Δημοψήφισμα ΕΕ στην Ισλανδία: τι διακυβεύεται για την Ευρώπη

«Πρέπει η Ισλανδία να επαναλάβει τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης με την Ευρωπαϊκή Ένωση;»

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Αυτό είναι το ερώτημα που θα τεθεί σε 270.000 Ισλανδούς το Σάββατο 29 Αυγούστου. Από τις 09:00 τοπική ώρα, οι εγγεγραμμένοι ψηφοφόροι θα προσέλθουν στις κάλπες για να χαράξουν την πορεία της χώρας τους πιο κοντά στην Ευρωπαϊκή Ένωση ή πιο μακριά από αυτήν.

Τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος θα κρίνουν αν το νησί των 400.000 κατοίκων θα επανεκκινήσει τις διαπραγματεύσεις για την ένταξή του στο μπλοκ των 27 κρατών-μελών ή αν η αναζωπυρωμένη αυτή ιδέα θα μπει ξανά στο συρτάρι για το προσεχές μέλλον.

Οι πρώτες δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η αναμέτρηση θα είναι αμφίρροπη μέχρι τέλους. Έρευνα του Αυγούστου από την εταιρεία δημοσκοπήσεων Maskína (πηγή στα Αγγλικά) έδειξε οριακό προβάδισμα, με το 51,3% των ερωτηθέντων υπέρ της επανέναρξης των συνομιλιών και το 48,7% αντίθετους.

Η πόλωση αυτή καταδεικνύει τις εντάσεις γύρω από το επικείμενο δημοψήφισμα, το οποίο έχει αναδείξει πολιτικές ρωγμές στην Ισλανδία, από τα θέματα ασφάλειας μέχρι την εκμετάλλευση της θάλασσας.

Η άμυνα παραμένει ιδιαίτερο σημείο τριβής. Η Ισλανδία ανησυχεί μήπως βρεθεί στο στόχαστρο, αφενός λόγω του αυξανόμενου οικονομικού και στρατηγικού ενδιαφέροντος της Ρωσίας στην περιοχή και αφετέρου εξαιτίας των δηλώσεων του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος επανειλημμένα έχει απειλήσει ότι θα προσαρτήσει τη Γροιλανδία.

Ωστόσο, οι κάτοικοι επισημαίνουν ότι πολύ πιο καθημερινά ζητήματα μπορεί να καθορίσουν το οριακό αποτέλεσμα, από το εκρηκτικό κόστος ζωής μέχρι την αλιεία και τη γεωργία.

Η πρωθυπουργός της Ισλανδίας, Κριστρούν Φροσταδίρ, δήλωσε τον Απρίλιο στο Euronews ότι χρειάζεται μια «ισορροπημένη συζήτηση» γύρω από το δημοψήφισμα.

Τι συζητείται λοιπόν, ποια είναι τα βασικά αγκάθια και γιατί όλα αυτά έχουν σημασία; Εν όψει της ψηφοφορίας, το Euronews απαντά στα πιο καίρια ερωτήματά σας.

Τι ακριβώς ψηφίζουν οι Ισλανδοί;

Το ερώτημα του δημοψηφίσματος του Σαββάτου θα είναι: «Πρέπει η Ισλανδία να επαναλάβει τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης με την Ευρωπαϊκή Ένωση;». Οι επιλογές θα είναι απλώς «ναι» ή «όχι».

Καθοριστικό είναι ότι το δημοψήφισμα θα αποφασίσει μόνο αν η κυβέρνηση της Ισλανδίας πρέπει να επαναλάβει τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης με την ΕΕ· δεν πρόκειται για ψηφοφορία που θα κρίνει αν η χώρα θα ενταχθεί ή όχι στην Ένωση. Μια τέτοια απόφαση θα έπρεπε να τεθεί σε δεύτερο δημοψήφισμα και να επικυρωθεί από τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ.

Τα εκλογικά τμήματα στο Reykjavík θα ανοίξουν στις 09:00 το Σάββατο και θα κλείσουν στις 22:00 το βράδυ. Τα αποτελέσματα αναμένεται να αρχίσουν να ανακοινώνονται τις επόμενες ώρες.

