Καθώς οι θεραπείες υπογονιμότητας αυξάνονται, το αποσπασματικό νομικό πλαίσιο σε όλη την Ευρώπη αφήνει χιλιάδες ωάρια και έμβρυα σε νομικό κενό.
Οι γυναίκες γεννιούνται με όλα τα ωάρια που θα έχουν ποτέ. Από την πρώτη τους περίοδο, τα αποθέματα αρχίζουν να μειώνονται, με τον ρυθμό να επιταχύνεται μετά τα 35 και να φτάνει σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα γύρω στα 40.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Την ίδια στιγμή, στην Ευρώπη οι άνθρωποι αποκτούν παιδιά πιο αργά από ποτέ. Η μέση ηλικία τεκνοποίησης των γυναικών έχει φτάσει τα 30,9 έτη, ενώ η γονιμότητα έχει υποχωρήσει σε ιστορικό χαμηλό 1,46 παιδιών ανά γυναίκα, εν μέσω αυξημένου κόστους ζωής και εργασιακής ανασφάλειας.
Ως αντίδραση, ολοένα και περισσότεροι στρέφονται σε θεραπείες υπογονιμότητας, όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) και η κατάψυξη ωαρίων και εμβρύων, ελπίζοντας να διατηρήσουν τα ωάρια στην καλύτερη δυνατή ποιότητά τους για μελλοντική χρήση, κάτι που είναι γνωστό ως «κοινωνική κατάψυξη».
Το παγκόσμιο μέγεθος της αγοράς κατάψυξης ωαρίων και τράπεζας εμβρύων εκτιμήθηκε σε 5,41 δισ. δολάρια (4,55 δισ. ευρώ) το 2024 και αναμένεται να αυξηθεί περίπου στα 25,63 δισ. δολάρια (22,1 δισ. ευρώ) έως το 2034.
Η κοινωνική κατάψυξη ωαρίων διέπεται συχνά από διαφορετικούς κανόνες σε σχέση με την ιατρική κατάψυξη, που απευθύνεται σε γυναίκες με παθήσεις που απειλούν τη γονιμότητά τους, όπως ο καρκίνος ή η ενδομητρίωση.
«Πρέπει να σκεφτόμαστε την κατάψυξη ωαρίων σαν ένα ασφαλιστήριο συμβόλαιο που συνάπτεις», δήλωσε στην Euronews Health η Σαγκάρ Κασίρι, γενική διευθύντρια υπηρεσιών γονιμότητας στην Cryos, τη μεγαλύτερη τράπεζα ωαρίων και σπέρματος στον κόσμο.
«Η κοινωνική κατάψυξη ωαρίων είναι σχεδόν σαν ένα ασφαλιστήριο· βάζεις κάποια ωάρια στην άκρη και ελπίζεις ότι θα βρεις τον κατάλληλο σύντροφο ή θα βρεθείς σε μια φάση που θα μπορείς να μείνεις έγκυος με φυσικό τρόπο. Αν αυτό δεν γίνει, τότε έχεις ένα δίχτυ ασφαλείας», πρόσθεσε.
Η διαδικασία αυτή όμως δημιουργεί και νέα ζητήματα: τι συμβαίνει όταν οι γυναίκες δεν θέλουν πλέον αυτά τα ωάρια ή τα έμβρυα;
Όταν στη συνέχεια οι ασθενείς αποκτούν παιδιά με φυσικό τρόπο, εμφανίζουν προβλήματα υγείας, αλλάζουν σχέση, αλλάζουν επαγγελματική πορεία ή απλώς αλλάζουν γνώμη, πολλές από τις γυναίκες που είχαν καταψύξει ωάρια για μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο μπορεί να μην τα θέλουν πια.
Το ίδιο ισχύει και για τα κατεψυγμένα έμβρυα. Σε έναν μέσο κύκλο εξωσωματικής γονιμοποίησης για γυναίκα κάτω των 35 ετών παράγονται έξι έως δέκα έμβρυα, από τα οποία συνήθως μεταφέρεται μόνο ένα και τα υπόλοιπα καταψύχονται.
Ιατρικά, τα κατεψυγμένα έμβρυα μπορούν να παραμείνουν βιώσιμα επ’ αόριστον χάρη στη σύγχρονη υαλοποίηση (ταχεία κατάψυξη σε υγρό άζωτο στους -196°C), η οποία αποτρέπει τη δημιουργία παγοκρυστάλλων.
Το αίμα, το πλάσμα και άλλοι ιστοί, όταν δεν χρησιμοποιούνται, απορρίπτονται υπό πολύ αυστηρές υγειονομικές προϋποθέσεις. Τα έμβρυα και τα ωάρια όμως συνδέονται συχνά με συναισθηματικό δέσιμο και ηθικά διλήμματα.
