Η νέα έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη περιλαμβάνει 280 έργα από τη συλλογή και το αρχείο Κωστάκη
30 χρόνια μετά την πρώτη μεγάλη παρουσίαση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα, η Εθνική Πινακοθήκη, σε συνεργασία με το MOMUS, παρουσιάζουν την επετειακή έκθεση με τίτλο «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος».
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η νέα έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη περιλαμβάνει 280 έργα από τη συλλογή και το αρχείο Κωστάκη. Επαναξετάζει τη Συλλογή μέσα από το πρίσμα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, που στη Ρωσία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιμο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας. Οι τρεις θεματικές της έκθεσης, Πόλη, Φύση και Σύμπαν, εξετάζουν τη σχέση του Ανθρώπου με τον κατασκευασμένο (Πόλη), τον οργανικό (Φύση) και τον ανεξερεύνητο χώρο (Σύμπαν), φωτίζοντας τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις της ρωσικής πρωτοπορίας.
Στην ενότητα για την Πόλη παρουσιάζονται έργα που αναφέρονται σε μια νέα οργάνωση του χώρου και των χρηστικών αντικειμένων, μέσα από την ανάδειξη της καθαρής φόρμας και τη μινιμαλιστική χρήση των υλικών. Στην ενότητα για τη Φύση παρουσιάζονται έργα που αναφέρονται στην αέναη κίνηση και τον αυτόνομο βιολογικό ρυθμό της οργανικής ύλης που περιβάλλει τον Άνθρωπο στη Γη.
Στην ενότητα για το Σύμπαν παρουσιάζονται έργα που σχετίζονται με τις ουτοπικές εξερευνήσεις και το όραμα της γνωριμίας με «άλλους τόπους», τη διερεύνηση του διαστήματος και την αναπαράσταση της κοσμικής ύλης με στοιχεία ταυτόχρονα φαντασιακά και επιστημονικά, που οδηγούν σε νέες κοσμοθεωρίες και φιλοσοφικές θεωρήσεις για τη ζωή και την τέχνη. Η ενότητα Άνθρωπος λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην Πόλη, τη Φύση και το Σύμπαν. Ο Άνθρωπος βρίσκεται στο επίκεντρο των επαναστατικών και ουτοπικών προτάσεων της ρωσικής πρωτοπορίας:
«Η έκθεση “Ο κόσμος της πρωτοπορίας” πραγματοποιείται 30 χρόνια ακριβώς μετά την ιστορική έκθεση που έγινε το 1995 στην Εθνική Πινακοθήκη και ολοκληρώθηκε το 1996. Θέλαμε μάλιστα να γιορτάσουμε αυτή την επέτειο με την παρούσα έκθεση, θυμίζοντας με το αρχειακό αφιέρωμα που έχουμε κάνει, το τι είχε συμβεί στους δύο ορόφους της Εθνικής Πινακοθήκης 30 χρόνια πριν, με την επιμέλεια της Άννας Καφέτση και τη διεύθυνση τότε της Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα. Διότι πραγματικά η έκθεση εκείνη του 1995 στάθηκε ένα ορόσημο για τις εξελίξεις που ακολούθησαν, μια θρυαλλίδα εξελίξεων στην ελληνική μουσειακή πολιτική και την ιστορία της τέχνης.
Αμέσως μετά, κατόπιν αιτήματος της καλλιτεχνικής κοινότητας και των φιλότεχνων που ανακάλυψαν με μεγάλο θαυμασμό και έκπληξη τον πλούτο των κινημάτων της ρωσικής πρωτοπορίας που διαφύλαξε και διέσωσε από τη λήθη και την καταστροφή ο Γιώργος Κωστάκης, η κρατική πολιτική άλλαξε. Με την ευθύνη και την επιλογή του τότε υπουργού Πολιτισμού Ευάγγελου Βενιζέλου, οδήγησε στην αγορά της Συλλογής Κωστάκη και τη δημιουργία δύο μουσείων Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης, του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη και του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην Ελλάδα» επισημαίνει στο Euronews, η γενική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα.
