Ένα γερμανικό υποβρύχιο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου κείται ανοιχτά του νορβηγικού νησιού Φέντιε, με πιθανό τεράστιο φορτίο υδραργύρου. Υποβρύχιες λήψεις δείχνουν πώς είναι σήμερα το ναυάγιο και γιατί η ανέλκυσή του εξελίσσεται σε αγώνα με τον χρόνο.
Περίπου 150 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, δυτικά του νορβηγικού νησιού Φέντγε, βρίσκεται στον βυθό ένα κομμάτι της γερμανικής πολεμικής ιστορίας. Το υποβρύχιο ονομάζεται U-864. Εδώ και πάνω από οκτώ δεκαετίες παραμένει εκεί, σπασμένο σε δύο τμήματα, περιτριγυρισμένο από ιζήματα και ένα φορτίο που μέχρι σήμερα αποτελεί περιβαλλοντικό πρόβλημα.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το U-864 αποτελεί μια εξαιρετική περίπτωση: σύμφωνα με τα ιστορικά αρχεία, στο σκάφος βρισκόταν πιθανότατα μεγάλη ποσότητα υδραργύρου, με μία ιαπωνική παραγγελία να αναφέρει 1.867 δοχεία. Αν η αποστολή είχε φορτωθεί πλήρως, αυτό θα αντιστοιχούσε σε περίπου 65 έως 67 τόνους. Ακριβή έγγραφα φόρτωσης δεν έχουν διασωθεί, γι’ αυτό και η πραγματική ποσότητα δεν μπορεί να καθοριστεί οριστικά. Βέβαιο είναι μόνο ότι στο ναυάγιο εξακολουθεί να υπάρχει υδράργυρος.
Ένα τελευταίο ταξίδι με θανατηφόρο τέλος
Τον Φεβρουάριο του 1945 ο πόλεμος βρισκόταν στην τελική του φάση. Παρ’ όλα αυτά το U-864 εκτελούσε ακόμη μια ειδική αποστολή. Το γερμανικό υποβρύχιο είχε στόχο να φτάσει στην Ιαπωνία μέσω Νορβηγίας. Πέρα από τον στρατιωτικό και τεχνικό εξοπλισμό, στο σκάφος επέβαιναν και ειδικοί, καθώς και υλικό που προοριζόταν για την ιαπωνική πολεμική βιομηχανία.
Όμως το ταξίδι έμελλε να τελειώσει ανοιχτά της Φέντγε.
Το βρετανικό υποβρύχιο HMS Venturer είχε αποκρυπτογραφήσει τις γερμανικές ραδιοεπικοινωνίες και εντόπισε το U-864. Στις 9 Φεβρουαρίου 1945 το Venturer εκτόξευσε μία τορπίλη, η οποία χτύπησε και κατέστρεψε το γερμανικό υποβρύχιο. Το U-864 βυθίστηκε σε βάθος περίπου 150 μέτρων. Και οι 73 άνθρωποι που επέβαιναν σκοτώθηκαν. Η επίθεση θεωρείται η μοναδική γνωστή περίπτωση όπου ένα υποβρύχιο σε κατάδυση βύθισε άλλο επίσης καταδυμένο υποβρύχιο.
Έπειτα, το ναυάγιο ξεχάστηκε για δεκαετίες.
Το ναυάγιο εντοπίστηκε μόλις το 2003
Μόλις πολλά χρόνια αργότερα το U-864 βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο: ενδείξεις για το ιδιαίτερο φορτίο του οδήγησαν τελικά σε έρευνες ανοιχτά των νορβηγικών ακτών. Το 2003 το ναυάγιο εντοπίστηκε από το νορβηγικό πολεμικό πλοίο KNM Tyr. Τότε διαπιστώθηκε ότι το υποβρύχιο δεν είχε παραμείνει ακέραιο στον βυθό. Τα δύο τμήματα του ναυαγίου κείτονται χωριστά το ένα από το άλλο, σε βάθος περίπου 150 μέτρων.
Το πρόβλημα με το φορτίο είναι ότι ο υδράργυρος δεν εξαφανίζεται απλώς. Μπορεί να παραμείνει στο περιβάλλον για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, καθώς, σε αντίθεση με πολλούς οργανικούς ρύπους, δεν αποδομείται βιολογικά.
