Ο ιός χάντα κυκλοφορεί στην Ευρώπη πολύ πριν από το ξέσπασμα στο MV Hondius, όμως η κλιματική αλλαγή αυξάνει τον μελλοντικό κίνδυνο
Οι φόβοι για μια ακόμη παγκόσμια πανδημία αναζωπυρώθηκαν αυτόν τον μήνα, όταν το κρουαζιερόπλοιο MV Hondius βρέθηκε στο επίκεντρο ενός θανατηφόρου ξεσπάσματος χανταϊού.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έκθεση Disease Outbreak News του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), έως τις 13 Μαΐου έχουν καταγραφεί συνολικά 11 κρούσματα, μεταξύ των οποίων και τρεις θάνατοι.
Αναμένεται να εμφανιστούν και άλλα κρούσματα, δεδομένης της δυναμικής μετάδοσης σε πλοίο και της περιόδου επώασης του ιού. Ωστόσο, ο ΠΟΥ διαβεβαιώνει ότι προς το παρόν δεν υπάρχουν ενδείξεις για μια «μεγαλύτερη επιδημική έξαρση».
Τι είναι ο ιός Hanta και πώς μεταδίδεται;
Τίτλοι για επιβάτες που αυτοαπομονώνονται και εικόνες διασωστών με στολές ατομικής προστασίας έχουν πυροδοτήσει συγκρίσεις με την πανδημία της COVID-19. Ο ΠΟΥ επιχειρεί επανειλημμένα να κατευνάσει αυτές τις ανησυχίες, τονίζοντας ότι ο τρόπος μετάδοσης των δύο ασθενειών διαφέρει.
«Δεν πρόκειται για κορωνοϊό», ανέφερε η Maria van Kerkhove, διευθύντρια ετοιμότητας για επιδημίες και πανδημίες στον ΠΟΥ, μετά την είδηση του πρώτου θανάτου επιβάτη. «Θέλω να είμαι απολύτως σαφής. Αυτός δεν είναι ο ιός SARS-CoV-2 και δεν είναι η αρχή μιας πανδημίας COVID».
Οι ιοί Hanta, που πήραν το όνομά τους από έναν ποταμό στη Νότια Κορέα, δεν αποτελούν μια μεμονωμένη ασθένεια αλλά μια οικογένεια ιών. Υπάρχουν περισσότερα από 20 διαφορετικά στελέχη, σχεδόν όλα συνδεδεμένα με λοιμώξεις από τρωκτικά, όπως αρουραίους και ποντικούς.
Αν και οι περισσότεροι ιοί Hanta δεν μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο, έχουν καταγραφεί σπάνιες περιπτώσεις ανθρώπινης μετάδοσης με το στέλεχος Andes, το οποίο ευθύνεται για το ξέσπασμα στο κρουαζιερόπλοιο.
Ωστόσο, η μετάδοση εξακολουθεί να γίνεται μόνο μέσω στενής επαφής. Το 2018, για παράδειγμα, ξέσπασε επιδημία του ιού στην Αργεντινή, η οποία εντοπίστηκε σε ένα πάρτι. Ένα μόνο άτομο που έφερε τον ιό φέρεται να τον μετέδωσε σε 34 ανθρώπους, με αποτέλεσμα 11 θανάτους.
Φταίει η κλιματική αλλαγή για το ξέσπασμα του ιού Hanta;
Η κλιματική αλλαγή και τα λοιμώδη νοσήματα συνδέονται εδώ και χρόνια, σύμφωνα με τους επιστήμονες.
Το κλίμα αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την κατανομή και εξάπλωση οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων των ξενιστών νοσημάτων (ζώα που μπορούν να φιλοξενούν ή να μεταδίδουν ασθένειες), των διαβιβαστών (αρθρόποδα, όπως κουνούπια και κρότωνες, που μεταδίδουν ασθένειες) και των παθογόνων (μικροοργανισμοί που προκαλούν την ίδια την ασθένεια, όπως ιοί ή βακτήρια).