Τι έχει αλλάξει αυτά τα 30 χρόνια και τι διαφορετικό φέρνει αυτή η έκθεση, σε σχέση με την εκτενή παρουσίαση της συλλογής Κωστάκη τότε;
«Έχουν περάσει 30 χρόνια. Φυσικά είδαμε και βλέπουμε τη ρωσική πρωτοπορία με τελείως διαφορετικά μάτια. Δεν κάνουμε μια έκθεση με τη διαδοχή των κινημάτων και τον εκπαιδευτικό χαρακτήρα που είχε η έκθεση του 1995. Δεν υπήρχε λόγος. Στοχεύαμε στο καινούργιο κοινό και στους παλαιότερους που ξέρουν και αγαπούν τη ρωσική πρωτοπορία. Θέλουμε να τους δείξουμε όλα αυτά τα πειράματα και τις επαναστατικές αλλαγές που είχαν να κάνουν με τις αντιλήψεις των καλλιτεχνών που ζούσαν σε ένα επαναστατικό περιβάλλον, το πώς η τέχνη μπορεί να αναδιαμορφώσει την καθημερινή ζωή και όλες αυτές τις μελέτες και τις έρευνες που είχαν γίνει για τη σχέση της τέχνης με τη μουσική, το διάστημα, το σύμπαν και τους νόμους της φύσης.
Γι’ αυτό το λόγο δομήσαμε αυτή την έκθεση θεματικά σε τέσσερις ενότητες που ακολουθούν αυτή τη λογική της Πόλης, της Φύσης, του Σύμπαντος και βέβαια του Ανθρώπου, που ενώνει όλες αυτές τις κατηγορίες. Σκεφτήκαμε επίσης ότι έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον να συνδέσουμε τα υλικά τεκμήρια και τα αρχεία με τα έργα τέχνης και τις κινηματογραφικές ταινίες που δείχνουν τη σχέση της πρωτοπορίας με την κινηματογραφική παραγωγή. Συγχρόνως θελήσαμε να κάνουμε και ένα αφιέρωμα στην έκθεση του 1995 μέσα από φωτογραφικό υλικό, όλα τα δημοσιεύματα της εποχής, τους καταλόγους και τα άρθρα που γράφτηκαν τότε. Όλα αυτά δείχνουν τον πλούτο, την έκπληξη και τη χαρά για την αποκάλυψη αυτής της μεγάλης συλλογής και το αίτημα γενικότερα να μείνει αυτή η συλλογή στην Ελλάδα. Θέλαμε να αποδώσουμε και ένα φόρο τιμής στους ανθρώπους που δούλεψαν πριν 30 χρόνια, για να έχουμε εμείς και να χαιρόμαστε τη συλλογή Κωστάκη στην Ελλάδα» υπογραμμίζει η Συραγώ Τσιάρα.
Η ρωσική πρωτοπορία είναι ένα σύνολο πολύ διαφορετικών κινημάτων, που έλαβαν χώρα από το 1905-1940 σε διάφορες περιοχές αρχικά της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και στη συνέχεια της Σοβιετικής Ένωσης:
«Ο όρος ρωσική πρωτοπορία είναι ένας όρος που δεν υπήρχε την εποχή εκείνη, στις αρχές του εικοστού αιώνα. Θα λέγαμε ότι επινοήθηκε από τους δυτικούς ιστορικούς τέχνης. Ξεκινάει να χρησιμοποιείται από την περίοδο του 1960 και μετά για να αποδώσουμε με ένα γενικευτικό όρο ένα σύνολο κινημάτων πολύ διαφορετικών μεταξύ τους, ακόμη και ατομικών πρωτοβουλιών, αλλά και ομάδων καλλιτεχνών, όπως είναι οι κυβοφουτουριστές, οι κονστρουκτιβιστές, οι σουπρεματιστές, η οργανική τέχνη, ο ορφισμός, ο κοσμισμός, κινήματα δηλαδή τα οποία επιδιώκουν να ανανεώσουν πλήρως τον τρόπο έκφρασης της πραγματικότητας και να επινοήσουν μια καινούρια, μη αντικειμενική πραγματικότητα.
