Η ιδέα να γίνει ο Καναδάς το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει προκαλέσει σάλο. Να τι γνωρίζουμε και τι όχι.
Είναι η ανακοίνωση της εβδομάδας που τράβηξε όλα τα βλέμματα: η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν κάλεσε τον Καναδά να γράψει ιστορία, γινόμενος το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
«Θέλουμε να ανεβάσουμε τη σχέση με τον Καναδά στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο», είπε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης.
Την επόμενη ημέρα, από το ίδιο βήμα στο Στρασβούργο, ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ δήλωσε ότι η χώρα του «καλωσορίζει» την πρόταση και χαιρέτισε την αυγή μιας «συμμαχίας για το μέλλον».
«Η Ευρώπη και ο Καναδάς είναι ισχυρότεροι μαζί», είπε.
Οι διαδοχικές ομιλίες έκαναν τον γύρο του κόσμου, προκάλεσαν πολιτική θύελλα, ενέπνευσαν αμέτρητα memes και τράβηξαν ακόμη και την προσοχή του Ντόναλντ Τραμπ. Παρ’ όλα αυτά, άφησαν και πολλά καυτά ερωτήματα αναπάντητα.
Ακολουθεί τι γνωρίζουμε – και τι ακόμη δεν γνωρίζουμε – για αυτή την εντυπωσιακή ιδέα.
Δεν υπάρχει προηγούμενο
Η έννοια του «συνδεδεμένου μέλους» δεν προβλέπεται ως τέτοια στις ευρωπαϊκές συνθήκες. Και αφού δεν υπάρχει γραπτώς, δεν υπάρχει και συγκεκριμένο εγχειρίδιο που να μπορεί να ακολουθήσει η Ευρώπη για να την κάνει πραγματικότητα.
Παρόμοιο δίλημμα προέκυψε νωρίτερα φέτος, όταν ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς πρότεινε να γίνει η Ουκρανία «συνδεδεμένο μέλος» της Ένωσης. Αυτό, είπε, θα της έδινε καθεστώς παρατηρητή στα όργανα λήψης αποφάσεων, σταδιακή πρόσβαση σε ορισμένα προγράμματα της ΕΕ και αμοιβαία συνδρομή σε περίπτωση μελλοντικής επίθεσης.
Η αιφνιδιαστική πρόταση του Μερτς έτυχε ανάμεικτης υποδοχής στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και απορρίφθηκε από το Κίεβο, το οποίο φοβήθηκε ότι το ενδιάμεσο, «μισό μέσα, μισό έξω» καθεστώς θα το παγίδευε σε μια ατελείωτη προενταξιακή αναμονή.
Αξιωματούχοι της Επιτροπής λένε ότι η προσέγγιση της φον ντερ Λάιεν διαφέρει ουσιαστικά από αυτή του Μερτς, καθώς απευθύνεται σε χώρες εκτός της γεωγραφικής Ευρώπης που θέλουν να βρεθούν πολιτικά και οικονομικά πιο κοντά στην Ένωση.
Οι Βρυξέλλες εμφανίζονται βέβαιες ότι το πρωτοποριακό αυτό σχήμα μπορεί να στηθεί από το μηδέν, χωρίς να χρειαστεί αναθεώρηση των ευρωπαϊκών συνθηκών, μια διαδικασία με πολλούς κινδύνους.
Ορισμένοι έχουν υποδείξει ότι ένα πιθανό νομικό έρεισμα είναι το άρθρο 217 των ευρωπαϊκών συνθηκών, σύμφωνα με το οποίο «η Ένωση μπορεί να συνάπτει με ένα ή περισσότερα τρίτα κράτη ή διεθνείς οργανισμούς συμφωνίες που θεσπίζουν σύνδεση με αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις, κοινή δράση και ειδικές διαδικασίες».
Ο Κάρνεϊ, από την πλευρά του, είπε ότι το σχήμα θα πρέπει να είναι «αρκετά ανοικτό ώστε να μπορούν να το ακολουθήσουν και άλλοι».
Δεν είναι διεύρυνση
Ένα από τα σημεία που φρόντισε να τονίσει ο Κάρνεϊ είναι ότι η χώρα του δεν θα επιδιώξει την κλασική, πλήρη ένταξη που επιζητούν η Ουκρανία, η Μολδαβία και άλλοι υποψήφιοι.
