Ένας αιώνας χωρίς τον Γκαουντί: η Βαρκελώνη τιμά τον αρχιτέκτονα που την έκανε έργο τέχνης

Η επέτειος είναι γνωστή. Γύρω στις έξι το απόγευμα της 7ης Ιουνίου 1926, ο Αντόνι Γκαουδί ι Κορνέτ κατευθυνόταν στη καθημερινή του λειτουργία στην πλατεία Σαν Φελίπε Νέρι: μια κρυφή γωνιά στην καρδιά της Γοτθικής συνοικίας της Βαρκελώνης όπου η ολοένα συρρικνούμενη τοπική κοινότητα -ενσαρκωμένη στα παιδιά ενός εκπαιδευτικού κέντρου που παίζουν σε αυτό το είδος αυλής- αντιστέκεται στους 26,1 εκατομμύρια τουρίστες που επισκέπτονται την πόλη κάθε χρόνο, σε μεγάλο βαθμό για να απολαύσουν την κληρονομιά του κατεξοχήν Καταλανού αρχιτέκτονα.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Ακριβώς στη συμπλήρωση εκατό ετών από τον θάνατό του, ο πάπας Λέων ΙΔ΄ θα βρίσκεται στη Βαρκελώνη για τα εγκαίνια του Πύργου του Ιησού στη Σαγράδα Φαμίλια, του μεγαλύτερου έργου του, που βρίσκεται υπό κατασκευή εδώ και πάνω από 140 χρόνια.

Τα χρονικά της εποχής αναφέρουν ότι, τη στιγμή που ο καταγόμενος από την Ταραγόνα αρχιτέκτονας διέσχιζε τη Γκραν Βία, ανάμεσα στις γωνίες των οδών Μπαϊλέν και Ζιρόνα, δύο τραμ της γραμμής μεταξύ της πλατείας Τετουάν και του Πασέο ντε Γκράθια διασταυρώθηκαν. Ο Γκαουδί έκανε ένα βήμα πίσω για να αποφύγει το ένα, αλλά παρασύρθηκε από το δεύτερο. Το σημείο του δυστυχήματος βρίσκεται σε ίση απόσταση, περίπου 20 λεπτά με τα πόδια, από δύο από τα πιο εμβληματικά έργα του: την Καζα Μιλά (γνωστή ως Λα Πεδρέρα) και τη βασιλική της Σαγράδα Φαμίλια.

Το ατύχημα του προκάλεσε εγκεφαλική διάσειση, αρκετά σπασμένα πλευρά και τη μεταφορά του, πρώτα, σε έναν σταθμό πρώτων βοηθειών στην οδό Σαντ Περέ Μες Αλτ (καθώς οι δύο περαστικοί που τον βοήθησαν δεν τον αναγνώρισαν) και στη συνέχεια στο παλιό νοσοκομείο της Σάντα Κρους, όπου πέθανε περίπου 48 ώρες αργότερα, σε ηλικία 74 ετών. Ενταφιάστηκε στο παρεκκλήσι της Παναγίας του Κάρμεν, στην κρύπτη του πιο γνωστού και ημιτελούς έργου του.

Γνωστός για την καθολική του ευσέβεια και διεκδικούμενος ως σύμβολο από τη δεξιά πτέρυγα του καταλανικού ανεξαρτητισμού, ο ίδιος ο Ζόρντι Πουζόλ (τον οποίο, όπως και τον Γκαουδί, είναι αδύνατο να αποσπάσει κανείς από την ταυτότητα της σύγχρονης Καταλονίας) έφτασε να δηλώσει ενώπιον της βασίλισσας εμέριτας Σοφίας, σε επετειακή εκδήλωση το 2002, ότι ο Γκαουδί δεν υπήρξε μόνο «ένας οικοδόμος κτιρίων», αλλά και «διαμορφωτής της συλλογικής ψυχής της Καταλονίας», όπως κατέγραψε τότε η Καταλίνα Σέρα στο ρεπορτάζ της για την εφημερίδα El País.