Ας δούμε μόνο τον Καζιμίρ Μαλέβιτς και τον Ιβάν Κλιούν και τον σουπρεματισμό. Ξεκινούν από την ιδέα που έχει φιλοσοφικό υπόβαθρο ότι υπάρχει μια ανώτερη πραγματικότητα, υπέρτατη, μη αντικειμενική, που δεν βασίζεται στην αναπαράσταση της εξωτερικής πραγματικότητας, αλλά στη δημιουργία μιας νέας πραγματικότητας. Η αντίληψή τους ότι αυτή η τέχνη θα επικρατήσει, οδηγεί και στον όρο σουπρεματισμός. Από την άλλη μεριά, ο κονστρουκτιβισμός είναι μια αντίληψη πιο εφαρμοσμένη, η οποία θέλει να συνδέσει την καινοτομία στην τέχνη με τον πολεοδομικό σχεδιασμό, με τον σχεδιασμό υφασμάτων, αντικειμένων καθημερινής ζωής και γενικότερα με την αναπλαισίωση του τρόπου λειτουργίας του πολίτη στην κοινωνία.
Θα έλεγα ότι το σύνολο αυτών των κινημάτων ξεκινούν περίπου από την πρώτη δεκαετία του εικοστού αιώνα, πριν την Οκτωβριανή Επανάσταση. Τα πρώτα έργα εμφανίζονται γύρω στα 1905-1906 και η ιστορία της ρωσικής πρωτοπορίας ολοκληρώνεται, ή σβήνει αν μου επιτρέπεται ο όρος, στις αρχές της δεκαετίας του 1940. Έχει προηγηθεί βέβαια η σταλινοποίηση. Έχει προηγηθεί μια περίοδος πολύ μεγάλης σκλήρυνσης του καθεστώτος, το οποίο, ειδικότερα την περίοδο της επιβολής του σοσιαλιστικού ρεαλισμού από το Στάλιν και μετά, θέλει να ξεχάσει οποιοδήποτε πειραματικό κίνημα προηγήθηκε. Όλα αυτά οδηγούνται στη λήθη και στην απαγόρευση. Πολλά από τα κινήματα και οι καλλιτέχνες εξαφανίζονται από τη δημόσια σφαίρα. Κάποιοι καλλιτέχνες οδηγούνται στη φυλακή, στην εξορία ή ακόμα και δολοφονούνται, όπως ο Γκούσταβ Κλούτσις.
Γι’ αυτό το λόγο θεωρούμε τρομερά σημαντική τη συμβολή του Γιώργου Κωστάκη, αυτού του οξυδερκή και εμπνευσμένου τρελού Έλληνα, όπως τον αποκαλούσαν στη Μόσχα, γιατί διέσωσε από τη λήθη το σύνολο των έργων και όχι μάλιστα μόνο ως συλλέκτης που αγαπάει τα έργα τέχνης ως διακοσμητικά αντικείμενα, αλλά σχεδόν ως ένας ιστορικός τέχνης ερευνητής που συγκέντρωνε και όλα τα αρχειακά ντοκουμέντα γύρω από εκείνη την περίοδο.
Είναι μια τόσο σημαντική συλλογή με ετερόκλητα κινήματα. Ωστόσο θα λέγαμε ότι ο κοινός παρονομαστής τους, ήταν η επιθυμία να μεταμορφώσουν ριζικά τις αντιλήψεις για τον κοινωνικό ρόλο της τέχνης, ότι η τέχνη δεν είναι μόνο για τα μουσεία. Η τέχνη είναι για την καθημερινότητα. Είναι κάτι που πρέπει στο οποίο έχουν πρόσβαση όλοι οι άνθρωποι. Και νομίζω ότι αυτή η αντίληψη της κοινωνικής αποστολής της τέχνης επηρέασε επιμελητικές και μουσειακές αντιλήψεις, τις οποίες και εμείς προσπαθούμε να υπηρετήσουμε» συμπληρώνει η Συραγώ Τσιάρα.