Σύμφωνα με τις συνθήκες, αυτή η διαδικασία είναι ανοικτή σε «κάθε ευρωπαϊκό κράτος», πράγμα που σημαίνει ότι μια χώρα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού δεν πληροί τις προϋποθέσεις.
«Ο Καναδάς ούτε βρίσκεται σε θέση ούτε επιδιώκει να γίνει πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επομένως, πρόκειται για διαφορετικό πλαίσιο», είπε ο Κάρνεϊ μετά την ομιλία του. «Είναι ένα πλαίσιο που ταιριάζει σε μια χώρα με βαθιούς δεσμούς με την Ευρώπη».
Η ένταξη είναι διαβόητα δυσκίνητη διαδικασία: απαιτεί από τις υποψήφιες χώρες να υιοθετήσουν χιλιάδες νόμους της ΕΕ και να ευθυγραμμιστούν με τα υψηλού επιπέδου ευρωπαϊκά πρότυπα. Κάθε βήμα χρειάζεται ομοφωνία, δημιουργώντας πολλαπλές ευκαιρίες για βέτο.
Οττάβα και Βρυξέλλες θέλουν μια διευθέτηση που θα μπορεί να ολοκληρωθεί πολύ πιο γρήγορα.
Η περιέργεια πάντως έχει ήδη κεντριστεί: πριν από το ταξίδι του Κάρνεϊ στο Στρασβούργο, μια δημοσκόπηση έδειξε (πηγή στα Αγγλικά) ότι το εντυπωσιακό ποσοστό του 49% των Καναδών υποστήριζε την πλήρη ένταξη στην ΕΕ.
Το όνομα μένει να αποφασιστεί
Παρότι οι τίτλοι που βγήκαν από το Στρασβούργο στάθηκαν κυρίως στον ηχηρό όρο «συνδεδεμένο μέλος», ο Κάρνεϊ δεν τον υιοθέτησε ρητά. Αντίθετα, έμεινε στον όρο «συμμαχία για το μέλλον», που είναι πολιτικά λιγότερο φορτισμένος.
«Η πρόεδρος φον ντερ Λάιεν χρησιμοποίησε και τους δύο όρους: συμμαχία για το μέλλον και συνδεδεμένη συμμετοχή. Η ονοματολογία, η ακριβής ονοματολογία, είναι ζήτημα της Ευρώπης», είπε. «Αυτό που μετράει είναι το περιεχόμενο».
Για τον Καναδό πρωθυπουργό, ο όρος «συνδεδεμένο μέλος» παραπέμπει σε παραχώρηση κυριαρχίας στις Βρυξέλλες, κάτι που δεσμεύτηκε ότι δεν θα συμβεί σε καμία περίπτωση.
«Αναζητούμε εταιρικές σχέσεις που είναι συμπληρωματικές, που ενισχύουν την κυριαρχία μας, και αυτό είναι που βρίσκεται στο τραπέζι», είπε. «Οι Καναδοί είναι ενωμένοι στο ότι κανείς δεν θα μας πει ποια γλώσσα θα μιλάμε. Κανείς δεν θα υπαγορεύσει τον πολιτισμό μας ή με ποιους μπορούμε να συνάπτουμε διεθνείς συμφωνίες».
Αξιωματούχοι της ΕΕ έχουν προσπεράσει τη σύγκρουση περί όρων. Για αυτούς, η «συμμαχία για το μέλλον» είναι το άμεσο απτό αποτέλεσμα και το «συνδεδεμένο μέλος» ο μακροπρόθεσμος στόχος.
Θα τεθεί σε ψηφοφορία
Μετά την πρόσκληση της φον ντερ Λάιεν, η συντηρητική αντιπολίτευση στον Καναδά κατηγόρησε τον Κάρνεϊ ότι επιδιώκει στενότερους δεσμούς με την ΕΕ χωρίς εκλογική εντολή.
Σε απάντηση, ο Κάρνεϊ προειδοποίησε ότι οι διαπραγματεύσεις βρίσκονται ακόμη σε αρχικό στάδιο και δεσμεύτηκε να φέρει το τελικό αποτέλεσμα σε ψηφοφορία στο καναδικό κοινοβούλιο.