Δεν είναι τυχαίο ότι η πιο παραγωγική περίοδος του Γκαουδί εκτυλίσσεται παράλληλα με τη Ρενασένσα: το πολιτιστικό κίνημα που οδήγησε σε άνθηση της καταλανικής λογοτεχνίας, μεταξύ άλλων τεχνών, στα τέλη του 19ου αιώνα. Εντάσσεται στο ρομαντικό ρεύμα που διαπέρασε ολόκληρη την Ευρώπη (όπως στην περίπτωση του γαλικιανού Rexurdimento) τον ίδιο αιώνα και υπήρξε σπόρος για πολλά εθνικιστικά ρεύματα στον Παλαιό Κόσμο.

Τα πρώτα βήματα του θρύλου: από την Καλδερέρα έως τη Ματαρονένσε

Ο ιστορικός Ζοζέπ Μαρία Ταρραγόνα διηγείται πως ο μικρός και φιλάσθενος Αντόνι, ο βενιαμίν μιας ταπεινής οικογένειας χαλκουργών που, από το 1852, μεγάλωσε ανάμεσα στην πόλη της Ρέους και το χωριό Ριουδόμς (Ταραγόνα), έμαθε την τέχνη του πατέρα του κατά τη διάρκεια των συχνών κρίσεων ρευματικού πυρετού που δεν του επέτρεπαν να πηγαίνει σχολείο.

Η Καταλονία, κοιτίδα της Βιομηχανικής Επανάστασης στην Ισπανία, βρισκόταν σε πλήρη οικονομικό και πολεοδομικό μετασχηματισμό: δύο χρόνια μετά τη γέννηση του Γκαουδί γκρεμίζονταν τα μεσαιωνικά τείχη της Βαρκελώνης και εφαρμοζόταν το επαναστατικό σχέδιο επέκτασης του Ιλδεφόνς Σερδά, που βελτίωσε τη δημόσια υγιεινή και επανένωσε την πόλη εντός των τειχών με τους γύρω δήμους, όπως η Γκράθια. Μόλις τέσσερα χρόνια νωρίτερα, το 1848, το κράτος είχε εγκαινιάσει την πρώτη του σιδηροδρομική γραμμή μεταξύ Ματαρό και Βαρκελώνης.

Η οικογένεια Γκαουδί ι Κορνέτ, όπως αφηγείται ο Ζοζέπ Μαρία Ταρραγόνα, δεν θέλει να χάσει αυτό το «τρένο» και μετακομίζει στη Βαρκελώνη το 1868 για να εξασφαλίσει στους γιους της πανεπιστημιακές σπουδές, κάτι που απαιτεί να πουλήσουν αρκετά κτήματα και να υποθηκεύσουν το Mas de la Calderera, τη φάρμα που αρκετοί γνωστοί του αρχιτέκτονα υποστηρίζουν ότι ήταν ο τόπος γέννησής του.

Ο Αντόνι, ωστόσο, δεν θα καταφέρει να εισαχθεί στη Σχολή Αρχιτεκτόνων πριν από το 1874, τόσο λόγω των απαιτούμενων προηγούμενων σπουδών όσο και των οικονομικών του περιορισμών. Ως τότε εργάζεται ως σχεδιαστής και λίγο αργότερα αρχίζει να υπογράφει τα πρώτα του έργα, όπως το υδραυλικό σύστημα της μνημειακής κρήνης-καταρράκτη στο πάρκο Τσιουταδέλα (1875) υπό τις εντολές του Ζοζέπ Φοντσερέ.

Το έργο αυτό δημιουργήθηκε για τη Διεθνή Έκθεση της Βαρκελώνης του 1888 και αποτελεί ένα από τα πρώτα δείγματα του καταλανικού μοντερνισμού, του αρχιτεκτονικού σκέλους της Ρενασένσα, που χαρακτηρίζεται από πληθωρικό ύφος, καμπύλες και φόρμες εμπνευσμένες από τη φύση, όπως τα ανθικά μοτίβα. Έτσι, ήδη από τα πρώτα του βήματα, το αποτύπωμά του συνδέεται άρρηκτα με τη Βαρκελώνη μέχρι σήμερα.