Ο Γιώργος Κωστάκης γεννήθηκε στη Μόσχα το 1913. Έζησε εκεί το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του και εργάστηκε ως οδηγός στην ελληνική πρεσβεία μέχρι το 1940. Όταν η ελληνική πρεσβεία λόγω του πολέμου έκλεισε, συνέχισε να εργάζεται στην καναδική πρεσβεία. Στα πλαίσια των επαγγελματικών του καθηκόντων συνόδευε ξένους διπλωμάτες στις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης. Χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική παιδεία και επαφή με τη μοντέρνα τέχνη, ενθουσιάστηκε με τα έργα της ρωσικής πρωτοπορίας, σώζοντάς τα από τη λήθη και την καταστροφή, καθώς είχαν απαγορευθεί από το καθεστώς.
Όλα ξεκίνησαν το 1946 όταν αντίκρισε έναν πίνακα της Olga Rozanova. Ήρθε σε επαφή με τις οικογένειες και τον στενό κύκλο των καλλιτεχνών καθώς και με όσους καλλιτέχνες βρίσκονταν ακόμη στη ζωή και για τρεις τουλάχιστον δεκαετίες συγκέντρωνε μεθοδικά έργα «ρωσικής πρωτοπορίας». Το διαμέρισμά του στη Μόσχα λειτουργούσε τις δεκαετίες 1960 και 1970 σαν ένα ανεπίσημο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. Ο συλλέκτης πέθανε στην Αθήνα το 1990.
Η αγορά 1.277 έργων της συλλογής του, ολοκληρώθηκε από το ελληνικό δημόσιο τον Μάρτιο του 2000 και περιήλθε με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού στο νεοϊδρυθέν τότε Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης. Από τον Νοέμβριο του 2018, αυτό μετεξελίχθηκε στον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMUS).
Μετά την ολοκλήρωση της αγοράς, η οικογένεια του Γιώργου Κωστάκη δώρισε στο μουσείο το αρχείο του συλλέκτη που αποτελείται από περισσότερα από 2.000 πολύτιμα αντικείμενα (χειρόγραφα, εκδόσεις, φωτογραφίες, αφίσες, τετράδια καλλιτεχνών, ζωγραφικά σχέδια, κ.ά.
«Καταρχάς πρέπει να πούμε ότι η αγορά της Συλλογής Κωστάκη ήταν η μεγαλύτερη πολιτιστική επένδυση που έγινε ποτέ από το ελληνικό κράτος. Ήταν πάρα πολύ σημαντική αυτή η απόκτηση της διεθνούς φήμης συλλογής, γιατί άλλαξε και τα μουσειακά δεδομένα της χώρας. Δημιουργήθηκαν τα δύο μουσεία σύγχρονης Τέχνης στην Αθήνα και στην Θεσσαλονίκη, αλλά αποκτήσαμε και αυτό είναι το πιο σημαντικό, μια συλλογή που είναι διεθνώς διάσημη, είναι μοναδική. Είναι πάρα πολύ σημαντική. Είναι ένα κεφάλαιο στην παγκόσμια ιστορία της τέχνης.
Είναι η συλλογή που έχει τη μεγαλύτερη κινητικότητα από όλες τις άλλες συλλογές, που υπάρχουν στα ελληνικά μουσεία. Επομένως, άλλαξε ουσιαστικά και τη μουσειακή πολιτική, αλλά άλλαξε, αν θέλετε, και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν οι καλλιτέχνες και οι φιλότεχνοι την τέχνη. Και όχι μόνο οι καλλιτέχνες. Θα έλεγα και οι αρχιτέκτονες και οι γραφίστες, διότι είναι μια ανεξάντλητη συλλογή από πάρα πολύ ταλαντούχους ανθρώπους που πειραματίζονταν με την τέχνη και τη ζωή. Είναι μονίμως επίκαιρη και μονίμως προσφέρει καινούριες ιδέες» τονίζει η Μαρία Τσαντσάνογλου, Καλλιτεχνική διευθύντρια MOMUS-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη.