Σύμφωνα με μια μελέτη του 2022 (πηγή στα Αγγλικά) που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature, περισσότερα από τα μισά λοιμώδη νοσήματα του ανθρώπου είναι ευαίσθητα στο κλίμα, μεταξύ αυτών και οι ιοί Hanta.
«Όποτε μια ασθένεια είναι κλιματικά ευαίσθητη, υπάρχει η πιθανότητα η κλιματική αλλαγή να επηρεάζει την επιδημιολογία της, συμπεριλαμβανομένης της γεωγραφικής της κατανομής και των επιπτώσεών της στους ανθρώπους», λέει στο Euronews Earth ο Kris Murray, καθηγητής στη Μονάδα του Ιατρικού Ερευνητικού Συμβουλίου στη Γκάμπια της Σχολής Υγιεινής & Τροπικής Ιατρικής του Λονδίνου.
«Στην περίπτωση του ιού Hanta, τα κλιματικά χαρακτηριστικά και η κλιματική αλλαγή μπορούν να επηρεάσουν άμεσα την παρουσία ή την αφθονία των ειδών-ξενιστών, όπως διάφορα είδη τρωκτικών».
Μια αλλαγή στα πρότυπα βροχόπτωσης, για παράδειγμα, μπορεί να επηρεάσει τον χρόνο και την επιτυχία αναπαραγωγής των ειδών-ξενιστών τρωκτικών. Ο Murray προειδοποιεί ότι αυτό μπορεί στη συνέχεια να έχει αλυσιδωτές συνέπειες για την έκθεση των ανθρώπων στον ιό.
Η καταστροφή οικοτόπων τροφοδοτεί ξεσπάσματα ζωονόσων
Η απώλεια, καταστροφή ή υποβάθμιση οικοτόπων – συχνά αποτέλεσμα αποψίλωσης δασών από τον άνθρωπο – μπορεί να επηρεάσει άμεσα και έμμεσα τη μετάδοση ασθενειών.
«Σε περιοχές όπου υπάρχουν ζωονοσογόνοι ξενιστές, η απομάκρυνση της βλάστησης ή άλλες καταστροφικές δραστηριότητες μπορούν να απελευθερώσουν παθογόνους μικροοργανισμούς», εξηγεί ο Murray.
«Ο ιός Hanta, για παράδειγμα, συνδέεται συχνά με ανθρώπους που διαταράσσουν περιοχές όπου ζουν τρωκτικά – η φυσική δεξαμενή των ιών Hanta – καθώς ο ιός αποβάλλεται με τα περιττώματα και τα ούρα τους, τα οποία μπορούν να παραμείνουν στο περιβάλλον για κάποιο διάστημα».
Όταν αυτά τα περιβάλλοντα διαταράσσονται, το παθογόνο μπορεί να αερολυματοποιηθεί, με αποτέλεσμα τα άτομα που βρίσκονται κοντά και το εισπνέουν να κινδυνεύουν να μολυνθούν.
«Τα κατακερματισμένα οικοσυστήματα συχνά ευνοούν προσαρμοστικά είδη-δεξαμενές, όπως τρωκτικά, νυχτερίδες ή κρότωνες, ενώ μειώνουν τις φυσικές οικολογικές ισορροπίες που συμβάλλουν στον έλεγχο της μετάδοσης παθογόνων», δηλώνει στο Euronews Earth ο καθηγητής Γεργκ Σέλινγκ, πρώην διευθυντής του Ινστιτούτου Γενικής Ιατρικής στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο του LMU Μονάχου.
Ο ΠΟΥ εξετάζει επί του παρόντος την υπόθεση ότι οι μεταδόσεις συνέβησαν πριν οι επιβάτες επιβιβαστούν στο πλοίο. Από τον Ιούλιο πέρυσι, η Αργεντινή έχει καταγράψει 101 κρούσματα ιού Hanta, με 32 θανάτους. Ο αριθμός αυτός είναι σημαντικά υψηλότερος σε σχέση με την περίοδο 2024-2025, όταν αναφέρθηκαν 64 κρούσματα και 14 θάνατοι.
