Ο Χρυσός Λέοντας του Τζιμ Τζάρμους σηματοδοτεί επιστροφή στο ανθολογικό φιλμ, για να σκύψει σε τεταμένες οικογενειακές σχέσεις και στο μυστήριο των κοντινών μας.
Ο Τζιμ Τζάρμους ανέκαθεν διέπρεπε στην τέχνη του να ανασύρει το εξαιρετικό από καταστάσεις που μοιάζουν καθημερινές. Αυτό φαίνεται καλύτερα στην εξαίσια ανθολογική ταινία του 2003, Coffee And Cigarettes, μια απροσδόκητα ποιητική συλλογή σκετσών που μετατρέπει αμήχανες συναντήσεις και χαμένες συνομιλίες σε κάτι που αντηχεί και είναι βαθιά ανθρώπινο.
Επιστρέφει φέτος με το Father Mother Sister Brother, μια ακόμη απόπειρα στο υποτιμημένο κινηματογραφικό φορμά που του χάρισε το Χρυσό Λιοντάρι στο περσινό Φεστιβάλ Βενετίας. Αυτή τη φορά τον απασχολούν λιγότερο η καφεΐνη και τα τσιγάρα, και περισσότερο το νερό και τα ρολόγια. Και, βεβαίως, οι φθαρμένοι οικογενειακοί δεσμοί ανάμεσα σε γονείς και ενήλικα παιδιά.
Το πρώτο κεφάλαιο, «Πατέρας», παρακολουθεί τα αδέλφια Τζεφ (Άνταμ Ντράιβερ) και Έμιλι (Μάιμ Μπιάλικ) να οδηγούν προς το απομονωμένο ξύλινο σπιτάκι του πατέρα τους (Τομ Γουέιτς) στο χιονοσκεπές Νιου Τζέρσεϊ. Δεν τον έχουν ξαναδεί από τότε που είχε ένα «επεισόδιο» στην κηδεία της μητέρας τους, και ζητήματα υγείας και χρημάτων δείχνουν να τους απασχολούν. Ο πατέρας τους έχει, όπως φαίνεται, διάφορα προβλήματα στο σπίτι, από έναν τοίχο που καταρρέει μέχρι χαλασμένη σηπτική δεξαμενή. Ο Τζεφ τον στηρίζει οικονομικά και φτάνει στο οικογενειακό τραπέζι με ένα μικρό καφάσι γεμάτο προμήθειες για το ψυγείο. Ακολουθούν εύγλωττες σιωπές και το βάρος όσων δεν λέγονται.
Το δεύτερο μέρος, «Μητέρα», περιστρέφεται γύρω από μια αντίστοιχα σύντομη οικογενειακή επανένωση. Μια μητέρα (Σαρλότ Ράμπλινγκ) μιλά με τη θεραπεύτριά της στο κομψό σπίτι της στο Δουβλίνο, ετοιμάζοντας τον εαυτό της για την άφιξη των εκ διαμέτρου αντίθετων θυγατέρων της – της βιβλιόφιλης Τιμοθέας (Κέιτ Μπλάνσετ) και της πανκ Λίλιθ (Βίκι Κριπς). Έχουν καθιερώσει ένα είδος ετήσιας παράδοσης: μια τυπική συνάντηση γύρω από το απογευματινό τσάι και μια αψεγάδιαστη επιλογή από finger food. Επακολουθούν κι άλλες γεμάτες νόημα σιωπές, καθώς η τριάδα υιοθετεί τα προσωπεία της οικογένειας, πλοηγούμενη ανάμεσα σε συναισθήματα που μένουν μισοειπωμένα.
Το τρίτο και τελευταίο σκετς, «Αδελφή Αδελφός», αποδομεί τη μέχρι τότε δυναμική μεταφέροντας την ιστορία στο Παρίσι, όπου τα δίδυμα Σκάι (Ίντια Μουρ) και Μπίλι (Λούκα Σάμπατ) αντιμετωπίζουν την απουσία των γονιών. Συναντιούνται για να επισκεφθούν το διαμέρισμα των πρόσφατα εκλιπόντων γονιών τους, ένα τελευταίο αντίο, κατά το οποίο ο Μπίλι, που έχει βάλει τα πράγματα των γονιών σε αποθήκη, δείχνει στην αδελφή του μια σειρά φωτογραφιών και εγγράφων που αποδεικνύουν ότι υπήρχαν πολλά που δεν γνώριζαν γι’ αυτούς.
Κάθε στιγμιότυπο είναι αυτοτελές, αλλά ανοίγει με παρόμοιο τρόπο: δύο αδέλφια μέσα σε αυτοκίνητα καθ’ οδόν προς τα σπίτια των γονιών τους. Δεν είναι μόνο αυτό, καθώς περισσότερος συνδετικός ιστός προκύπτει από επαναλαμβανόμενες εικόνες και ηχώ στις κουβέντες: σκέιτερ σε αργή κίνηση, ρολόγια Rolex, τυχαίος χρωματικός συντονισμός, ποτήρια με νερό, η βρετανική ιδιωματική έκφραση «Bob's your uncle» και η αναφορά στο «Nowheresville».
Παρότι ευχάριστο στη στιγμή, λίγα τελικά προκύπτουν από αυτές τις συμμετρίες και τα τέμνοντα μοτίβα, με αποτέλεσμα το Father Mother Sister Brother να είναι μια γοητευτική ταινία που υπαινίσσεται το βάθος κρυμμένο στην απλότητα, αλλά σκοντάφτει στο τελευταίο εμπόδιο.
