Έντλερ. «Είναι πραγματικά εξαιρετικά επικίνδυνο», εκτιμά, και θεωρεί αρχικά λογική την απαγόρευση του μπάνιου. Μακροπρόθεσμα όμως επιχειρηματολογεί εναντίον της: «Το ερώτημα είναι ότι αυτές οι δέστρες δεν έπεσαν από τον ουρανό».
Η ναυσιπλοΐα έχει προτεραιότητα στη Γερμανία
«Καταρχάς έχουμε μια διοίκηση που διαμορφώνει τον ποταμό στο κέντρο της πόλης με τέτοιο τρόπο ώστε να υπηρετεί αποκλειστικά τις αρχές της βελτιστοποίησης της ναυσιπλοΐας», εξηγεί ο Έντλερ. Ο Ρήνος δεν είναι κατάλληλος για μπάνιο σε πολλές γερμανικές μεγαλουπόλεις, επειδή αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως οικονομικός πόρος.
«Είναι σκάνδαλο ότι αυτές οι απαγορεύσεις δεν συνοδεύονται από υποχρέωση βελτίωσης της κατάστασης», προσθέτει ο Έντλερ. Η απαγόρευση του μπάνιου δεν είναι, κατά τη γνώμη του, το πραγματικό πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι ότι πρώτα δημιουργούνται επικίνδυνες συνθήκες στις όχθες και στη συνέχεια απλώς απαγορεύεται το μπάνιο.
Κατά τον Έντλερ θα έπρεπε να είχε συνδεθεί η απαγόρευση με δεσμεύσεις για τους διαχειριστές του Ρήνου, σε αυτή την περίπτωση για την ομοσπονδιακή κυβέρνηση: «[κολύμπι] πρέπει να το απαγορεύσουμε, αλλά σε πέντε χρόνια, αγαπητό ομοσπονδιακό κράτος, θα έχεις διαμορφώσει την όχθη έτσι ώστε να μπορούμε να αφήσουμε ξανά τον κόσμο στο νερό», προτείνει, απευθυνόμενος στην ομοσπονδιακή διοίκηση.
Γιατί ειδικά στην περιοχή της Κολωνίας υπήρχαν παλαιότερα πολλές οργανωμένες λουτρικές εγκαταστάσεις. «Η δημοτική διοικητική έκθεση καταγράφει για το 1913 στην Κολωνία συνολικά έξι δημόσια λουτρά στην ξηρά, πέντε λουτρά στον ποταμό και μία παραλία», εξηγεί ο δήμος. Οι περιοχές όπου επιτρεπόταν η κολύμβηση ήταν απομονωμένες και ασφαλισμένες. Και σήμερα αναζητούνται χώροι όπου θα μπορούσαν να επιτραπούν εξαιρέσεις. Αυτοί οι έλεγχοι θα πάρουν κάποιο χρόνο.
Ιστορικά διαμορφωμένο, σήμερα αμετάβλητο
Η σύγκρουση ανάμεσα στη ναυσιπλοΐα, που εποπτεύεται από το Ομοσπονδιακό Υπουργείο Μεταφορών, και την κοινωνική απαίτηση για χρήση των ποταμών για μπάνιο υπάρχει και στο Βερολίνο. Εκεί ο Έντλερ ασκεί ιδιαίτερα δριμεία κριτική στην απαγόρευση κολύμβησης: «Ο Σπρέε στο Βερολίνο είναι ένας ποταμός για τον οποίο μπορεί κανείς να πει ότι εδώ και καιρό δεν εξυπηρετεί πλέον τη μεταφορά αγαθών, αλλά κυρίως την αναψυχή».
Κατά τον Έντλερ, ο Σπρέε και ο παράλληλος Σπρεεκανάλ διοικούνται με λάθος στόχο, σαν να ήταν πρωτίστως πλωτές οδοί. Ισχύει γενική απαγόρευση κολύμβησης. Ο Σπρέε παραμένει μεν ομοσπονδιακός υδάτινος δρόμος και χρησιμοποιείται ακόμη από φορτηγά πλοία. Ωστόσο στο εσωτερικό του Βερολίνου ο κλασικός μεταφορικός ρόλος του είναι συγκριτικά μικρός. Σήμερα κυριαρχεί κυρίως η επιβατηγός και η τουριστική ναυσιπλοΐα.
Ο δήμος αναφέρει, για παράδειγμα, ότι η επιβατηγός ναυτιλία ευθύνεται για περίπου το 60 τοις εκατό των εκπομπών CO₂ της εσωτερικής ναυσιπλοΐας στο Βερολίνο. Εφόσον ένα σημαντικό μέρος της σημερινής χρήσης είναι τοπικό και τουριστικό, ο Έντλερ θέτει το ερώτημα αν ο Σπρέε στο Βερολίνο πρέπει να διοικείται ακόμη με τις ίδιες προτεραιότητες όπως μια υπερτοπική εμπορευματική διαδρομή.
«Η γενική απαγόρευση που υπάρχει στο Βερολίνο μπλοκάρει κάθε έργο, κάθε πρωτοβουλία, κάθε θετική εξέλιξη του υδάτινου σώματος», λέει ο Έντλερ, που βλέπει μεγάλες δυνατότητες για δημόσιες ζώνες κολύμβησης στον Σπρέε. Με τον σύλλογό του, Flussbad Berlin, θέλει να ευαισθητοποιήσει γι’ αυτό και καλεί κάθε μήνα σε διαμαρτυρία-κολύμπι (πηγή στα Γερμανικά), όπως και στις 20 Αυγούστου. Ειδικά στην προεκλογική περίοδο για τις εκλογές στη Βουλή του Βερολίνου, εκπρόσωποι των κομμάτων δίνουν επίσης το παρών.
