Καθώς οι ηγέτες του κόσμου συγκεντρώνονται στη Διάσκεψη Ασφαλείας Μονάχου 2026, η ευρωπαϊκή άμυνα βρίσκεται στο επίκεντρο, αλλά φαίνονται ρωγμές στο σύστημα εξαγωγών όπλων. Παρά τους αυστηρούς κανόνες της ΕΕ, κενά επιτρέπουν ροή όπλων σε επικίνδυνους προορισμούς.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να ενισχύσει τη βιομηχανία οπλικών συστημάτων της, να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες και να βελτιώσει τις κοινές προμήθειες.
Καθώς προετοιμάζεται για μικρότερη αμερικανική στρατιωτική εμπλοκή και επιχειρεί να περιορίσει τον ρόλο των αμερικανικών εταιρειών στα συμβόλαια, οι Βρυξέλλες ενθαρρύνουν την ταχύτερη παραγωγή και τη στενότερη συνεργασία.
Ωστόσο, ακόμη και με αυστηρούς κανόνες, τα παραθυράκια και οι ασάφειες επιτρέπουν ακόμη τη διοχέτευση όπλων σε προορισμούς υψηλού κινδύνου.
Η αμυντική ώθηση αναδιαμορφώνει το σύστημα
Η ΕΕ έχει δεσμευθεί να στηρίξει την Ουκρανία, να ενισχύσει τη δική της αμυντική βιομηχανία και να αγοράζει περισσότερο εξοπλισμό από ευρωπαϊκές πηγές μέσω νέων σχεδίων όπως το EDIS και το πακέτο Defence Readiness Omnibus 2025. Οι στρατηγικές αυτές αποσκοπούν στην απλοποίηση της κοινής παραγωγής, στη μείωση των καθυστερήσεων στις αδειοδοτήσεις και στην επίσπευση της παράδοσης πυρομαχικών, οχημάτων και προηγμένων συστημάτων.
Έως το 2030, η ΕΕ θέλει τουλάχιστον το ήμισυ των αμυντικών προμηθειών της να προέρχεται από ευρωπαϊκούς προμηθευτές και το ενδοευρωπαϊκό εμπόριο αμυντικού υλικού να φθάνει το 35% της αγοράς.
Οι κανόνες για τις εξαγωγές όπλων στην Ευρώπη δεν είναι εναρμονισμένοι. Κάθε χώρα λαμβάνει τις δικές της αποφάσεις αδειοδότησης βάσει του άρθρου 346 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ.
Η Κοινή Θέση της ΕΕ 2008/944/ΚΕΠΠΑ καθορίζει οκτώ κριτήρια, μεταξύ των οποίων τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο κίνδυνος σύρραξης. Η COARM, η ομάδα της ΕΕ για τις εξαγωγές όπλων, ανταλλάσσει πληροφορίες και ειδοποιήσεις άρνησης, αλλά δεν έχει τη δυνατότητα να αναιρέσει εθνικές αποφάσεις.
«Παραθυράκια» και άνισα κριτήρια
Ελλείψει κεντρικού ελέγχου, έχουν ανοίξει «παραθυράκια». Τα όπλα μπορούν να διακινούνται εύκολα εντός της ΕΕ υπό πιο χαλαρούς κανόνες και στη συνέχεια να αποστέλλονται σε τρίτες χώρες με λιγότερο αυστηρές απαιτήσεις αδειοδότησης. «Νομίζω ότι εδώ βλέπουμε τη διάβρωση των [ευρωπαϊκών] κανόνων που θεσπίστηκαν ήδη πριν από 20, 30 χρόνια. Τώρα, λόγω των γεωπολιτικών πιέσεων, αυτοί οι κανόνες δέχονται πίεση», λέει ο Φρανκ Σλάιπερ, επικεφαλής έργου στην ολλανδική ειρηνευτική οργάνωση PAX.
Παλιότερα παραδείγματα δείχνουν πόσο εύκολα μπορούν να παρακαμφθούν οι κανόνες. Από το 2015, ευρωπαϊκά όπλα που εξήχθησαν στη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν χρησιμοποιηθεί εκτεταμένα στον πόλεμο στην Υεμένη. «Δεν είναι μυστικό ότι το πετρέλαιο είναι ένας από τους βασικούς μοχλούς πίσω από το εμπόριο όπλων. Επιτρέπει στα ευρωπαϊκά κράτη, από τη μία, να εξασφαλίζουν πρόσβαση στο πετρέλαιο και, από την άλλη, να προμηθεύουν με όπλα τις ίδιες αυτές πετρελαιοπαραγωγές χώρες», σημειώνει ο Σλάιπερ.