Βεβαίως, η επανάληψή τους υποδηλώνει ότι, όσο περίπλοκες κι αν είναι οι οικογένειες με τον δικό τους μοναδικό τρόπο, όλοι μπορούμε να αναγνωρίσουμε οικείες εμπειρίες διάρρηξης της επικοινωνίας με την πάροδο του χρόνου. Παρ’ όλα αυτά, σε επίπεδο συγκίνησης μπορεί να σε οδηγήσει στο «Nowheresville». Ενώ το Coffee And Cigarettes (με τους Waits και Blanchett επίσης στο καστ), ένα αναμφίβολα πιο σκωπτικό και χιουμοριστικό ομνίμπους, καθήλωνε διακριτικά τον θεατή, ο Τζάρμους εδώ χάνει για λίγο τον στόχο του στην εξερεύνηση της πολυπλοκότητας, της παραδοξότητας και, κάποιες φορές, της τρυφερότητας των τεταμένων οικογενειακών δυναμικών.
Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πολλά να θαυμάσει κανείς σε αυτό το πορτρέτο οικογενειακής αποξένωσης, ιδίως στα δύο πρώτα κεφάλαια. Ο Τομ Γουέιτς, μια υποτιμημένη παρουσία στη μεγάλη οθόνη, διαπρέπει σε έναν ρόλο κομμένο και ραμμένο πάνω στην τσαρλατάνικη περσόνα του. Ο Γουέιτς έχει πει κάποτε: «Οι περισσότεροι δεν νοιάζονται αν τους λες την αλήθεια ή αν τους λες ψέματα, αρκεί να διασκεδάζουν» και ο εκ προθέσεως ρακένδυτος πατέρας το διασκεδάζει σίγουρα. Το «Πατέρας» επωφελείται επίσης από μια πονηρή κατακλείδα που θα ήταν σαν στο σπίτι της σε μία από τις σκανταλιάρικες παραφουσκωμένες ιστορίες του τραγουδιστή.
Στο «Μητέρα», η Σαρλότ Ράμπλινγκ λάμπει στο κατά πάσα πιθανότητα καλύτερο βινιέτα. Άλλοτε σαν να μην καταλαβαίνει, άλλοτε με υπόγεια παρατηρητικότητα, είναι ιδανική στον ρόλο μιας σφιχτοδεμένης μητριαρχίας που νοιάζεται υπερβολικά για τις εμφανίσεις, με τρόπους παρόμοιους με τον πατέρα του Γουέιτς, αλλά για εντελώς διαφορετικούς λόγους. Το δεύτερο σκετς προσφέρει και τις καλύτερες στιγμές του Father Mother Sister Brother. Είτε είναι η ανθοδέσμη που κρύβει πρόσωπα πάνω στο τραπέζι, είτε η σφιχτοκουμπωμένη κόρη της Μπλάνσετ που μιμείται ευσυνείδητα τη «μαμά» (μέχρι και στον τρόπο που ρίχνεται σε ένα κομμάτι κέικ Battenberg) είτε εκείνη η σύντομη στιγμή που οι δύο αδελφές κρατούν τα χέρια στην πόρτα, το «Μητέρα» αξιοποιεί την υπόσχεση του «Πατέρας» στο να πραγματεύεται την εξαπάτηση και όσα πλανώνται πάνω από τις κουβέντες χωρίς ποτέ να αντιμετωπίζονται.
Δυστυχώς, το κλείσιμο δεν το δένει. Το «Αδελφή Αδελφός», όσο τίμιο και καλοπαιγμένο κι αν είναι, φλερτάρει με τη συναισθηματική ανταπόκριση χωρίς να φτάνει στη συγκίνηση. Αφήνει την ταινία σε έναν άκαμπτο τόνο που, όπως και οι δύο προηγούμενες γονεϊκές συναντήσεις, μοιάζει με χαμένη ευκαιρία.
Υπάρχει παρουσία μέσα στην απουσία. Πολυστρωματικά συναισθήματα μπορούν να κρύβονται και να μένουν ανείπωτα στη σιωπή. Όλοι έχουμε τα κουκούλια μας, τα μυστικά μας, τις εξαπατήσεις μας, φτιαγμένες για να περιφρουρούμε την ιδιωτικότητα και να προστατεύουμε την αίσθηση του εαυτού. Και ίσως με τα χρόνια θα φτάσουμε σε μια άρρητη κατανόηση ότι οι περισσότεροι θα εγκαταλείψουμε αυτόν τον κόσμο αφήνοντας πίσω φωτογραφίες, χωρίς να έχουμε γνωρίσει πραγματικά εκείνους που νομίζουμε ότι είναι οι πιο κοντινοί μας. Δεν είναι τυχαίο ότι κανένας από τους γονείς στο Father Mother Sister Brother δεν έχει όνομα.
Ο Τζάρμους σχεδόν το πετυχαίνει. Η προσήλωσή του στην εξερεύνηση αυτού που χωρίζει την οικειότητα από την αποξένωση δεν είναι αυτονόητη, όπως δεν είναι και η απέχθειά του προς τις υπερβολικά στολισμένες κοινοτοπίες όταν πρόκειται για ιστορίες τεταμένων οικογενειακών σχέσεων. Όμως, ακόμη κι αν το Father Mother Sister Brother λειτουργεί ως ένα γοητευτικό δίπτυχο που ακουμπά το βάθος, βουλιάζει ως μελαγχολικό τρίπτυχο που αναζητά αντήχηση.
Father Mother Sister Brother προβάλλεται ήδη στην Ιταλία, την Ισπανία και τη Γαλλία. Συνεχίζει την ευρωπαϊκή κυκλοφορία του στις αίθουσες τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο, προτού καταλήξει στην πλατφόρμα streaming MUBI.