Θα αναγκαστεί η Ευρώπη να επιστρέψει στην πυρηνική ενέργεια;

Ο ουσιαστικός αποκλειστικός αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ εν μέσω του εν εξελίξει πολέμου με το Ιράν έχει εκτοξεύσει τις τιμές της ενέργειας και, για άλλη μια φορά, ανέδειξε τις βαθιές ευαλωτότητες της Ευρώπης.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Ως αποτέλεσμα, το ζήτημα της ενεργειακής κυριαρχίας έχει επιστρέψει αποφασιστικά στο τραπέζι στις Βρυξέλλες. Τον μήνα αυτόν, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε ένα ολοκληρωμένο πακέτο πρωτοβουλιών που σχετίζονται με την πυρηνική ενέργεια, στο πλαίσιο της ευρύτερης ενεργειακής στρατηγικής της.

Σύμφωνα με τη Eurostat, η πρωτογενής παραγωγή ενέργειας στην Ευρώπη ανέρχεται σε περίπου 549 εκατ. τόνους ισοδύναμου πετρελαίου και εξακολουθεί να βασίζεται κυρίως στο πετρέλαιο και ισοδύναμα καύσιμα.

Οι ανανεώσιμες πηγές αντιστοιχούν σε πάνω από 45% αυτής της παραγωγής, ωστόσο το συνολικό ενεργειακό μείγμα παραμένει σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένο από εισαγόμενο πετρέλαιο και προϊόντα πετρελαίου (γύρω στο 38%) και φυσικό αέριο (περίπου 21%).

Η νέα κρίση στη Μέση Ανατολή έχει προσθέσει δισεκατομμύρια στον λογαριασμό των εισαγωγών ενέργειας, θυμίζοντας τα σοκ τιμών του 2022 μετά τη ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία.

Ακόμη και σε ηπιότερες περιόδους, τα νοικοκυριά και η βιομηχανία πληρώνουν από τις υψηλότερες τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στον κόσμο. Στην κορυφή της κατάταξης βρίσκονται η Γερμανία, το Βέλγιο και η Δανία, όπως έχει επισημάνει επανειλημμένα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Η ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας είναι εκ των πραγμάτων μακροπρόθεσμο εγχείρημα· δεν μπορεί να προσφέρει άμεση λύση, αλλά τα πρόσφατα γεγονότα έχουν οδηγήσει σε επανεξέταση του μέλλοντος.

Οι Ευρωπαίοι ηγέτες στη Σύνοδο Κορυφής για την Πυρηνική Ενέργεια στο Παρίσι, στις 10 Μαρτίου, ξεκαθάρισαν ότι η Ένωση δεν έχει πολλές επιλογές, αν θέλει πραγματική ανεξαρτησία και προσιτή ενέργεια.

Μιλώντας στη σύνοδο, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ήταν σαφής, δηλώνοντας ότι «η μείωση του μεριδίου της πυρηνικής ενέργειας ήταν μια επιλογή· πιστεύω ότι ήταν στρατηγικό λάθος για την Ευρώπη να γυρίσει την πλάτη σε μια αξιόπιστη, προσιτή πηγή ενέργειας με χαμηλές εκπομπές».

Πρόκειται για σαφή στροφή σε σχέση με τη θέση που είχε η πρόεδρος της Επιτροπής το 2011, στην οποία δεν αναφέρθηκε ευθέως στην ομιλία της. Η φον ντερ Λάιεν ήταν μέλος της κυβέρνησης που πρότεινε και στήριξε αυτό το «λάθος», ευθυγραμμιζόμενη τότε με τη γραμμή του κόμματός της.

Η Γερμανία έκλεισε τους τελευταίους πυρηνικούς αντιδραστήρες της το 2023 και ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς έχει επίσης χαρακτηρίσει την απεμπλοκή από την πυρηνική ενέργεια «σοβαρό στρατηγικό σφάλμα». Η επανεκκίνηση παλαιών μονάδων είναι αδύνατη, γι’ αυτό η προσοχή στρέφεται σε νέες κατασκευές και σε μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες (SMR).

Αντίθετα, η Γαλλία παράγει περίπου το 65% της ηλεκτρικής της ενέργειας από την πυρηνική και εξάγει τα πλεονάσματα, δείχνοντας τι κέρδη σε ανεξαρτησία μπορεί να αποφέρει αυτό το μοντέλο.

Ο αντίκτυπος στην ενεργειακή ασφάλεια θα μπορούσε να είναι σημαντικός. Η πυρηνική ενέργεια προσφέρει σταθερή ισχύ βάσης, που συνδυάζεται καλά με τις ανανεώσιμες πηγές, μειώνοντας την εξάρτηση από τις εισαγωγές ορυκτών καυσίμων, οι οποίες εξακολουθούν να αντιπροσωπεύουν πάνω από το 60% του συνόλου στην ΕΕ.

Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν είπε στην ίδια σύνοδο ότι «η πυρηνική ενέργεια είναι το κλειδί για να συμφιλιώσουμε την ανεξαρτησία –και άρα την ενεργειακή κυριαρχία– με την απανθρακοποίηση και, κατά συνέπεια, την κλιματική ουδετερότητα».

Ο πρόεδρος Μακρόν αναφέρθηκε επίσης στη διαρκώς αυξανόμενη ενεργειακή ζήτηση λόγω της τεχνητής νοημοσύνης, τονίζοντας ότι ο πυρηνικός στόλος της Γαλλίας έδωσε στη χώρα «τη δυνατότητα να ανοίξει κέντρα δεδομένων, να αναπτύξει υπολογιστική ικανότητα και να βρίσκεται στο επίκεντρο της πρόκλησης της τεχνητής νοημοσύνης».

Η υπόσχεση των μικρών αρθρωτών αντιδραστήρων

Οι Βρυξέλλες επενδύουν ολοένα περισσότερες προσδοκίες στους SMR ως ευέλικτη, χαμηλών εκπομπών λύση, που μπορεί να αναπτυχθεί ταχύτερα από τους παραδοσιακούς σταθμούς.

Σύμφωνα με τη Στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τους SMR, που δημοσιεύθηκε αυτόν τον μήνα, οι πρώτες μονάδες θα μπορούσαν να τεθούν σε λειτουργία στις αρχές της δεκαετίας του 2030, με την εγκατεστημένη ισχύ να κλιμακώνεται πιθανόν μεταξύ 17 GW και 53 GW έως το 2050.

Αυτοί οι συμπαγείς, εργοστασιακής κατασκευής αντιδραστήρες θεωρούνται ιδιαίτερα κατάλληλοι για να καλύψουν τις ανάγκες ενεργοβόρων κέντρων δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης, βιομηχανικών εφαρμογών θερμότητας, παραγωγής υδρογόνου και δικτύων τηλεθέρμανσης.

Η Επιτροπή δεσμεύεται να περιορίσει τη γραφειοκρατία με απλοποιημένες άδειες και να παράσχει χρηματοοικονομικές εγγυήσεις για την επιτάχυνση της ανάπτυξης. Έντεκα κράτη μέλη της ΕΕ έχουν ήδη εγκρίνει κοινή διακήρυξη στήριξης της τεχνολογίας.

Η διεθνής δυναμική επιβεβαιώθηκε την Πέμπτη, όταν οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία ανακοίνωσαν έργο ύψους 40 δισ. δολαρίων (34,75 δισ. ευρώ) για την ανάπτυξη SMR στο Τενεσί και την Αλαμπάμα, κατά τη διάρκεια της επίσκεψης της πρωθυπουργού Σαναε Τακαΐτσι στον Λευκό Οίκο.

Η πρωτοβουλία, που βασίζεται στην τεχνολογία GE Vernova Hitachi, αποσκοπεί στη σταθεροποίηση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας για τους καταναλωτές και στην ενίσχυση της ηγετικής θέσης των δύο χωρών στις λύσεις ενέργειας επόμενης γενιάς.

Στη σύνοδο του Παρισιού, ο γενικός διευθυντής του ΔΟΑΕ Ραφαέλ Γκρόσι αποτύπωσε επίσης τη διευρυνόμενη διεθνή συναίνεση, παρατηρώντας ότι «όλες οι προϋποθέσεις δείχνουν πλέον προς την πλήρη ενσωμάτωση της πυρηνικής ενέργειας στο παγκόσμιο ενεργειακό μείγμα».

Οι υποστηρικτές υποστηρίζουν ότι οι SMR μπορούν να λειτουργήσουν ως μεταβατικός πυλώνας, προσφέροντας αξιόπιστη ισχύ βάσης που συμπληρώνει τις ανανεώσιμες πηγές και μειώνει την εξάρτηση της Ευρώπης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.

Εθνικοί πειραματισμοί και μεταβαλλόμενες στάσεις

Τα κράτη μέλη ακολουθούν αρκετά διαφορετικές πορείες, σηματοδοτώντας μια πραγματιστική επανεκτίμηση του ρόλου της πυρηνικής ενέργειας στην ενεργειακή μετάβαση.

Κεντρικό στοιχείο της πρωτοβουλίας αποτελούν οι Ευρωπαϊκοί Αντιδραστήρες Υπό Πίεση (EPR), τρίτης γενιάς αντιδραστήρες πιεσμένου ύδατος που έχουν σχεδιαστεί για αυξημένη ασφάλεια και αποδοτικότητα.

Οι EPR αναπτύχθηκαν μέσω συνεργασίας γαλλικών και γερμανικών εταιρειών.

Η Γαλλία, που ήδη καλύπτει περίπου το 65% των αναγκών της σε ηλεκτρική ενέργεια από πυρηνικές πηγές, προχωρά στην κατασκευή έξι νέων αντιδραστήρων EPR και εξετάζει άλλους οκτώ, ενώ ταυτόχρονα επεκτείνει τη δυναμικότητα των ανανεώσιμων πηγών της.

