Τα κλιματικά καταφύγια αναδεικνύονται σε κρίσιμο εργαλείο των αστικών στρατηγικών, καθώς οι θάνατοι από καύσωνα στην Ευρώπη συνεχίζουν να αυξάνονται.
Η Ισπανία έχει αναπτύξει ένα από τα πιο προηγμένα δίκτυα κλιματικών καταφυγίων στον κόσμο, καθώς η ακραία ζέστη εξελίσσεται στον πιο θανατηφόρο περιβαλλοντικό κίνδυνο της εποχής μας.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Πέρυσι, ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ ανακοίνωσε ότι μια σειρά από κυβερνητικά κτίρια θα αξιοποιηθούν ώστε να προσφέρουν στο κοινό καταφύγιο από τα ολοένα και πιο έντονα κύματα καύσωνα που βίωνε η χώρα.
Το εθνικό δίκτυο στηρίζεται σε προγράμματα που έχουν ήδη θεσπίσει οι περιφερειακές κυβερνήσεις, μεταξύ άλλων στην Καταλονία, τη Χώρα των Βάσκων και τη Μούρθια. Στη Βαρκελώνη λειτουργούν ήδη 400 κλιματικά καταφύγια σε δημόσια κτίρια όπως βιβλιοθήκες, μουσεία, αθλητικά κέντρα και εμπορικά κέντρα.
Οι χώροι αυτοί, που συνήθως είναι κλιματιζόμενοι και διαθέτουν καθίσματα και δωρεάν νερό, έχουν στόχο να προστατεύουν ανθρώπους που δεν διαθέτουν στο σπίτι τους τους πόρους για να αντεπεξέλθουν στις υψηλές θερμοκρασίες, όπως ηλικιωμένους, βρέφη και άτομα με προϋπάρχοντα προβλήματα υγείας.
Γιατί τα κλιματικά καταφύγια κερδίζουν έδαφος στην Ισπανία
Η Ισπανία ενίσχυσε τις προσπάθειές της για κλιματικά καταφύγια μετά το περσινό καλοκαίρι ρεκόρ, όταν ένα κύμα καύσωνα διάρκειας 16 ημερών τον Αύγουστο εκτίναξε τη θερμοκρασία σε θανατηφόρα επίπεδα, έως και 45°C.
Η χώρα κατέγραψε περισσότερους από 150.000 θανάτους που σχετίζονται με τη ζέστη το 2025, τον δεύτερο υψηλότερο αριθμό που έχει καταγραφεί ποτέ. Πάνω από 10.000 από αυτούς τους θανάτους συνδέθηκαν με παρατεταμένη έκθεση σε μέτρια υψηλές θερμοκρασίες, οι οποίες έχουν «σωρευτικά αποτελέσματα ακόμη και χωρίς επίσημες προειδοποιήσεις για καύσωνα», προειδοποιούν οι ειδικοί.
Ο θάνατος της Μοντσε Αγκιλάρ, 51χρονης οδοκαθαρίστριας στη Βαρκελώνη, ήταν μία από τις πολλές τραγωδίες που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας. Η Αγκιλάρ κατέρρευσε στον δρόμο μετά από μια εξαντλητική βάρδια στους 35℃, ενώ η πόλη βρισκόταν σε καθεστώς υψηλού συναγερμού, και αργότερα πέθανε από αιτίες που σχετίζονται με τη ζέστη.
Ακολούθησαν σύντομα διαδηλώσεις, με εκατοντάδες συναδέλφους οδοκαθαριστές και ανήσυχους πολίτες να βγαίνουν στους δρόμους και να ζητούν από την κυβέρνηση να κάνει περισσότερα για την προστασία των εργαζομένων σε εξωτερικούς χώρους.
Θα επενδύσει και η υπόλοιπη Ευρώπη σε κλιματικά καταφύγια;
Οι θάνατοι που σχετίζονται με τη ζέστη δεν αποτελούν αυξανόμενο πρόβλημα μόνο στην Ισπανία. Η Ευρώπη είναι από τις περιοχές του κόσμου που θερμαίνονται ταχύτερα και οι ακραίες θερμοκρασίες φτάνουν πλέον μέχρι και τις βορειότερες χώρες, γνωστές για το συνήθως δροσερό τους κλίμα.