Ποιο είναι το παρασκήνιο;

Η Ισλανδία υπέβαλε για πρώτη φορά αίτηση ένταξης στην ΕΕ το 2009, έναν χρόνο αφότου η ίδια και άλλες χώρες συγκλονίστηκαν από τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Οι επίσημες διαπραγματεύσεις άρχισαν το 2010, με την ένταξη να θεωρείται από την ισλανδική κυβέρνηση πιθανό μέσο για τη θωράκιση της ισλανδικής κορώννας.

Ωστόσο, έπειτα από δύο χρόνια πιέσεων από μια ευρωσκεπτικιστική κυβέρνηση, η υποψηφιότητα πάγωσε το 2013.

Έκτοτε, οι προτεραιότητες στον τομέα της ασφάλειας έχουν αλλάξει ριζικά, με τη ρωσική πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία το 2022 να αναδιαμορφώνει τις ευπάθειες σε ολόκληρη την Αρκτική.

Έχουν μεταβληθεί και οι οικονομικοί υπολογισμοί, με πολλούς αξιωματούχους, όπως ο υπουργός Οικονομικών της Ισλανδίας Ντάδι Μαρ Κριστόφερσον, να δηλώνουν στο Reuters (πηγή στα Αγγλικά) ότι ελπίζουν πως η ένταξη της Ισλανδίας στην ΕΕ θα μπορούσε να δώσει ώθηση σε μια οικονομία που ταλανίζεται από τον υψηλό πληθωρισμό.

Η επανεκλογή του Τραμπ έχει επίσης σπείρει διχόνοια στην υπερατλαντική συμμαχία και έχει δημιουργήσει ερωτηματικά γύρω από τη συμφωνία άμυνας ΗΠΑ–Ισλανδίας του 1951. Πρόκειται για συνθήκη που δεσμεύει τις ΗΠΑ να αναλαμβάνουν την άμυνα της Ισλανδίας για λογαριασμό του ΝΑΤΟ, με την Ισλανδία να φιλοξενεί (πηγή στα Αγγλικά) αμερικανικές βάσεις και δυνάμεις.

Η στροφή της Ισλανδίας πίσω προς την ευρωπαϊκή πορεία ήρθε το 2024, μετά την άνοδο στην εξουσία της κεντροαριστερής κυβέρνησης της Φροσταδίρ. Μετά τη νίκη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαίωσε ότι η αίτηση ένταξης της Ισλανδίας –που είχε υποβληθεί περισσότερο από μια δεκαετία νωρίτερα– παραμένει σε ισχύ.

Στις αρχές του 2026, η πρωθυπουργός τήρησε την υπόσχεσή της. Ανακοίνωσε ότι θα διεξαχθεί δημοψήφισμα για το αν πρέπει να επανεκκινήσουν οι διαπραγματεύσεις με την ΕΕ, με την ψηφοφορία να ορίζεται για τις 29 Αυγούστου 2026.

Τι λένε οι υποστηρικτές των δύο πλευρών;

Παρότι δεν είναι μέλος της ΕΕ, η Ισλανδία συμμετέχει στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ). Όπως και η Νορβηγία, αυτό σημαίνει ότι έχει πρόσβαση στην ενιαία αγορά της ΕΕ.

Η συμμετοχή στον ΕΟΧ σημαίνει ότι η Ισλανδία έχει ήδη ενσωματώσει την πλειονότητα των κανόνων της ΕΕ, δηλαδή περίπου 9.000 νομικές πράξεις (πηγή στα Αγγλικά). Οι υποστηρικτές του «ναι» υποστηρίζουν ότι η επανέναρξη των διαπραγματεύσεων, με προοπτική την τελική ένταξη στο μπλοκ, θα έδινε στην Ισλανδία θέση στο τραπέζι όταν διαπραγματεύονται αυτοί οι φάκελοι.

Οι θιασώτες του «όχι» αντιτείνουν ότι η συμμετοχή στον ΕΟΧ και η πρόσβαση στην ενιαία αγορά αρκούν και ότι δεν χρειάζεται πλήρης ένταξη.

Ο Χάραλντουρ Όλαφσον, πρόεδρος της ευρωσκεπτικιστικής πλατφόρμας Heimssýn,είχε δηλώσει στο Euronews ότι, αφού η Ισλανδία ήδη συμμορφώνεται με το 75% των κανόνων της ΕΕ, «δεν υπάρχει ανάγκη για περισσότερους».