Χάρη σε αυτή τη συλλογή, το MOMUS-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Θεσσαλονίκης οργανώνει στους χώρους του, αλλά και συνδιοργανώνει με μεγάλα μουσειακά ιδρύματα του εξωτερικού σημαντικές εκθέσεις σε όλο τον κόσμο. Παράλληλα δανείζει έργα του, πολύ συχνά για τις ανάγκες άλλων εκθεσιακών εγχειρημάτων:
«Για μας αυτή η συλλογή είναι μια μεγάλη ευθύνη: να τη διαφυλάξουμε, να την προστατέψουμε και να την προβάλλουμε. Παράλληλα, όμως μας καθιστά και ένα μεγάλο κέντρο για την τέχνη. Είμαστε επίσης και ένα ερευνητικό κέντρο, γιατί εκτός από τη συλλογή, έχουμε κι ένα ανεξάντλητο αρχείο, το οποίο διαρκώς αυξάνεται με καινούργιες δωρεές, με τη βιβλιοθήκη. Μας ανοίγει τους δρόμους για πάρα πολλές, εξαιρετικά σημαντικές συνεργασίες με όλα τα μεγάλα μουσεία, τους εκπαιδευτικούς και ερευνητικούς οργανισμούς σε όλο τον κόσμο» συμπληρώνει η Μαρία Τσαντσάνογλου.
Η επετειακή έκθεση «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος», έργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMUS στην Εθνική Πινακοθήκη -Μουσείο Αλέξανδρου Σούτσου διαρκεί μέχρι τις 27 Σεπτεμβρίου.
Η έκθεση φιλοξενεί έργα των καλλιτεχνών:
Babichev Aleksei, Bobrov Vassilii, Bubnova Varvara, Chashnik Ilya, Chekrygin Vassilii, Drevin Aleksandr, Ender Boris, Ender Ksenia, Ender Maria, Ender Yuri, Filonov Pavel, Grinberg Nikolai, Guro Yelena, Ioganson Karel, Kandinsky Vassily, Klucis Gustav, Kliun Ivan, Kruchenykh Aleksei, Kudriashov Ivan, Ladovsky Nikolai, Lissitzky El, Malevich Kazimir, Mayakovsky Vladimir, Matiushin Mikhail, Miller Grigori, Miturich Petr, Morgunov Aleksei, Nikritin Solomon, Puni Ivan, Plaksin Mikhail, Popova Liubov, Redko Kliment, Rodchenko Aleksandr, Rozanova Olga, Semashkevich Roman, Sofronova Antonina, Stepanova Varvara, Suetin Nikolai, Sulimo-Samuilo Vsevolod, Tatlin Vladimir, Udaltsova Nadezhda, Vialov Konstantin, Volkov Aleksandr
INFO
«Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος»
Γενική Διεύθυνση: Συραγώ Τσιάρα
Επιμέλεια έκθεσης: Συραγώ Τσιάρα, Γενική Διευθύντρια ΕΠΜΑΣ, Μαρία Τσαντσάνογλου, Καλλιτεχνική διευθύντρια MOMUS-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη
Αρχιτεκτονικός Σχεδιασμός: Nadja Korbut-Kiril Ass
Συντονισμός Παραγωγής: Ειρήνη-Δάφνη Σάπκα (ΕΠΜΑΣ), Αγγελική Χαριστού (MOMUS)
Οπτική Ταυτότητα: DpS Athens: Δημήτρης Παπάζογλου, Αριστομένης Τζάνος
