Κατερίνα Γρέγου: Το ΕΜΣΤ σφύζει πλέον από ζωή, μιλά μια γλώσσα ουσίας που προάγει την ενσυναίσθηση

Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) αποτελεί το μοναδικό κρατικό μουσείο της Αθήνας με αντικείμενο τη σύγχρονη ελληνική και διεθνή εικαστική δημιουργία. Από το 2016, η έδρα του είναι στο πρώην εργοστάσιο ζυθοποιίας Φιξ, στη λεωφόρο Συγγρού.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Η επιμελήτρια, ιστορικός τέχνης και μουσειολόγος Κατερίνα Γρέγου ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση του μουσείου τον Ιούλιο του 2021. Στην πρώτη πενταετία της θητείας της, το μουσείο άλλαξε εντελώς: άρχισε να ανανεώνει τη μόνιμη συλλογή του, φιλοξένησε πάνω από 60 περιοδικές εκθέσεις, αύξησε θεαματικά το κοινό του, έγινε πιο ανοικτό, πιο δραστήριο, πιο συμπεριληπτικό. Πρόσφατα, η θητεία της κυρίας Γρέγου ανανεώθηκε για άλλα πέντε χρόνια. Αυτή ήταν μια ευκαιρία να μιλήσουμε μαζί της γι’ αυτή την πρώτη πενταετία, αλλά και για τα μελλοντικά της σχέδια.

Κυρία Γρέγου συμπληρώσατε πέντε χρόνια ως καλλιτεχνική διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Τι πετύχατε σε αυτό το διάστημα;

Σε αυτά τα πέντε χρόνια, κάναμε πάρα πολλά πράγματα. Καταρχάς, το Μουσείο μπήκε σε πλήρη λειτουργία σε όλα τα επίπεδα: περιοδικό εκθεσιακό πρόγραμμα, ανανέωση της συλλογής, δημόσιο πρόγραμμα και δράσεις, εκπαίδευση, προώθηση σύγχρονων Ελλήνων καλλιτεχνών. Ουσιαστικά νομίζω ότι το πιο σημαντικό που πετύχαμε, είναι το άνοιγμα προς τον κόσμο. Είδαμε τα νούμερά μας να εκτοξεύονται. Τα τελευταία πέντε χρόνια έχουμε υποδεχτεί σχεδόν μισό εκατομμύριο επισκέπτες.

Είναι πολύ σημαντικό πράγμα ότι ανοίξαμε στον κόσμο. Από ένα μουσείο που θα έλεγα ότι ήταν λίγο πιο ντροπαλό στο παρελθόν, γίναμε ένα μουσείο πάρα πολύ δραστήριο, που μιλάει μια γλώσσα ουσιαστική, αλλά όχι αφ' υψηλού και όχι λαϊκίστικη. Καταφέραμε να φέρουμε πάρα πολλούς νέους ανθρώπους στο μουσείο και μέσα από τις πολλές παράλληλες δράσεις μας, όπως για παράδειγμα τον κινηματογράφο στην ταράτσα του ΕΜΣΤ, αλλά και το πρόγραμμα που κάνουμε το χειμώνα, τις μουσικές εκδηλώσεις, τα συμπόσια, τις συζητήσεις και τις περφόρμανς. Η πλειοψηφία αυτών των δράσεων είναι δωρεάν. Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Αυτό που πρεσβεύουμε είναι ουσιαστικά μια ανοιχτότητα και μια γενναιοδωρία. Πιστεύουμε πάρα πολύ στην αξία της γενναιοδωρίας που νομίζω ότι σπανίζει στις μέρες μας. Προσπαθούμε να είμαστε ένα φιλικό, φιλόξενο και γενναιόδωρο μουσείο.

Ποιες είναι οι πρωτοβουλίες που έχετε αναλάβει μέχρι τώρα για τους Έλληνες καλλιτέχνες;

Ως Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, ένα από τα πρωταρχικά μας μελήματα είναι φυσικά πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τους Έλληνες καλλιτέχνες, όχι μόνο να δείξουν τη δουλειά τους εντός των τειχών του μουσείου, αλλά ουσιαστικά να μπορέσουν να λειτουργήσουν σε ένα πολύ ανταγωνιστικό σύστημα τέχνης. Παρότι δεν είναι δική μας δουλειά, οργανώσαμε προγράμματα προώθησης και εξωστρέφειας των Ελλήνων καλλιτεχνών, θεσμοθετώντας 9 θέσεις στο εξωτερικό κάθε χρόνο για Έλληνες καλλιτέχνες, στις Βρυξέλλες, στο Παρίσι και στο Βερολίνο.