«Θα έχουμε, είμαι βέβαιος, μια σειρά συζητήσεων στο κοινοβούλιο και στις αρμόδιες επιτροπές. Και στο τέλος, θα υπάρξει ψηφοφορία στο καναδικό κοινοβούλιο για την τελική δομή της συμμαχίας που επεξεργαζόμαστε», είπε. «Όλα θα εξελιχθούν με διαφάνεια».
Στην ευρωπαϊκή πλευρά, μένει να φανεί πώς η ομάδα της φον ντερ Λάιεν θα προωθήσει αυτή τη νέα ιδέα μέσα από τον νομοθετικό κύκλο. Η Κομισιόν δεν έχει ακόμη ανακοινώσει ποια υπηρεσία θα συντονίσει το έργο, αν και η Γενική Γραμματεία και η DG Trade θεωρούνται οι πιθανότεροι υποψήφιοι να αναλάβουν τα ηνία.
«Μιλάμε για ένα εξαιρετικά φιλόδοξο εγχείρημα, άρα θα χρειαστούν πολλές υπηρεσίες σε όλη την Επιτροπή. Θα είναι μια προσέγγιση τύπου “σύνολο της κυβέρνησης”, αν θέλετε να το πείτε έτσι», είπε ο Ολαφ Γκιλ, αναπληρωτής επικεφαλής εκπρόσωπος της Επιτροπής.
Ο Γκιλ επέμεινε ότι οι συνομιλίες θα διεξαχθούν σε στενό συντονισμό με τα κράτη μέλη, ορισμένα από τα οποία ενημερώθηκαν λίγο πριν από την ομιλία της φον ντερ Λάιεν.
«Μεγάλες αλλαγές στην Ευρωπαϊκή Ένωση συμβαίνουν μόνο με τη σύμφωνη γνώμη των κρατών μελών μας, και αυτό δεν θα αλλάξει ποτέ», είπε.
Η Ιρλανδία, η Ισπανία και η Γαλλία είναι μεταξύ εκείνων που έχουν εκφράσει στήριξη στην εξερεύνηση της πρωτότυπης αυτής ιδέας. Δεν αποκλείεται να γίνει υψηλού επιπέδου συζήτηση όταν οι Ευρωπαίοι ηγέτες συναντηθούν τον Οκτώβριο για μια διήμερη, πυκνή σε θέματα, σύνοδο στις Βρυξέλλες.
Αργότερα τον ίδιο μήνα, η φον ντερ Λάιεν και ο Κάρνεϊ θα συναντηθούν στο Μόντρεαλ, στο Κεμπέκ. Θα είναι ευκαιρία και για τους δύο να ξεκαθαρίσουν τι ακριβώς έχουν στο μυαλό τους.
Η οικονομία προηγείται
Ήδη όμως από το Στρασβούργο φάνηκαν αρκετά καθαρά οι τομείς στους οποίους έχουν στρέψει το ενδιαφέρον τους η φον ντερ Λάιεν και ο Κάρνεϊ.
Πρώτος από όλους είναι το εμπόριο, με βάση τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου ΕΕ-Καναδά, CETA, η οποία πρέπει ακόμη να επικυρωθεί από 10 κράτη μέλη.
Η φον ντερ Λάιεν είπε ότι ο στόχος θα πρέπει να είναι η δημιουργία ενός «χώρου κοινής ευημερίας και οικονομικής ασφάλειας» που να καλύπτει την έξυπνη μεταποίηση, την ενέργεια, τις μπαταρίες, την τεχνητή νοημοσύνη, την κβαντική τεχνολογία, τον κυβερνοχώρο, τη βιομηχανία άμυνας και την Αρκτική.
Ο Κάρνεϊ επανέλαβε αυτούς τους τομείς και πρόσθεσε τις ευρυζωνικές συνδέσεις, τους ημιαγωγούς, το υγροποιημένο φυσικό αέριο και το υδρογόνο.
Φρόντισε επίσης να υπογραμμίσει τη θέση του Καναδά ως προμηθευτή κρίσιμων ορυκτών, τα οποία η Ευρώπη θέλει επειγόντως να διαφοροποιήσει ώστε να εξουδετερώσει τα σημεία ασφυξίας του Πεκίνου.
«Ο Καναδάς διαθέτει κοιτάσματα άνω των 34 κρίσιμων ορυκτών και συγκαταλέγεται στους κορυφαίους παραγωγούς των 10 πιο ουσιωδών για την ενεργειακή μετάβαση του κόσμου», είπε.