Η υπουργός Εξωτερικών Θόργκερδουρ Κατρίν Γκουναρσντότιρ έχει επισημάνει (πηγή στα Αγγλικά) ότι η αλιεία είναι το άλλο μεγάλο ζήτημα για τους ψηφοφόρους του «όχι». Ο σύνδεσμος της αλιευτικής βιομηχανίας, Fisheries Iceland, έχει εκφράσει ανησυχίες για μια σειρά ευρωπαϊκών κανονισμών για τα αλιεύματα, υποστηρίζοντας ότι η ένταξη στην ΕΕ θα στερούσε από την Ισλανδία «τη δυνατότητα να ενεργεί ως ανεξάρτητο παράκτιο κράτος».

Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική της ΕΕ καθορίζει τα όρια αλιεύματος και τις ποσοστώσεις μεταξύ των κρατών-μελών – μια πολιτική που επί χρόνια επιβάρυνε τις σχέσεις μεταξύ Ρέικιαβικ και Βρυξελλών.

Οι διαβόητοι λεγόμενοι «πόλεμοι του σκουμπριού» προέκυψαν όταν η Ισλανδία υιοθέτησε μονομερή θέση για τις ποσοστώσεις σκουμπριού, την οποία η ΕΕ έκρινε υπερβολική, γεγονός που επιβάρυνε την προηγούμενη προσπάθεια ένταξης της χώρας.

Αυτό το κομμάτι της ισλανδικής ιστορίας αναμένεται να βαραίνει στο μυαλό πολλών ψηφοφόρων, καθώς η αλιευτική βιομηχανία αντιστοιχεί σε 6,5% (πηγή στα Αγγλικά) του ΑΕΠ της χώρας και απασχολεί χιλιάδες εργαζομένους.

Τι λέει η Ευρωπαϊκή Ένωση;

«Μοιραζόμαστε αξίες, γνωριζόμαστε πολύ καλά, έχουμε παρόμοιο τρόπο σκέψης, επομένως είμαστε στενοί εταίροι», δήλωσε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν κατά την επίσκεψή της στην Ισλανδία τον Ιούλιο του 2025.

Κατά την επίσκεψή της στο σκανδιναβικό νησί εξήρε τα πλεονεκτήματά (πηγή στα Αγγλικά) του – ότι μοιράζεται τις ίδιες αξίες με την ΕΕ, είναι μέλος της ενιαίας αγοράς και, παρότι πρόκειται για κατά βάση φιλειρηνική χώρα, διατηρεί ισχυρή άμυνα.

Ήταν όμως η επίτροπος Διεύρυνσης, η Ευρωπαία επίτροπος Μάρτα Κος, που περιέγραψε πιο συγκεκριμένα τις προοπτικές της Ισλανδίας για ένταξη στην ΕΕ. Όπως αποκάλυψε πρώτη η Politico (πηγή στα Αγγλικά), η Κος είπε ότι η Ισλανδία θα μπορούσε τυπικά να ξεκινήσει τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης έως το 2027, καθώς η προηγούμενη υποψηφιότητά της παραμένει σε ισχύ.

Όταν η Ισλανδία «πάγωσε» την αίτησή της το 2013, είχαν ανοίξει 27 διαπραγματευτικά κεφάλαια. Έντεκα από αυτά είχαν κλείσει προσωρινά. Ωστόσο, το κεφάλαιο για την αλιεία παρέμενε μεγάλο αγκάθι στις διαπραγματεύσεις.

Πρόσφατα, πάντως, η Κος υπαινίχθηκε στην πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης Bluesky ότι οι Βρυξέλλες ίσως είναι έτοιμες να βρουν κοινό έδαφος σε αυτό το ευαίσθητο ζήτημα. «Οι διαπραγματεύσεις προσχώρησης αντανακλούν πάντα τις συγκεκριμένες πραγματικότητες κάθε υποψήφιας χώρας», έγραψε.

Πόσο βαραίνουν οι εξωτερικές απειλές στην κάλπη;

Ο Μάγκνους Μάγκνουσον προεδρεύει πλατφόρμας που τάσσεται υπέρ στενότερων δεσμών με την ΕΕ. Όπως είχε δηλώσει στο Euronews, οι κρίσιμες υποδομές της χώρας βρίσκονται υπό «συνεχή επίθεση» από ρωσικούς παράγοντες και χρειάζονται θωράκιση. «Υπάρχουν πολλά στα οποία η ΕΕ μπορεί να βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση», είπε.