Δημιουργήσαμε επίσης το πρόγραμμα επίσκεψης διεθνών επιμελητών στην Ελλάδα, όπου φέρνουμε διεθνείς επιμελητές κι επαγγελματίες από μεγάλα μουσεία και ξένες Μπιενάλε. Τους φέρνουμε σε επαφή με Έλληνες καλλιτέχνες, με σκοπό την προώθηση της σύγχρονης ελληνικής τέχνης στο εξωτερικό. Έχουμε βέβαια και το πρόγραμμα mentoring, όπου καλούμε πολύ γνωστούς καλλιτέχνες από το εξωτερικό, να συνοδεύσουν Έλληνες καλλιτέχνες, να εξελίξουν την πρακτική τους και να τους βοηθήσουν στο πώς μπορούν να πορευθούν.

Ποιο είναι το σημαντικότερο, το πιο ξεχωριστό γεγονός αυτής της πρώτης πενταετίας της θητείας σας;

Νομίζω ότι έχουμε κάνει ένα πάρα πολύ δυνατό εκθεσιακό πρόγραμμα, που συνδέεται βέβαια και με την πολιτική μας ως δημόσιο μουσείο, ως εθνικός φορέας να λειτουργούμε σαν ένας φορέας παραγωγής ουσιαστικής γνώσης. Και έτσι οι εκθέσεις που κάνουμε, δεν είναι εκθέσεις που μιλάνε μόνο για την τέχνη, αλλά μιλάνε για τον κόσμο γενικότερα, για αυτά τα θέματα και τα προβλήματα που μας απασχολούν όλους σήμερα, είτε είναι θέματα περιβάλλοντος και φύσης, είτε είναι θέματα δημοκρατίας και πολιτειότητας.

Νομίζω ότι αυτό είναι και το δυνατό μας σημείο. Δηλαδή πάρα πολλές φορές έχουμε διακριθεί ανάμεσα σε πολλά άλλα σημαντικά και ενδεχομένως και μεγαλύτερα μουσεία από ότι είμαστε εμείς. Αλλά πάντα, κάθε χρόνο είμαστε σε ένα Top 10. Και βέβαια νομίζω ότι αυτό που έχουμε κάνει, είναι ότι συμμετέχουμε ενεργά σε έναν επείγοντα διάλογο για τα κοινά, τα commons όπως λένε. Και νομίζω ότι αυτό είναι που μας διακρίνει και θα έλεγα ότι είναι και από τα πιο σημαντικά πράγματα που έχουμε κάνει μαζί με τη συστηματική προώθηση των Ελλήνων καλλιτεχνών στο εξωτερικό.

Το κοινό που επισκέπτεται το μουσείο έχει όντως αυξηθεί θεαματικά. Πώς το πετύχατε;

Στην αρχή πρέπει να πω ότι αναρωτιόμουν και εγώ η ίδια, αλλά νομίζω ότι το πετύχαμε κάνοντας εκθέσεις που αφορούν τον κόσμο. Έμαθα αυτά τα τελευταία πέντε χρόνια ότι αυτό που ψάχνει ένας επισκέπτης, ανεξαρτήτως ηλικίας σε ένα μουσείο, είναι ένα θέμα με το οποίο μπορεί να συνδεθεί μαζί του. Και έτσι αυτή η πολιτική που ξεκίνησε από την αρχή, που θα έλεγα ότι είναι αρκετά πρωτότυπη για τα διεθνή μουσειακά δεδομένα, είναι να κάνουμε εκθέσεις που εκτυλίσσονται σε θεματικούς κύκλους. Δηλαδή, αντί να κάνουμε εκθέσεις που είναι ετερόκλητες μεταξύ τους, πράγμα το οποίο κάνουν τα περισσότερα μουσεία, εμείς δουλεύουμε συστηματικά γύρω από θεματικούς κύκλους.