Το Βέλγιο δίνει μάχη για να παρατείνει τη διάρκεια ζωής του υφιστάμενου στόλου αντιδραστήρων, η Ιταλία προετοιμάζει σχέδια νόμου για την κατάργηση της μακροχρόνιας απαγόρευσης και ακόμη και η Ελλάδα, παραδοσιακά επιφυλακτική λόγω σεισμικότητας, έχει ανοίξει δημόσια συζήτηση για προηγμένα σχέδια αντιδραστήρων και SMR.

Σε χώρες που δεν εγκατέλειψαν ποτέ την τεχνολογία, όπως η Σουηδία και η Φινλανδία, η πυρηνική ενέργεια εξακολουθεί να στηρίζει από τα υψηλότερα μερίδια ανανεώσιμων στο τελικό ενεργειακό ισοζύγιο.

Η πυρηνική ενέργεια παρέχει περίπου το 23% της ηλεκτροπαραγωγής της ΕΕ και περίπου το 50% της ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλών εκπομπών, σύμφωνα με τη Eurostat, με στοιχεία από τη Φινλανδία να δείχνουν ότι μπορεί να εξασφαλίσει πιο σταθερές και ανταγωνιστικές τιμές από ό,τι σε χώρες απεμπλοκής, όπως η Γερμανία.

Η στροφή αυτή μπορεί επίσης να βοηθήσει το μπλοκ να αποφύγει εκπομπές ισοδύναμες με την απόσυρση του ενός τρίτου όλων των αυτοκινήτων από τους δρόμους του πλανήτη.

Το 8ο Ενδεικτικό Πυρηνικό Πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που δημοσιοποιήθηκε αυτόν τον μήνα, προβλέπει ότι η συνολική πυρηνική ισχύς στην ΕΕ θα αυξηθεί από 98 GW το 2025 σε μεταξύ 109 GW και 150 GW έως το 2050, με τη στήριξη εκτιμώμενων νέων επενδύσεων ύψους 241 δισ. ευρώ.

Αυτοί οι εθνικοί πειραματισμοί αντανακλούν την αυξανόμενη αναγνώριση ότι η πυρηνική ενέργεια μπορεί να ενισχύσει την ενεργειακή κυριαρχία σε μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

Εμπόδια που δεν μπορούν να αγνοηθούν

Ωστόσο, παραμένουν σημαντικά εμπόδια που δεν μπορούν να παραβλεφθούν. Η διαχείριση των αποβλήτων, η κοινωνική αποδοχή και η ανάγκη εναρμονισμένου κανονιστικού πλαισίου σε επίπεδο ΕΕ παραμένουν άλυτα ζητήματα.

Περιβαλλοντικές οργανώσεις προειδοποιούν ότι η μεγάλης κλίμακας επένδυση στην πυρηνική ενέργεια θα μπορούσε να αποσπάσει πόρους και πολιτική προσοχή από την ταχύτερη ανάπτυξη των ανανεώσιμων.

Το υψηλό αρχικό κόστος και οι μεγάλες περίοδοι κατασκευής συνεχίζουν να ανησυχούν τους επενδυτές, ενώ βαθιά ριζωμένη αντίθεση επιμένει στη Γερμανία, την Αυστρία και αρκετές άλλες χώρες.

Η ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας είναι από τη φύση της μακροπρόθεσμο παιχνίδι· δεν μπορεί να προσφέρει άμεση λύση στις σημερινές διαταραχές εφοδιασμού ή στις εκρήξεις τιμών. Σήμερα, η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται από ρωσική τεχνολογία, ουράνιο και προμήθειες καυσίμων, γεγονός που προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο στρατηγικού κινδύνου.

Παρά τις προοπτικές τους, οι SMR θεωρούνται ευρέως ως μη δοκιμασμένοι σε εμπορική κλίμακα· μέχρι τις αρχές του 2026 δεν έχει χορηγηθεί καμία άδεια κατασκευής οπουδήποτε στην ΕΕ.

Παρά ταύτα, η Ένωση δεσμεύει 330 εκατ. ευρώ έως το 2027 για την επιτάχυνση της έρευνας στην πυρηνική σύντηξη και τη στήριξη πυρηνικών τεχνολογιών με στόχο τη μελλοντική τους διασύνδεση με το δίκτυο.

Η πυρηνική ενέργεια δεν αποτελεί πανάκεια, αλλά οι συνδυασμένες πιέσεις της γεωπολιτικής, της εκρηκτικής ζήτησης που τροφοδοτείται από την τεχνητή νοημοσύνη και των επίμονα υψηλών λογαριασμών ενέργειας ωθούν σε μια σοβαρή αναθεώρηση του ενεργειακού μέλλοντος της ΕΕ.