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η αύξηση αυτή ακολουθεί τη σοβαρή ξηρασία που έπληξε την Αργεντινή το 2023 και το 2024, την οποία διαδέχθηκαν αυξημένες βροχοπτώσεις τα επόμενα χρόνια. Αυτό σημαίνει περισσότερη βλάστηση και άρα περισσότερη τροφή για τους ξενιστές του ιού Hanta, όπως οι αρουραίοι.
Απειλεί ο ιός Hanta την Ευρώπη;
Οι ιοί Hanta υπήρχαν στην Ευρώπη πολύ πριν βρεθούν στο επίκεντρο της επικαιρότητας στις αρχές του μήνα, με την πρώτη καταγεγραμμένη επιδημική έξαρση να σημειώνεται στη Σουηδία το 1934.
Μια μελέτη του 2009 που δημοσιεύτηκε στη National Library of Medicine (πηγή στα Αγγλικά) αναφέρει ότι οι αυξημένες θερμοκρασίες στη Δυτικοκεντρική Ευρώπη έχουν συνδεθεί με συχνότερα ξεσπάσματα του ιού Hanta Puumala, μέσω υψηλής παραγωγής σπόρων και αυξημένων πληθυσμών του τρωκτικού bank vole.
Αντίθετα, οι ήπιοι χειμώνες στη Σκανδιναβία έχουν οδηγήσει σε μείωση των πληθυσμών των voles (μικρών τρωκτικών), λόγω της απουσίας του προστατευτικού στρώματος χιονιού.
Ο ιός Puumala είναι η συχνότερη αιτία λοιμώξεων από ιούς Hanta στην Ευρώπη και μπορεί να μεταδοθεί στους ανθρώπους μέσω εισπνοής σωματιδίων σκόνης που έχουν μολυνθεί από τα ούρα, τα περιττώματα ή το σάλιο μολυσμένων bank voles. Προκαλεί μια ήπια μορφή αιμορραγικού πυρετού με νεφρικό σύνδρομο, με συμπτώματα που περιλαμβάνουν απότομο πυρετό και πονοκέφαλο, καθώς και πόνο στη μέση και την κοιλιά.
Ωστόσο, σπάνια είναι θανατηφόρος και δεν μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο.
«Οι ιοί Hanta απαντώνται παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης, και είναι πιθανό η κλιματική αλλαγή να δημιουργήσει νέες ή αυξανόμενες ευκαιρίες μετάδοσης από τα ζώα στον άνθρωπο, αλλά απαιτείται περισσότερη δουλειά για να κατανοηθούν οι κίνδυνοι σε επίπεδο κάθε επιμέρους είδους-ξενιστή», εξηγεί ο Murray.
«Σημαντικό στην περίπτωση των ιών Hanta είναι ότι, παρότι προκαλούν περιστασιακά νόσο στους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, γενικά δεν εμφανίζουν ισχυρή μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο, και αυτό είναι που διαχωρίζει τα σπάνια σποραδικά και συνήθως αρκετά απομονωμένα περιστατικά από μεγαλύτερες συρροές κρουσμάτων, όπως στην τρέχουσα έξαρση».
Ο Σέλινγκ επισημαίνει ότι τα κλιματικά σενάρια δείχνουν πως ιδίως τμήματα της Βόρειας και της Δυτικής Ευρώπης ενδέχεται να καταστούν «όλο και πιο ευνοϊκά» για τα είδη τρωκτικών που λειτουργούν ως δεξαμενές των ιών Hanta.
«Περιοχές που ιστορικά είχαν ψυχρότερο κλίμα – όπως τμήματα της Σκανδιναβίας, της Βαλτικής και ορεινές ζώνες της Κεντρικής Ευρώπης – μπορεί να γνωρίσουν μεγαλύτερες σε διάρκεια περιόδους μετάδοσης και μεταβολές στα πρότυπα αφθονίας των τρωκτικών, καθώς οι θερμοκρασίες αυξάνονται», σημειώνει.