Ξεκινήσαμε με το θέμα της πολιτειότητας και της σύστασης του κράτους και τους μηχανισμούς συγκρότησής του, μέσα από την έκθεση «Statecraft» και τις παράλληλες εκθέσεις που έγιναν. Περάσαμε στην επιρροή της τεχνολογίας και των social media στον άνθρωπο, μέσα από την έκθεση «Modern Love. Η αγάπη στα χρόνια της ψυχρής οικειότητας». Ακολούθησε ο θεματικός κύκλος εκθέσεων γύρω από τη θέση της γυναίκας στο «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;». Μετά έγινε η μεγάλη έκθεση για τα δικαιώματα της μη ανθρώπινης ζωής «Why look at animals;» και ούτω καθεξής. Νομίζω ότι είναι αυτά, που ουσιαστικά άγγιξαν τον κόσμο. Είναι θέματα που μας απασχολούν όλους, ανεξαρτήτως κοινωνικού υπόβαθρου, οικονομικού βεληνεκούς, εθνικότητας ή φύλου.

Περιμένατε αυτή τη μεγάλη ανταπόκριση;

Ομολογώ ότι κι εμείς οι ίδιοι εκπλαγήκαμε, γιατί είχαμε να δούμε ουρές έξω από μουσείο από την έκθεση του Ελ Γκρέκο στην Εθνική Πινακοθήκη το 1999. Βλέπουμε πλέον συστηματικά ουρές στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Είναι κάτι που μας συγκινεί αφάνταστα, γιατί το πρωταρχικό μας μέλημα είναι πώς μπορούμε ουσιαστικά να πλησιάσουμε όσο περισσότερο κόσμο γίνεται, να τον φέρουμε κοντά στη γλώσσα της σύγχρονης τέχνης, να του δείξουμε ότι δεν είναι κάτι ξένο από εμάς. Είναι μια γλώσσα που πηγάζει μέσα από τη ζωή και συνδιαλέγεται με τη ζωή. Και φυσικά μπορεί να μας μάθει και πράγματα τα οποία δεν μαθαίνουμε στην καθημερινότητά μας, μέσα από τα κυρίαρχα αφηγήματα των media. Άρα θέλουμε να πιστεύουμε ότι παίζουμε ευρύτερα και έναν εκπαιδευτικό ρόλο.

Τι άλλαξε ουσιαστικά στη φυσιογνωμία του μουσείου;

Καταρχάς το μουσείο σφύζει από ζωή, το οποίο νομίζω ότι είναι πολύ σημαντικό. Παίρνει τη δουλειά του πολύ στα σοβαρά, αλλά δεν παίρνει τον εαυτό του πολύ στα σοβαρά. Προσπαθούμε να μιλάμε μια γλώσσα η οποία είναι από τη μία προσιτή, αλλά από την άλλη είναι γλώσσα ουσίας, είναι γλώσσα παιδείας, είναι γλώσσα η οποία προσπαθεί να προάγει ενσυναίσθηση και προοδευτικές αξίες στην κοινωνία, το πώς γινόμαστε καλοί πολίτες. Αυτό νομίζω ότι είναι κάτι που μας διακρίνει. Προσπαθούμε να αναδείξουμε πράγματα, τα οποία μας δείχνουν προς μια κατεύθυνση, του πώς μπορεί να γίνει ο κόσμος λίγο καλύτερος από ότι είναι.

Και βέβαια από εκεί που ήμασταν ένα αποστειρωμένο white cube, που τότε ήταν βέβαια και η κυρίαρχη αισθητική όταν έγινε το μουσείο στη δεκαετία του ’90, είμαστε πλέον ένας χώρος ο οποίος είναι πολύχρωμος, θορυβώδης, ζωντανός. Βλέπουμε επίσης ότι έχουν μεταμορφωθεί και όλοι οι χώροι του μουσείου. Νομίζω ότι το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης δεν είναι πλέον ένας απαγορευτικός χώρος που φοβάται ο άλλος να μπει μέσα, να δει κάτι το οποίο δεν το καταλαβαίνει και δεν υπάρχει κάποιος να του εξηγήσει, τι είναι αυτό που βλέπει. Γιατί η προσέγγισή μας είναι, μέσω της συστηματικής διαμεσολάβησης που γίνεται, είτε μέσα από το τμήμα εκπαίδευσης είτε με τους mediators που έχουμε πολύ συχνά στο Μουσείο, να μπορούμε ουσιαστικά αυτό που δείχνουμε, να το εξηγήσουμε κιόλας με μια απλή και κατανοητή γλώσσα.

