Παγκόσμια Ημέρα Τροφίμων: η Ευρώπη «χάνει εκατοντάδες φάρμες την ημέρα». Η διαφοροποίηση καλλιεργειών και επιδοτήσεις με βάση τα αποτελέσματα ίσως τις σώσουν, λένε αγρότες.
Αμυγδαλεώνες που καταστράφηκαν από τον παγετό, καλλιέργειες ντομάτας που διαταράχθηκαν από τη ζέστη και κολοκύθες για το Halloween που μίκρυναν λόγω ξηρασίας: ήταν μια εξοντωτική χρονιά για τη γεωργία στην Ευρώπη.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το ζεστό, ξηρό καλοκαίρι – που θα ήταν «πρακτικά αδύνατο» χωρίς την κλιματική αλλαγή – μείωσε την προβλεπόμενη συγκομιδή σιτηρών στην ήπειρο κατά περίπου 16,7 εκατομμύρια τόνους, κοστίζοντας στους αγρότες πάνω από 3 δισ. ευρώ, σύμφωνα με το Energy and Climate Intelligence Unit (ECIU).
«Μετά από αυτό το καλοκαίρι, πολλοί Ευρωπαίοι αγρότες βρίσκονται στο χείλος του γκρεμού», λέει η Josefine Herz, γενική διευθύντρια του European Alliance for Regenerative Agriculture (EARA).
«Τη μία χρονιά οι τιμές καταρρέουν επειδή παρήγαγαν υπερβολικά πολλά· την επόμενη, η ξηρασία τους τιμωρεί επειδή καλλιέργησαν οτιδήποτε, και σε κάθε τέτοια μεταβολή αυξάνεται το μερίδιο των ίδιων λίγων μεταποιητών και λιανοπωλητών, οι οποίοι ανεβάζουν τις τιμές για τον καταναλωτή».
Η ένωση παραγωγών λαχανικών της Γαλλίας Légumes de France προειδοποίησε τον Ιούλιο ότι οι απώλειες σε ορισμένους κλάδους θα μπορούσαν να φτάσουν το 50%.
Οι διαταραχές στη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Χορμούζ, που προκλήθηκαν από τον πόλεμο στο Ιράν, προστέθηκαν στις πιέσεις στις προμήθειες καυσίμων και λιπασμάτων, ενώ η ξηρασία έχει περιορίσει τη διακίνηση φορτίων σε ορισμένους ευρωπαϊκούς πλωτούς δρόμους. Μαζί, αυτά τα προβλήματα στην εφοδιαστική αλυσίδα εντείνουν τις ανησυχίες για το κόστος της γεωργίας και την ασφάλεια του εφοδιασμού τροφίμων.
Μπορεί όμως η αλλαγή του τρόπου καλλιέργειας να ανοίξει τον δρόμο για ένα πιο βέβαιο μέλλον;
Η διαφοροποίηση των καλλιεργειών βοηθά τους αγρότες να αντέχουν τα άκρα
Στο Curly Creek Ranch (πηγή στα Αγγλικά) στη Χώρα των Βάσκων στην Ισπανία, οι ντομάτες – ένα από τα πιο κερδοφόρα προϊόντα του αγροκτήματος, με 7 ευρώ το κιλό – σταμάτησαν να ανθίζουν στην ακραία ζέστη.
«Φανταστείτε το μήκος του φυτού ντομάτας και το μεσαίο τρίτο να έχει ένα κενό χωρίς καρπό. Δεν το είχαμε ξαναδεί», λέει η αγρότισσα Meghan Sapp, η οποία είναι επίσης διευθύντρια εξωτερικών σχέσεων της EARA (πηγή στα Αγγλικά). Η ανθοφορία έχει από τότε ξαναρχίσει και ελπίζει ότι μια ασυνήθιστα όψιμη σεζόν θα καλύψει μέρος της απώλειας.
Η έλλειψη νερού επηρέασε επίσης τις κολοκύθες για το Halloween, που φέτος είναι μικρότερες από το συνηθισμένο, ενώ οι υψηλές θερμοκρασίες άφησαν το καλαμπόκι με «πρώιμα σημάδια καψίματος στα φύλλα, κάτι που δεν είχαμε ξαναδεί», λέει η Meghan.