Τα έμβρυα βρίσκονται σε μια γκρίζα ζώνη όσον αφορά τη ρύθμιση και σε ακόμα πιο γκρίζα όσον αφορά τη συλλογή δεδομένων. Δεν υπάρχει ακριβής αριθμός «εγκαταλελειμμένων» ωαρίων ή εμβρύων, ούτε συγκεντρωτικά στοιχεία για τις απορρίψεις ή τις δωρεές.
Αποσπασματικοί νόμοι σε όλη την Ευρώπη
Οι ευρωπαϊκές χώρες διαφέρουν σημαντικά στον τρόπο που αντιμετωπίζουν το ζήτημα. Το Ηνωμένο Βασίλειο δεν θέτει όρια στον αριθμό των εμβρύων που μπορούν να δημιουργηθούν ή να μεταφερθούν και επιτρέπει τη φύλαξη κατεψυγμένων εμβρύων έως και για 55 χρόνια. Αν οι ασθενείς δεν θέλουν να τα χρησιμοποιήσουν, επιτρέπεται η δωρεά τους, η χρήση τους για έρευνα ή η καταστροφή τους.
Ο πολωνικός νόμος του 2015 για τη θεραπεία της υπογονιμότητας απαγορεύει την καταστροφή τους. Μετά από 20 χρόνια, η δωρεά τους σε άλλα ζευγάρια καθίσταται υποχρεωτική.
Στην Ιταλία, τα αχρησιμοποίητα έμβρυα πρέπει να παραμένουν κατεψυγμένα επ’ αόριστον. Η χώρα δεν επιτρέπει τη δωρεά για ερευνητικούς σκοπούς ούτε την καταστροφή τους. Η Μαρία Ροζάρια Καμπιτιέλο, επικεφαλής του Τμήματος Πρόληψης του ιταλικού υπουργείου Υγείας, εκτίμησε ότι το 2025 υπήρχαν πάνω από 10.000 εγκαταλελειμμένα έμβρυα.
Στον αντίποδα, η Σουηδία προβλέπει την καταστροφή των εμβρύων μετά τη συμπλήρωση 10 ετών φύλαξης.
Ο πρόσφατος ευρωπαϊκός κανονισμός για τις Ουσίες Ανθρώπινης Προέλευσης (SoHO), που αποσκοπεί στη ρύθμιση των προτύπων ποιότητας και ασφάλειας των ανθρώπινων ουσιών, εξαιρεί ρητά τα έμβρυα από το πεδίο εφαρμογής του.
Όταν υπάρχουν επιλογές, παραμένει δύσκολο
Ακόμη και στις χώρες όπου η δωρεά και η καταστροφή επιτρέπονται, η διαδικασία παραμένει πολύπλοκη.
Η Ισπανική Εταιρεία Γονιμότητας εκτίμησε το 2023 ότι 60.005 από τα 668.082 έμβρυα στη χώρα ήταν «εγκαταλελειμμένα».
Στην Ισπανία, οι κλινικές οφείλουν να ζητούν περιοδικά από τους ασθενείς να ανανεώσουν ή να τροποποιήσουν τις αρχικές τους επιλογές. Αν, μετά από δύο προσπάθειες, οι ασθενείς δεν απαντήσουν, τα έμβρυα περνούν στην ευθύνη της κλινικής και μπορούν να δοθούν σε δωρεά, να χρησιμοποιηθούν για έρευνα ή να καταστραφούν.
Η χώρα έχει αναδειχθεί στον κορυφαίο προορισμό στην Ευρώπη για κατάψυξη ωαρίων, χωρίς περιορισμούς ηλικίας και χωρίς καθορισμένο ανώτατο όριο διάρκειας φύλαξης.
Καθώς πολλοί ασθενείς προέρχονται από το εξωτερικό, η επικοινωνία μαζί τους και η τήρηση αρχείων μπορεί να αποδειχθούν ιδιαίτερα δύσκολες.
Ωστόσο, η γραφειοκρατία δεν είναι το μοναδικό εμπόδιο.
«Τα κατεψυγμένα έμβρυα, ιδίως όταν το ωάριο και το σπέρμα προέρχονται από τους ίδιους τους ασθενείς, είναι πιο πιθανό τελικά να απορριφθούν. Αν έχουν επιλέξει δότη, ειδικά σε περίπτωση διπλής δωρεάς, είναι πιο πρόθυμοι να τα δωρίσουν σε άλλη οικογένεια», πρόσθεσε η Κασίρι.
Όπως εξήγησε, επειδή πρόκειται για το δικό τους γενετικό υλικό, οι ασθενείς συχνά διστάζουν να το δωρίσουν σε άλλους.