Πέρυσι, για παράδειγμα, η Φινλανδία βίωσε τρεις συνεχόμενες εβδομάδες με θερμοκρασίες 30℃, γεγονός που πίεσε τα νοσοκομεία και οδήγησε μια παγοπίστα στο βορρά να μετατραπεί προσωρινά σε κλιματικό καταφύγιο. Κύματα καύσωνα σάρωσαν την Ιταλία, τη Γαλλία, την Πορτογαλία και ακόμη και το Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς η Ευρώπη πέρασε το τρίτο θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί.
Σύμφωνα με την έκθεση Lancet Countdown Europe, το 2024 σημειώθηκαν στην Ευρώπη περίπου 62.000 θάνατοι που συνδέονται με τη ζέστη.
«Πρόκειται για τον πιο θανατηφόρο περιβαλλοντικό κίνδυνο, με αυξητική τάση σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές περιοχές που μελετήθηκαν», λέει στο Euronews Earth η Ελβίρα Χιμένεθ, υποψήφια διδάκτορας στο Κέντρο Έρευνας Ψηφιακού Μετασχηματισμού και Διακυβέρνησης του Ανοικτού Πανεπιστημίου της Καταλονίας (UOC-DIGIT).
«Οι χώρες της νότιας Ευρώπης όπως η Ισπανία, η Ιταλία, η Ελλάδα, η Γαλλία, η Κροατία, η Κύπρος, η Σλοβενία, η Μάλτα και η Σερβία καταγράφουν τη μεγαλύτερη αύξηση της θνησιμότητας, γεγονός που αναδεικνύει την επείγουσα ανάγκη για μέτρα προσαρμογής, όπως τα κλιματικά καταφύγια».
Η Χιμένεθ, η οποία ζητά τη δημιουργία ενός παγκόσμιου δικτύου για την αντιμετώπιση της αύξησης των ακραίων θερμοκρασιών, προειδοποιεί ότι η θνησιμότητα που σχετίζεται με τη ζέστη αυξάνεται επίσης, «με πιο αργό αλλά σταθερό ρυθμό», σε κεντρικές ή ανατολικές χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία, η Ουγγαρία, η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Εσθονία και η Λιθουανία.
«Συνολικά, η ακραία ζέστη αποτελεί ζήτημα δημόσιας υγείας που επηρεάζει σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό όλες τις ευρωπαϊκές χώρες», προσθέτει η ειδικός. «Ακόμη και όσες αντιμετωπίζουν μικρότερη πίεση θα πρέπει να αξιοποιήσουν την ευκαιρία για καλύτερο σχεδιασμό».
Σε ποιους απευθύνονται τα κλιματικά καταφύγια και ποιες προκλήσεις αντιμετωπίζουν;
Αν και τα κλιματικά καταφύγια είναι δωρεάν για όλους, οι ειδικοί τονίζουν την ανάγκη να διασφαλιστεί ότι είναι προσβάσιμα στους πιο ευάλωτους πληθυσμούς. Σύμφωνα με το ισπανικό σύστημα ημερήσιας επιτήρησης θνησιμότητας (MoMo), οι περισσότεροι από τους 21.700 ανθρώπους που πέθαναν από αιτίες σχετικές με τη ζέστη την περίοδο 2015-2023 ήταν άνω των 65 ετών.
«Η ευαλωτότητα προκύπτει από αλληλεπικαλυπτόμενους παράγοντες, από την ηλικία και τα προϋπάρχοντα προβλήματα υγείας μέχρι την ποιότητα της κατοικίας, τις εργασιακές συνθήκες και το εισόδημα, και συνεπώς δεν κατανέμεται ομοιόμορφα», εξηγεί η Χιμένεθ.
Η ειδικός υποστηρίζει ότι οι δήμοι θα πρέπει να χαρτογραφούν όχι μόνο την έκθεση στη ζέστη, αλλά και αυτούς τους ευρύτερους δείκτες ευαλωτότητας, συνδυάζοντας τα δεδομένα για να εντοπίζουν τις περιοχές προτεραιότητας και να τοποθετούν τα καταφύγια εκεί όπου υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη.