Ο Σέλινγκ προσθέτει ότι, παρότι παραμένει αβεβαιότητα ως προς τις ακριβείς γεωγραφικές μετατοπίσεις των ιών Hanta, το τοπίο των ζωονόσων στην Ευρώπη πιθανότατα θα αλλάξει «ουσιαστικά» τις επόμενες δεκαετίες.
Τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη για να αντιμετωπίσει τον ιό Hanta;
Μετά το πρόσφατο ξέσπασμα του ιού Hanta, οι ειδικοί καλούν τους υπευθύνους χάραξης πολιτικής να ενισχύσουν τα συστήματα επιτήρησης που συνδυάζουν επιδημιολογικά, οικολογικά και κλιματικά δεδομένα.
«Αυτό περιλαμβάνει την παρακολούθηση παραμέτρων όπως η θερμοκρασία, οι βροχοπτώσεις, οι δείκτες βλάστησης, οι αλλαγές στις χρήσεις γης και οι δείκτες βιοποικιλότητας, παράλληλα με την επιτήρηση των ανθρώπινων νοσημάτων», λέει ο Σέλινγκ.
«Σε εθνικό επίπεδο, ορισμένες χώρες χρησιμοποιούν ήδη προβλέψεις που λαμβάνουν υπόψη το κλίμα για νοσήματα που μεταδίδονται μέσω διαβιβαστών, όπως ο δάγκειος πυρετός, η τσικουνγκούνια, ο ιός του Δυτικού Νείλου ή η TBE (κροτωνογενής εγκεφαλίτιδα), οι οποίες μπορούν να αποτελέσουν πρότυπο για ευρύτερη επιτήρηση».
Ο Σέλινγκ τονίζει ότι τα συστήματα δημόσιας υγείας σε όλη την Ευρώπη χρειάζονται ακόμη περισσότερες επενδύσεις σε υποδομές ανθεκτικές στο κλίμα, επισημαίνοντας ότι η πρόληψη μελλοντικών εξάρσεων δεν εξαρτάται μόνο από την καλύτερη επιτήρηση, αλλά και από την αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτιών της οικολογικής διαταραχής και της ίδιας της κλιματικής αλλαγής.
Η Διεθνής Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) υποστηρίζει ότι η πρόσφατη έξαρση του ιού Hanta ανέδειξε μια «απρόσμενη λύση»: την αποκατάσταση της φύσης.
Μια μελέτη του 2021 (πηγή στα Αγγλικά) που δημοσιεύτηκε στο Science Direct έδειξε ότι η αποκατάσταση των τροπικών δασικών τοπίων θα μπορούσε να μειώσει τους πληθυσμούς δύο βασικών ειδών τρωκτικών-δεξαμενών, περιορίζοντας τον κίνδυνο μετάδοσης για σχεδόν 2,8 εκατομμύρια ανθρώπους που ζουν σε ευάλωτες περιοχές.
«Η αποκατάσταση θα πρέπει να αναγνωριστεί ως παρέμβαση δημόσιας υγείας», λέει η Paula Prist από την IUCN. «Αν και ο ρόλος της στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και στην αποκατάσταση της βιοποικιλότητας είναι καλά τεκμηριωμένος, αποτελεί επίσης μια κρίσιμη στρατηγική για την προστασία της ανθρώπινης υγείας».
Κοιτάζοντας προς το μέλλον, ο Murray σημειώνει ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να κατανοηθεί καλύτερα ο κίνδυνος επιδημικών εξάρσεων, ιδίως για «αναδυόμενες λοιμώξεις που είτε εμφανίζονται για πρώτη φορά στον ανθρώπινο πληθυσμό είτε συμπεριφέρονται με τρόπους που φαίνονται διαφορετικοί από το συνηθισμένο».