Ποιος πιστεύετε ότι είναι ο ρόλος και η αποστολή ενός Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην Ελλάδα;

Είναι πολλαπλός. Καταρχάς, όπως σας είπα και πιο πριν, πιστεύω ότι πρέπει να έχει έναν διαφωτιστικό ρόλο σε ότι αφορά τα καυτά ζητήματα, τα οποία αντιμετωπίζει η κοινωνία και η ανθρωπότητα σήμερα. Ταυτόχρονα, οφείλει να αναδεικνύει τη σύγχρονη ελληνική εικαστική παραγωγή όλων των γενεών. Επίσης, να δίνει τη δυνατότητα στο ελληνικό κοινό να βλέπει διεθνή τέχνη που δεν θα μπορούσε διαφορετικά να δει και φυσικά να είναι ουσιαστικά στην κόψη της συζήτησης που γίνεται όχι μόνο για τον πολιτισμό και τα εικαστικά, αλλά και για την πολιτική, την ιστορία, την οικονομία στη δημόσια σφαίρα.

Πρόσφατα ανανεώθηκε η θητεία σας. Ποιοι είναι οι στόχοι για το επόμενο διάστημα;

Επειδή δεν εξαντλούνται οι στόχοι μέσα σε μια πενταετία, νομίζω ότι σαφέστατα θα συνεχίσουμε την ξεκάθαρη στρατηγική μας. Καταρχάς θα έχουμε ένα πολύ δυνατό περιοδικό πρόγραμμα με πολύ συγκεκριμένες θεματικές. Δεύτερον, μας ενδιαφέρει η εξέλιξη της συλλογής και η ανανέωσή της σε τακτά χρονικά διαστήματα. Με την τωρινή έκθεση «South by Southeast», έχουμε την τρίτη ανανέωσή της. Μας ενδιαφέρει ο περαιτέρω εμπλουτισμός της συλλογής.

Επειδή το Μουσείο δεν είχε συστηματική δραστηριότητα από το 2018 και μετά, είχε κάπως εκλείψει το περιοδικό εκθεσιακό πρόγραμμα. Δώσαμε μεγάλη έμφαση σε αυτό το πρόγραμμα. Μέσα σε 5 χρόνια, κάναμε πάνω από 60 εκθέσεις. Νομίζω ότι στην επόμενη πενταετία, θα εστιάσουμε περισσότερο και στην εξέλιξη της συλλογής με νέες αγορές, με νέες δωρεές και με νέες εκθέσεις από τη συλλογή. Αλλά νομίζω ότι το πρωταρχικό μας μέλημα είναι πώς θα μπορέσουμε να πλησιάσουμε όλο και περισσότερο κόσμο σε μια πόλη, που μετράει τόσα εκατομμύρια. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα.

Το μουσείο έχει κάνει πάρα πολλά πράγματα εντός των χώρων του. Σκεφτόσαστε να βγείτε και εκτός του μουσείου;

Είναι κάτι που το έχουμε κάνει ήδη. Το κάναμε και με την έκθεση «Αμαζόνιος» του Δημήτρη Τσουμπλέκα στο κτήμα και εργαστήριο του Νίκου Κεσσανλή, αλλά και με την έκθεση του Nest Collective στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Φυσικά θα συνεχίσουμε να το κάνουμε, αλλά μην ξεχνάμε ότι το ΕΜΣΤ είναι ένα μεγάλο υπερωκεάνιο. Ουσιαστικά μας τρώει πάρα πολύ χρόνο, με όλους αυτούς τους ορόφους και τους μεγάλους εκθεσιακούς χώρους, που πρέπει ουσιαστικά να μπορούμε να γεμίζουμε δημιουργικά και να φέρνουμε τον κόσμο. Δηλαδή ένα μουσείο δεν είναι μόνο το εκθεσιακό και το δημόσιο πρόγραμμα, αλλά είναι και όλη η υποδομή που πρέπει να στήνεται γύρω από ένα γεγονός, ή μια έκθεση που μπορεί να μην είναι ορατή στο ευρύ κοινό. Μια μεγάλη έκθεση, παραδείγματος χάρη, θέλει τουλάχιστον δυο τρία χρόνια προετοιμασίας.