«Η συμμαχία μας μπορεί να συμβάλει στην κάλυψη της ανάγκης της Ευρώπης για αξιόπιστες προμήθειες, της ανάγκης του Καναδά για προηγμένες δυνατότητες επεξεργασίας και του κοινού μας στόχου να δημιουργήσουμε πλήρεις αλυσίδες αξίας».
Ένας ακόμη τρόπος εμβάθυνσης των δεσμών είναι η συμμετοχή του Καναδά σε προγράμματα της ΕΕ. Ο Καναδάς συμμετέχει ήδη στην ερευνητική πλατφόρμα Horizon και στην αμυντική πρωτοβουλία SAFE και θέλει να ενταχθεί στο δημοφιλές πρόγραμμα Erasmus+ για φοιτητές και στο δάνειο στήριξης 90 δισ. ευρώ για την Ουκρανία.
Οι τέσσερις ελευθερίες
Η πρόσκληση της φον ντερ Λάιεν έχει ανοίξει τη συζήτηση για το αν ο Καναδάς, μια χώρα που απέχει πάνω από 6.000 χιλιόμετρα από την ηπειρωτική Ευρώπη, θα επωφεληθεί κάποια μέρα από τις τέσσερις ελευθερίες κινήσεως της Ένωσης: αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίων και ανθρώπων.
Οι τέσσερις ελευθερίες είναι αυτές που καθιστούν την ενιαία αγορά ομαλή, χωρίς σύνορα και πρακτικά «αόρατη». Η Νορβηγία, η Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και η Ελβετία είναι οι μόνες χώρες εκτός ΕΕ που απολαμβάνουν αυτή την ανεμπόδιστη πρόσβαση. Σε αντάλλαγμα, έχουν κληθεί να εφαρμόζουν χιλιάδες ευρωπαϊκούς κανόνες χωρίς να έχουν άμεσο λόγο στην έγκρισή τους.
Θα φτάσει ο Καναδάς σε αυτό το σημείο;
Στην ομιλία του, ο Κάρνεϊ είπε ότι η αναδυόμενη συμμαχία θα πρέπει να αποσκοπεί στη διευκόλυνση της ελεύθερης κυκλοφορίας των νέων μεταξύ ΕΕ και Καναδά.
«Πρέπει να βαθύνουμε τους δεσμούς μεταξύ των λαών μας, επιτρέποντας στη νεολαία μας να ζει, να εργάζεται και να σπουδάζει όπου επιθυμεί, σε οποιαδήποτε πλευρά του Ατλαντικού», είπε.
Ο Κάρνεϊ μίλησε επίσης για μια «ενιαία αγορά χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών ώστε να διευρύνουμε τις επιλογές και να μειώσουμε το κόστος για τους πολίτες μας, να βελτιώσουμε την πρόσβαση σε κεφάλαια για τις επιχειρήσεις μας, διατηρώντας παράλληλα την παγκοσμίως κορυφαία χρηματοπιστωτική μας ανθεκτικότητα».
Η φον ντερ Λάιεν, πάντως, δεν ανέφερε καμία από τις τέσσερις ελευθερίες.
Η Επιτροπή έχει επανειλημμένα τονίσει ότι οι τέσσερις ελευθερίες δεν μπορούν να «επιλέγονται à la carte». Νωρίτερα φέτος, οι Βρυξέλλες φέρονται να απέρριψαν (πηγή στα Αγγλικά) μια μετα-Brexit πρόταση του Λονδίνου για ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών αλλά όχι ανθρώπων.
Σε ερώτηση αν κάποια από τις ελευθερίες θα μπορούσε να είναι διαθέσιμη στο πλαίσιο της «συνδεδεμένης συμμετοχής», ο εκπρόσωπος Γκιλ ούτε επιβεβαίωσε ούτε διέψευσε.
«Ας δούμε πού θα οδηγήσουν αυτές οι συζητήσεις», είπε. «Αυτή τη στιγμή, έχουμε μια κοινή δέσμευση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Καναδά ότι θέλουμε να ενισχύσουμε τις σχέσεις μας προς αμοιβαίο όφελος, σύμφωνα με τα δικά μας συμφέροντα».