Το πόσο διαρκεί η παρουσία του υδραργύρου στο περιβάλλον εξαρτάται από τη χημική του μορφή και τις εκάστοτε περιβαλλοντικές συνθήκες. Σε επιβαρυμένα ιζήματα μπορεί να παραμείνει για δεκαετίες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και για αιώνες. Η αμερικανική περιβαλλοντική υπηρεσία EPA επισημαίνει ότι ο υδράργυρος μπορεί ενδεχομένως να απελευθερώνεται από τα εδάφη επί εκατοντάδες χρόνια.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι μικροοργανισμοί μπορούν να μετατρέψουν τον υδράργυρο σε μεθυλυδράργυρο. Αυτή η εξαιρετικά τοξική μορφή συσσωρεύεται στην τροφική αλυσίδα, κυρίως στα ψάρια.
Νέες εικόνες από τα βάθη
Το πώς μοιάζει σήμερα το ναυάγιο φαίνεται σε νέες λήψεις της νορβηγικής ακτοδιοίκησης Kystverket (πηγή στα Γερμανικά).
Τον Μάιο του 2025 η Kystverket πραγματοποίησε έρευνα στο ναυάγιο με τηλεχειριζόμενα υποβρύχια οχήματα. Χρησιμοποιήθηκαν, μεταξύ άλλων, WROVs (τηλεχειριζόμενα υποβρύχια οχήματα που συνδέονται με καλώδιο σε πλοίο), κάμερες 4K, φωτογραμμετρία και ακουστικές μετρήσεις. Από το υλικό δημιουργήθηκε επίσης ένα τρισδιάστατο μοντέλο του ναυαγίου και του γύρω θαλάσσιου βυθού.
Το υποβρύχιο βρίσκεται βαθιά κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, εν μέρει «θαμμένο» στα ιζήματα του βυθού.
Επικίνδυνο φορτίο
Πολλά από τα, κατά πάσα πιθανότητα, 1.867 δοχεία φαίνεται πως υπέστησαν ζημιές κατά τη βύθιση.
Η ανέλκυση θα μπορούσε να απομακρύνει μέρος του υδραργύρου από το ναυάγιο, την ίδια στιγμή όμως οι ίδιες οι εργασίες ενδέχεται να αναταράξουν μολυσμένα ιζήματα και να απελευθερώσουν ρύπους.
Ακριβώς αυτήν την εμπειρία είχαν οι νορβηγικές αρχές κατά τις έρευνες και τις εργασίες ανέλκυσης το 2026, όταν ανασύρθηκαν 22 δοχεία από το ναυάγιο. Σύμφωνα με τις πρώτες εξετάσεις, περίπου το 80% των δοχείων ήταν κατεστραμμένα και παρουσίαζαν διαρροές. Περίπου μισός τόνος υδραργύρου μεταφέρθηκε έτσι στην ξηρά. Ταυτόχρονα, σύμφωνα με τη νορβηγική ακτοδιοίκηση, υδράργυρος απελευθερώθηκε και από την περιοχή εργασιών στο νερό.
Ανέλκυση ή μόνιμη σφράγιση;
Έτσι, η Νορβηγία βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα.
Πρέπει να γίνει προσπάθεια να απομακρυνθεί το επικίνδυνο φορτίο από ένα πολεμικό ναυάγιο 81 ετών σε βάθος 150 μέτρων; Ή είναι προτιμότερο να καλυφθούν μόνιμα το ναυάγιο και ο επιβαρυμένος βυθός γύρω του;
Για χρόνια διεξάγεται αντιπαράθεση γύρω από αυτό το ερώτημα. Το 2026, με βάση την εμπειρία από τις εργασίες, η Kystverket εισηγήθηκε εκ νέου την κάλυψη του ναυαγίου. Κατά την εκτίμηση της υπηρεσίας, μια μεγάλης κλίμακας επιχείρηση ανέλκυσης θα μπορούσε να απελευθερώσει περισσότερους ρύπους απ’ όσους τελικά θα απομάκρυνε.
Η κάλυψη δεν θα αποτελούσε όμως και μια απλή οριστική λύση: θα έπρεπε να παρακολουθείται μακροπρόθεσμα.
Οι κάτοικοι της Φέντγε ζουν με την πραγματικότητα ότι λίγα χιλιόμετρα ανοιχτά των ακτών τους βρίσκεται ένα γερμανικό υποβρύχιο, του οποίου το φορτίο εξακολουθεί να γεννά ερωτήματα. Παρότι, δεκαετίες αργότερα, η τεχνολογία επιτρέπει πλέον να βλέπουμε βαθιά μέσα στο ναυάγιο, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αναπάντητο: τι πρέπει να γίνει με το ναυάγιο;
Οι νορβηγικές αρχές εξετάζουν πάντως εδώ και χρόνια και τα ψάρια και τα οστρακοειδή της περιοχής. Μέχρι στιγμής φαίνεται πως δεν υπάρχει λόγος για υπερβολική ανησυχία: οι αναλύσεις δείχνουν σταθερές ή χαμηλές τιμές υδραργύρου.