Υποστηρικτής της Επανάστασης της «Ένδοξης» που οδήγησε στο Δημοκρατικό Εξαετές και στην κυβέρνηση του Χουάν Πριμ (επίσης από τη Ρέους), ο Γκαουδί εργάζεται μεταξύ 1878 και 1882 σε ακόμη ένα έργο με έντονο πολιτικό φορτίο: την Εργατική Συνεταιριστική Επιχείρηση Ματαρονένσε.

Ο συνεταιρισμός σχεδιάστηκε ως ένας κοινωνικός χώρος που περιλάμβανε το ίδιο το εργοστάσιο και εγκαταστάσεις για τους εργάτες (φθηνές κατοικίες, κήπους και ένα κτίριο υπηρεσιών) σε πλήρη άνθηση του ρεύματος του ουτοπικού σοσιαλισμού και των διεκδικήσεων της εργατικής τάξης στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο Γκαουδί ερωτεύθηκε μάλιστα μία από τις δασκάλες της σχολής, την Πεπέτα Μορέου, η οποία όμως τον απέρριψε, υποστηρίζοντας ότι ήταν ήδη αρραβωνιασμένη.

Με ένα αξιοσημείωτο βιογραφικό ήδη πίσω του και μια πρωτεύουσα που αρχίζει να τον αντιμετωπίζει ως δημόσιο πρόσωπο, ο αρχιτέκτονας και διευθυντής της Σχολής, Ελιές Ροζέντ, δηλώνει όταν του απονέμει το δίπλωμα, το 1879: «Δεν ξέρω αν δώσαμε το πτυχίο σε έναν τρελό ή σε μια ιδιοφυΐα· ο χρόνος θα το δείξει».

Ξεκινούν τα έργα της Σαγράδα Φαμίλια

Ο Γκαουδί είναι πλέον πλήρως ενταγμένος στη μεγαλοαστική κοινωνία της ανερχόμενης μελλοντικής μητρόπολης: συμμετέχει σε συλλόγους της Ρενασένσα όπως η Καταλανική Ένωση Επιστημονικών Εκδρομών και διατηρεί σχέσεις με συνομηλίκους του όπως ο ποιητής και ιερέας Ζασίντ Βερνταγκέρ ή ο βιομήχανος Εουζέμπι Γκουέλ, που θα γίνει ένας από τους καλύτερους πελάτες και φίλους του.

Το 1883 λαμβάνει την εντολή να συνεχίσει τα έργα για το πρότζεκτ της ζωής του, τη Σαγράδα Φαμίλια. Ο Γκαουδί επιλέγει να τροποποιήσει το αρχικό σχέδιο και να αναπτύξει ένα μνημειακό έργο γύρω από την αφετηρία του, την κρύπτη του καθολικού ναού όπου θα κατέληγε να ταφεί, την οποία δεν θα έβλεπε ποτέ ολοκληρωμένη και της οποίας, παρά την πρόοδο των εργασιών στον τρούλο, απομένει ακόμη μια δεκαετία για να ολοκληρωθεί σύμφωνα με τις επιθυμίες του δημιουργού της.

Από εκείνη τη χρονιά και έως το 1887 επικεντρώνεται επίσης στην ανάπτυξη των περιπτέρων Γκουέλ, κατόπιν παραγγελίας του Εουζέμπι. Εκεί ο αρχιτέκτονας, που πειραματιζόταν με στοιχεία του νεομουδεχάρ, χρησιμοποιεί για πρώτη φορά την τεχνική του τρεκαντίς: μία από τις πιο αναγνωρίσιμες επινοήσεις του, ένα είδος επένδυσης με μωσαϊκά από κομμάτια κεραμικού, γυαλιού ή μαρμάρου, συνήθως σε έντονα χρώματα.