Το ΝΑΤΟ έχει επίσης αναγνωρίσει (πηγή στα Αγγλικά) την αυξανόμενη δίψα της Ρωσίας και της Κίνας για ισχύ στον Αρκτικό Βορρά. Σε απάντηση, η συμμαχία έχει από τότε εντείνει τη δραστηριότητά της στην περιοχή, με αποστολές αεροπορικής επιτήρησης και αυξημένες επιχειρήσεις υποβρυχιακής παρακολούθησης.

Ένα ακόμη επιχείρημα υπέρ της ενίσχυσης της ευρωπαϊκής παρουσίας είναι και η προσπάθεια κατευνασμού του Τραμπ, ο οποίος υποστηρίζει ότι οι ΗΠΑ χρειάζονται το αυτόνομο έδαφος της Γροιλανδίας για λόγους εθνικής ασφάλειας, επικαλούμενος την αυξημένη δραστηριότητα στην περιοχή τόσο της Ρωσίας όσο και της Κίνας.

Συχνά μάλιστα συγχέει την Ισλανδία με τη Γροιλανδία όταν επαναλαμβάνει τις απειλές του, κάτι που, όπως είπαν ειδικοί στο Euronews, έχει σημάνει συναγερμό στο Ρέικιαβικ. Δεν είναι, άλλωστε, μυστικό ότι η Ουάσινγκτον επιθυμεί να «ευρωπαϊκοποιήσει» το ΝΑΤΟ και να επανεξετάσει την παρουσία ασφαλείας της σε ολόκληρη την ήπειρο, κάτι που, σύμφωνα με τον Ευρωπαίο επίτροπο Άμυνας Άντριους Κουμπίλιους, θα μπορούσε να κοστίσει στην Ευρώπη 500 δισ. ευρώ.

Η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Κάγια Κάλας έχει επίσης αναγνωρίσει ότι οι συνθήκες ασφάλειας της ΕΕ και της Ισλανδίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένες, μέσα σε ένα τοπίο αυξημένου ενδιαφέροντος από το Κρεμλίνο έως το Πεκίνο.

«Από τις ρωσικές απειλές κατά των υποθαλάσσιων υποδομών μέχρι το αυξανόμενο ενδιαφέρον της Κίνας στην Αρκτική, η από κοινού αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων μας δίνει μεγαλύτερη ισχύ», δήλωσε η Κάλας σε κοινή συνέντευξη Τύπου τον Μάρτιο, με αφορμή την υπογραφή της Συμφωνίας Ασφάλειας και Άμυνας (πηγή στα Αγγλικά) μεταξύ Ισλανδίας και ΕΕ.

Κατά τη συνάντηση για την υπογραφή του συμφώνου, που έχει στόχο την ενίσχυση της αμυντικής συνεργασίας μεταξύ των δύο πλευρών, η υπουργός Εξωτερικών Θόργκερδουρ Κατρίν Γκουναρσντότιρφέρεται να δήλωσε (πηγή στα Αγγλικά) ότι η συμφωνία του ΕΟΧ έχει προσφέρει ισχυρά θεμέλια σε αυτή τη σχέση, αλλά ότι ο κόσμος αλλάζει. «Πρέπει να αντιμετωπίσουμε αυτές τις αλλαγές», πρόσθεσε.

Ο ανώτερος σύμβουλος του European Policy Centre, Τόμπιας Ετζολντ, έχει εκτιμήσει (πηγή στα Αγγλικά) ότι η αυξανόμενη αμφισβήτηση της αξιοπιστίας των ΗΠΑ στην περιοχή, σε συνδυασμό με μια ολοένα πιο επιθετική Ρωσία, είναι αυτό που αναζωπύρωσε τη συζήτηση για το δημοψήφισμα στην Ισλανδία.

Κατά τον ίδιο, είναι το γεωπολιτικό σκηνικό που έχει δώσει «νέο δυναμισμό» σε μια συζήτηση η οποία είχε μείνει σε λήθαργο για περισσότερο από μια δεκαετία.