Η ζέστη έφερε στο φως και αδυναμίες στο τοπικό δίκτυο ύδρευσης, όπως διαρροές στις υποδομές: το Curly Creek Ranch λάμβανε επανειλημμένα λιγότερο από την αναμενόμενη ημερήσια ποσότητα, αναγκάζοντας τις αρχές να μεταφέρουν 50.000 λίτρα με βυτιοφόρο.
Ωστόσο, η διαφοροποίηση βοήθησε να διασπαρεί ο κίνδυνος.
«Πολλά χρόνια δεν παίρνουμε ούτε μία μελιτζάνα λόγω έλλειψης ζέστης και παρ’ όλα αυτά τις φυτεύουμε, για κάθε ενδεχόμενο», εξηγεί η Meghan. «Φέτος αυτό το ρίσκο απέδωσε… για πρώτη φορά είχαμε μια τεράστια παραγωγή».
Είναι μια τακτική που αποδίδει και για αγρότες πιο νότια στην Ισπανία.
«Ιστορικά, η φάρμα μας βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στα σιτηρά», λέει ο Yanniek Schoonhoven, που είναι ιδιοκτήτης της φάρμας La Junquera (πηγή στα Αγγλικά) στη Μούρθια. «Σταδιακά διαφοροποιηθήκαμε… αναζητώντας συστήματα καλύτερα προσαρμοσμένα σε ένα ολοένα και πιο απρόβλεπτο κλίμα».
Αρωματικά φυτά όπως το δεντρολίβανο, η λεβάντα, το φασκόμηλο και η ρίγανη είναι ιδιαίτερα κατάλληλα για τις ξηρές μεσογειακές συνθήκες. Εξασφαλίζουν επίσης καλές τιμές: περίπου 2.000 ευρώ ανά εκτάριο, με κόστος γύρω στα 1.000 ευρώ, σύμφωνα με τον Yanniek. Τα φυστίκια Αιγίνης, που επίσης αντέχουν καλά στο ξηρό κλίμα, αποφέρουν ακόμη περισσότερα: περίπου 2.350 ευρώ ανά εκτάριο με παρόμοιο κόστος.
Όμως ο παγετός σε κρίσιμη περίοδο κατέστρεψε τις αμυγδαλιές της La Junquera, μια «πολύ σημαντική απώλεια» ύψους περίπου 700–1.050 ευρώ ανά εκτάριο.
Οι προκλήσεις της στροφής μακριά από τα εμπορεύσιμα προϊόντα
Παρά τα ελκυστικά περιθώρια κέρδους σε ορισμένες καλλιέργειες ανθεκτικές στην ξηρασία, η μετάβαση δεν είναι καθόλου απλή.
Ενώ τα αρωματικά φυτά μπορούν να αποσταχθούν σε αιθέρια έλαια, ένα προϊόν υψηλότερης αξίας από τα σιτηρά, «αυτές οι αγορές απαιτούν μεταποίηση, επενδύσεις και αξιόπιστους αγοραστές», εξηγεί ο Yanniek.
Τα σιτηρά και οι ελαιούχοι σπόροι, αντίθετα, είναι εμπορεύσιμες καλλιέργειες: τυποποιημένα προϊόντα που πωλούνται χύμα, με τις τιμές τους να καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τις διεθνείς αγορές. Οι αγρότες μπορεί να έχουν σταθερούς αγοραστές για τη συγκομιδή τους, αλλά ελάχιστα περιθώρια να χρεώσουν παραπάνω για την κλιματική ανθεκτικότητα. Στη La Junquera, το σιτάρι αποφέρει περίπου 600 ευρώ ανά εκτάριο, έναντι περίπου 500 ευρώ κόστους, σύμφωνα με τον Yanniek.
Οι επιδοτήσεις τείνουν πάντως να ευνοούν αυτές τις καλλιέργειες. Η Κοινή Αγροτική Πολιτική (CAP) της ΕΕ χορηγεί βασική εισοδηματική στήριξη ανά εκτάρια γης που καλλιεργούνται, όχι ανά είδος ή όγκο παραγωγής, οπότε περισσότερα χρήματα κατευθύνονται φυσιολογικά σε μεγάλης κλίμακας εκμεταλλεύσεις που συχνά παράγουν εμπορεύματα. Η ΕΕ παρεμβαίνει επίσης αν οι τιμές στην αγορά για αυτές τις καλλιέργειες πέσουν κάτω από ένα ορισμένο όριο.