Η σχεδίασή τους κρύβει ακόμη ένα περιστατικό που συνδέεται με το εργαστήριο του κεραμίστα Λιουίς Μπρου. Σε μια έκρηξη ευερεθιστότητας ή ΔΕΠΥ, καθώς έβλεπε τον συνάδελφό του να τοποθετεί υπομονετικά τα κομμάτια ένα ένα, ο Γκαουδί άρπαξε ένα πλακάκι και το πέταξε στο πάτωμα, φωνάζοντας, υποτίθεται: «πρέπει να τα βάζουμε με τη χούφτα, αλλιώς δεν θα τελειώσουμε ποτέ!».

Αυτή η στιγμή οργής αποτυπώνεται σήμερα σε πολλά από τα μνημεία που μαρτυρούν εκείνη την εποχή και διασώζονται στην πόλη του, αλλά και πέρα από τη Βαρκελώνη. Στην ίδια περίοδο ανήκει, για παράδειγμα, η Βίλα Κιχάνο («El Capricho»), στην κωμόπολη Κομίγιας της Κανταβρίας, που έχει κηρυχθεί Μνημείο Ιδιαίτερου Κοινού Ενδιαφέροντος.

Μαξιμαλισμός και πολλαπλές απώλειες: η ύστερη περίοδος

Ο Γκαουδί θα τονίσει αισθητά τις χρωματικές αντιθέσεις στις προσόψεις των δημιουργιών του, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα σε ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα του, όπως η Καζα Καλβέτ, το Πάρκο Γκουέλ, η Καζα Μπατλιό ή η Καζα Μιλά. Η φύση επιβάλλει τις φόρμες της μέσα από ελικοειδή σχήματα ή κεκλιμένες κολόνες και αυτή η εξέλιξη θα αποτυπωθεί τελικά στο έργο που θα τον στοιχειώσει και θα μονοπωλήσει σχεδόν ολοκληρωτικά την προσοχή του από το 1915 και μετά: την ημιτελή βασιλική.

Ο δάσκαλος υφίσταται μια σειρά απωλειών (την ανιψιά του Ρόσα, τον Φρανθίσκο Μπερενγκέρ, τον βασικό του συνεργάτη, τους φίλους του Χοσέ Τόρας ι Μπάχες και τον ίδιο τον Εουζέμπι Γκουέλ) που εντείνουν τον θρησκευτικό του ζήλο και την απομόνωσή του προς χάριν της ολοκλήρωσης του έργου της ζωής του. Από τη στιγμή που πεθαίνει, το 1925, και ένας ακόμη συνεργάτης του, ο γλύπτης και μοντελίστας Λιορένς Ματαμάλα, ο Γκαουδί μετακομίζει σε ένα μικρό δωμάτιο του εργαστηρίου του στη Σαγράδα Φαμίλια και αφοσιώνεται αποκλειστικά στη δουλειά.

Οι αυτόπτες μάρτυρες αναφέρουν ότι, νωρίς το απόγευμα της 7ης Ιουνίου 1926, ο Γκαουδί εργαζόταν σε μερικά φωτιστικά για την κρύπτη και, όταν τελείωσε τη μέρα του και πριν κατευθυνθεί, όπως κάθε μέρα, στην εκκλησία Σαν Φελίπε Νέρι, φώναξε έναν από τους εργάτες που τον βοηθούσαν: «Βισέντε, αύριο ελάτε νωρίς, γιατί θα κάνουμε πολύ όμορφα πράγματα». Μια ανολοκλήρωτη ομορφιά που ο ίδιος ο Λέων ΙΔ΄ θα έχει την ευκαιρία να διαπιστώσει την Τετάρτη 10 Ιουνίου, όταν επισκεφθεί το έργο, το σπίτι και τον τάφο του Καταλανού δασκάλου.