Οι έλεγχοι μετά την παράδοση, που υποτίθεται ότι αποτρέπουν την καταχρηστική χρήση των όπλων, έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα. «Ακόμη κι αν τα όπλα καταλήξουν σε απαγορευμένους ή ανεπιθύμητους προορισμούς… αν υπάρξουν συνέπειες, είναι σχετικά ήπιες, διαρκούν λίγο και δεν επηρεάζουν σοβαρά τις συνολικές σχέσεις εξαγωγών όπλων μεταξύ των δύο χωρών», εξηγεί ο Σλάιπερ. Η COARM μπορεί να αποστέλλει ειδοποιήσεις άρνησης και να παρακολουθεί τις εξαγωγές, αλλά χωρίς μια δεσμευτική ευρωπαϊκή αρχή οι εθνικές κυβερνήσεις συχνά δίνουν προτεραιότητα στα βιομηχανικά και στρατηγικά συμφέροντα έναντι των κανόνων για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει επιδεινώσει το πρόβλημα. Για να ανταποκριθούν στους στόχους του ΝΑΤΟ και να στηρίξουν το Κίεβο, η ΕΕ και τα κράτη μέλη της αύξησαν την παραγωγή και τις μεταφορές, ερμηνεύοντας ορισμένες φορές πιο χαλαρά τους κανόνες της Κοινής Θέσης. «Ό,τι αφορά τον έλεγχο των εξαγωγών όπλων έχει βρεθεί υπό τεράστια πίεση, επειδή η Ευρωπαϊκή Ένωση θέλει να ενισχύσει τη δική της αμυντική βιομηχανία, και τότε οι υπερβολικά αυστηροί κανόνες θεωρείται ότι εμποδίζουν την πρόοδο», αναφέρει ο Σλάιπερ.
Το δίλημμα της εσωτερικής αγοράς
Ένας από τους βασικούς στόχους του Defence Readiness Omnibus είναι να διευκολύνει τις μεταφορές όπλων εντός της ΕΕ, κάτι που όμως μπορεί να δημιουργήσει ένα νομικό κενό. Αν ο εξοπλισμός κατασκευάζεται σε περισσότερες από μία χώρες, υποχρεωμένη να τον ελέγξει είναι μόνο η χώρα στην οποία γίνεται η τελική συναρμολόγηση, όχι οι χώρες που προμήθευσαν τα εξαρτήματα. Αυτό θα μπορούσε να επιτρέψει στα όπλα να παρακάμπτουν τους αυστηρότερους εθνικούς ελέγχους καθώς διακινούνται στην Ευρώπη.
Η αμυντική βιομηχανία ασκεί επίσης σημαντική επιρροή. «Είναι σαφές ότι η βιομηχανία όπλων έχει συμφέρον να αναπτυχθεί και να αποκομίσει κέρδη, αλλά ταυτόχρονα είναι οι Ευρωπαίοι πολιτικοί που στηρίζουν αυτή την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας· οι φωνές της βιομηχανίας είναι τόσο πιο δυνατές από εκείνες της κοινωνίας των πολιτών, ώστε οι ανησυχίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα επισκιάζονται, δυστυχώς», παρατηρεί ο Σλάιπερ.
Εκκλήσεις για μεταρρυθμίσεις
Ειδικοί υποστηρίζουν ότι η ΕΕ μπορεί να αντιμετωπίσει αυτά τα προβλήματα με μια σειρά μεταρρυθμίσεων. Θα μπορούσε να περάσει από τις εθελοντικές κατευθυντήριες γραμμές σε δεσμευτικούς κανόνες, ώστε όργανα όπως η COARM να επιβάλλουν κοινά πρότυπα αδειοδότησης ή να μπλοκάρουν εξαγωγές υψηλού κινδύνου. Θα μπορούσε επίσης να ενισχύσει τους ελέγχους στις μεταφορές εντός της ΕΕ, ώστε να αποτρέπεται η διακίνηση εξοπλισμού με βάση πιο χαλαρούς κανόνες και η αποφυγή αυστηρότερων εθνικών ελέγχων.
Η ΕΕ θα μπορούσε επίσης να ενισχύσει την παρακολούθηση μετά την παράδοση, προβλέποντας αυστηρότερες κυρώσεις και ενδεχόμενη επιβολή τους σε επίπεδο ΕΕ. Η δημοσιοποίηση αναλυτικών στοιχείων για τις εξαγωγές, τους τελικούς χρήστες και τις άδειες που απορρίπτονται θα καθιστούσε τη διαδικασία πιο διαφανή και υπόλογη.
Ο Σλάιπερ προτείνει έναν απλό τρόπο αντιμετώπισης των βιομηχανικών και στρατηγικών πιέσεων: «Αν δυσκολεύεστε να [χτίσετε βιομηχανική ικανότητα για την Ευρώπη], τότε τουλάχιστον φροντίστε να μην εξάγετε εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Χρειαζόμαστε όλη τη βιομηχανική ισχύ για την ίδια την Ευρώπη, ώστε να αναπληρώσει τα όπλα που έχουμε στείλει στην Ουκρανία αλλά και για να γίνει πολύ πιο ανεξάρτητη από τις Ηνωμένες Πολιτείες».
Στην πράξη, τα παραθυράκια είναι εμφανή. Τα μεγάλα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν πιο χαλαρά την Κοινή Θέση, οι μεταφορές εντός της ΕΕ μπορούν να παρακάμπτουν τους εθνικούς ελέγχους και η παρακολούθηση μετά την παράδοση παραμένει αδύναμη. Η COARM επίσης δεν μπορεί να επιβάλει τους κανόνες. Την ίδια ώρα, οι ανησυχίες της κοινωνίας των πολιτών για τα ανθρώπινα δικαιώματα συχνά μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα λόγω του λόμπι της βιομηχανίας και των στρατηγικών συμφερόντων.