Ο Έντλερ κάνει λόγο για επιδοτήσεις έως και ενός εκατομμυρίου ευρώ που δεν μπορούν να αξιοποιηθούν, επειδή η γενική απαγόρευση εμποδίζει ένα πιλοτικό έργο. «Έχουμε, για παράδειγμα, συγκεκριμένα κονδύλια για μια πιλοτική ζώνη κολύμβησης στον Σπρεεκανάλ, όπου πλέον δεν υπάρχει ναυσιπλοΐα», λέει ο Έντλερ. «Αυτή η επένδυση όμως δεν μπορεί να υλοποιηθεί, επειδή η κολύμβηση στον Σπρεεκανάλ είναι απαγορευμένη». Η απαγόρευση αφαιρεί το πολιτικό και πρακτικό κίνητρο να δημιουργηθούν καν οι προϋποθέσεις για ασφαλές μπάνιο.
Τα χρήματα αυτά αποτελούν μέρος του Ολοκληρωμένου Σχεδίου Αστικής Ανάπτυξης (Integriertes Städtebauliches Entwicklungskonzept, ISEK) για το κέντρο του Βερολίνου. Στόχος είναι η αναβάθμιση του ιστορικού κέντρου. Ωστόσο, η διοίκηση συναντά όρια στην υλοποίηση, στα οποία θα έπρεπε να συναποφασίσουν η τοπική κυβέρνηση και εντέλει η ομοσπονδιακή διοίκηση.
Ο Έντλερ δηλώνει απογοητευμένος από το αδιέξοδο. «Αν ως κοινωνία δεν καταφέρουμε να αναπτύξουμε την ιδέα ότι τα νερά της πόλης, ως δημόσιος χώρος, ανήκουν στους ανθρώπους, τότε είναι σχεδόν αδύνατο να προωθήσουμε έργα προς αυτή την κατεύθυνση». Παρ’ όλα αυτά είναι βέβαιος ότι, αργά ή γρήγορα, το κολύμπι σε ποταμούς θα γίνει πραγματικότητα και σε πολλές γερμανικές πόλεις.
Ήδη άλλωστε αποτελεί θέμα σε όλες τις εύπορες, αναπτυγμένες περιοχές, πρωτίστως στις ευρωπαϊκές πόλεις. Μια εκδήλωση του δικτύου Swimmable Cities (πηγή στα Γερμανικά), που διοργάνωσε και το φόρουμ στη Βασιλεία, έχει ήδη γίνει στο Ρότερνταμ. Σκέψεις υπήρξαν επίσης με αφορμή τους Ολυμπιακούς Αγώνες στο Παρίσι, αλλά και στο Λονδίνο ή το Άμστερνταμ.
Το κολύμπι σε ποταμούς εξελίσσεται σε ευρωπαϊκή τάση
«Αυτή την αλλαγή νοοτροπίας πρέπει ακόμη να την κάνουμε εδώ», λέει ο Έντλερ. «Οι άλλες προϋποθέσεις, η υγιεινή ποιότητα του νερού, η ναυσιπλοΐα κ.λπ., είναι όλα διαχειρίσιμα ζητήματα». Στην Ευρώπη, ωστόσο, η κοινή χρήση των υδάτων – ιδίως μέσα στην πόλη – είναι θέμα χρόνου. «Δεν είναι πλέον αποδεκτό ο ποταμός στο κέντρο αυτών των πόλεων να είναι στην ουσία ένα τοξικό υπόνομο· στόχος είναι να γίνει ο ποταμός βιώσιμος και αξιοποιήσιμος ως δημόσιος χώρος», ξεκαθαρίζει ο Έντλερ.
Στο Παρίσι επιτρέπεται αυτό το καλοκαίρι το μπάνιο στον Canal Saint-Martin τα απογεύματα της Κυριακής. Εκείνες τις ώρες υπάρχουν και ναυαγοσώστες. «Η ατμόσφαιρα επιτόπου ήταν πολύ χαλαρή και συναντιούνται άνθρωποι κάθε είδους», εξηγεί η Γιανέτ Κοχ, επίσης μέλος του συλλόγου Flussbad Berlin.
«Το νερό ήταν πολύ ευχάριστο και μύριζε ωραία. Είχα αρκετό χώρο για να κολυμπήσω», περιγράφει η Κοχ την εμπειρία της. Πρέπει βέβαια να κολυμπά κανείς λίγο ζικ-ζακ. «Ήταν πραγματική ανακούφιση να μπορείς να δροσιστείς σε μια τόσο ζεστή μέρα, με θερμοκρασία πάνω από 30°C. Μετά ανεβαίνεις στο μετρό πιο ανάλαφρος», συνεχίζει η Κοχ.
Η πρόσβαση στο κανάλι είναι, σύμφωνα με την ίδια, απλή. «Στον Canal Saint-Martin χρειάζονται μόνο μερικά σχοινιά για να οριοθετηθεί η ζώνη κολύμβησης και μια πλωτή πλατφόρμα με σκάλες για μπάνιο». Υπάρχει επίσης σύστημα πρόγνωσης για την ποιότητα του νερού. «Κατά τη γνώμη μου, το Παρίσι θα μπορούσε να επιτρέπει τις δραστηριότητες κολύμβησης και πέρα από τους μήνες Ιούλιο/Αύγουστο», καταλήγει η Κοχ.