Η διασφάλιση ότι τα κλιματικά καταφύγια είναι ανοιχτά στις περιόδους μέγιστης ζήτησης, η τήρηση βασικών προδιαγραφών άνεσης και η ενημέρωση για την πρόσβαση με έναν «συμπεριληπτικό τρόπο» αποτελούν επίσης προκλήσεις που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Για να επιτευχθεί αυτό, δεν αρκεί να αναλάβουν δράση μόνο οι κυβερνήσεις.
«Παρότι οι αρχές παίζουν κεντρικό ρόλο στον εντοπισμό των αναγκών, την επιλογή των χώρων, την κατανομή των πόρων και τη διαχείριση της λειτουργίας τους, η αποτελεσματική διακυβέρνηση εξαρτάται επίσης από τη συνεργασία με κοινοτικές ομάδες, ΜΚΟ και τοπικές επιχειρήσεις, ώστε να διευρυνθούν τα ωράρια λειτουργίας, να βελτιωθεί η ενημέρωση και να ενισχυθεί μια ανθεκτικότητα με γερά, τοπικά θεμέλια», λέει η Χιμένεθ.
«Η ύψιστη πρόκληση είναι να μετατραπούν τα κλιματικά καταφύγια από βραχυπρόθεσμα μέτρα έκτακτης ανάγκης σε μόνιμους, συμπεριληπτικούς, πολυλειτουργικούς αστικούς χώρους, που όχι μόνο προστατεύουν τους ανθρώπους από την ακραία ζέστη αλλά βελτιώνουν και την καθημερινή ευημερία».
«Μεταμορφώνοντας τους δημόσιους χώρους»
Καθώς τα επεισόδια ακραίας ζέστης πολλαπλασιάζονται, τα κλιματικά καταφύγια ενδέχεται να αποτελέσουν τον κανόνα σε όλη την Ευρώπη. Μόλις τον περασμένο μήνα, το Δημοτικό Συμβούλιο του Βουκουρεστίου στη Ρουμανία ενέκρινε τη δημιουργία ενός δικτύου κλιματικών καταφυγίων για την προστασία των πολιτών από τα κύματα καύσωνα και τις απότομες πτώσεις της θερμοκρασίας.
Η Χιμένεθ αναφέρει ότι αυτά τα μέτρα προσαρμογής, ιδίως στα αστικά περιβάλλοντα, έχουν γίνει «όλο και πιο αναγκαία». Ωστόσο, οι δημοτικές αρχές διαθέτουν περιορισμένους πόρους για να διασφαλίσουν δίκαιη και κοντινή πρόσβαση σε κλιματικά καταφύγια, γεγονός που συχνά σημαίνει ότι στηρίζονται σε ιδιωτικούς χώρους, όπως τα εμπορικά κέντρα, για να βοηθήσουν τους πολίτες που έχουν ανάγκη.
«Ένα δίκτυο μπορεί να υλοποιηθεί σχετικά εύκολα βραχυπρόθεσμα, αξιοποιώντας τις υπάρχουσες δημόσιες υποδομές, αλλά αυτό δεν αντιμετωπίζει τις βαθύτερες αλλαγές που χρειάζονται σε αστικά περιβάλλοντα τα οποία πλήττονται από πολλαπλές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης», προσθέτει η ερευνήτρια.
«Απαιτείται μια ολοκληρωμένη στρατηγική προσαρμογής, με επίκεντρο τη μεταμόρφωση του δημόσιου χώρου ώστε να μειωθεί η έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες και άλλα ακραία φαινόμενα, βελτιώνοντας παράλληλα τη δημόσια ευημερία και μειώνοντας τις ανισότητες στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
«Αυτό περιλαμβάνει επενδύσεις σε πράσινες και γαλάζιες υποδομές, αλλαγές στην αστική κινητικότητα και κοινωνικά μέτρα που στηρίζουν τις ανάγκες των πιο ευάλωτων πληθυσμών».