Ωστόσο, τα εμπορεύσιμα προϊόντα δεν είναι άτρωτα στα ακραία καιρικά φαινόμενα. Στο Gut Weimarschmieden, μια βιολογική φάρμα 700 εκταρίων συντηρητικής γεωργίας στο Φλάντουγκεν της Γερμανίας, το καλοκαιρινό κριθάρι και το χειμερινό σιτάρι δυσκολεύτηκαν στη ζέστη, λέει ο διαχειριστής Maximillian Krimm, ενώ τα χωράφια με καλαμπόκι παρήγαγαν περίπου 17 τόνους αντί για τους συνήθεις 25 έως 30.
Το σπέλτα και η ελαιοκράμβη τα πήγαν καλύτερα. Ο Maximillian εξετάζει επίσης το emmer, μια παλιά ποικιλία σιταριού της οποίας οι αποδόσεις είναι 20 έως 30% χαμηλότερες από του συμβατικού σιταριού, για μόνο ελαφρώς υψηλότερη τιμή. «Γενικά δεν καλλιεργούμε πολλά προϊόντα χαμηλότερης αξίας, γιατί οι τιμές δεν το δικαιολογούν», λέει.
Η αποκατάσταση της υγείας του εδάφους μπορεί να αλλάξει την πορεία για τους Ευρωπαίους αγρότες
Η παραγωγή εμπορευμάτων ευνοεί επίσης εντατικές πρακτικές που εξαντλούν το έδαφος και αυξάνουν τις εκπομπές, ιδίως μέσω των συνθετικών λιπασμάτων – και η επιλογή καλλιεργειών από μόνη της δεν αρκεί για να το αλλάξει αυτό.
«Μια ανθεκτική στην ξηρασία καλλιέργεια, φυτεμένη σε νεκρό, συμπαγές έδαφος σε μια έρημο βιοποικιλότητας, πάλι θα δυσκολευτεί, επειδή δεν έχει απομείνει τίποτα να συγκρατήσει το νερό όταν έρθει», λέει η Lily Maxwell-Lwin, επικεφαλής συνηγορίας στη διεθνή μη κερδοσκοπική οργάνωση Commonland (πηγή στα Αγγλικά).
Η ομάδα της συνεργάζεται με τοπικές κοινότητες σε περισσότερες από 50 χώρες για να αποκαταστήσει υποβαθμισμένα τοπία, με μια ολιστική προσέγγιση που συνδυάζει κοινωνικό αντίκτυπο, αποκατάσταση της βιοποικιλότητας, οικονομική απόδοση και υπερηφάνεια για τον τόπο.
«Για τις περισσότερες αροτραίες εκμεταλλεύσεις στην περιοχή μας, χρόνια οργώματος, μονοκαλλιέργειας και χρήσης συνθετικών εισροών έχουν μετατρέψει το έδαφος σε σκληρή, ξηρή γη με χαμηλή οργανική ουσία, περιορίζοντας την ικανότητά του να απορροφά και να συγκρατεί τη βροχή όταν πέφτει. Αντί να απορροφάται, το νερό απορρέει, προκαλώντας διάβρωση», εξηγεί η Meghan.
Ένα υγιέστερο έδαφος μπορεί να αυξήσει τις αποδόσεις, να μειώσει την ανάγκη για ακριβά συνθετικά λιπάσματα και να συγκρατεί περισσότερο νερό, μετριάζοντας τόσο την ξηρασία όσο και τις πλημμύρες. «Έχουμε δει υποβαθμισμένα τοπία να αλλάζουν μέσα σε μια δεκαετία: το έδαφος που σχημάτιζε κρούστα αρχίζει ξανά να απορροφά τη βροχή, οι πλαγιές που έριχναν το νερό μετατρέπονται σε σφουγγάρια», λέει η Lily.
Στη La Junquera, λίμνες, αναβαθμίδες, φυτοκάλυψη και σχεδιασμός keyline επιβραδύνουν την απορροή και αυξάνουν τη διείσδυση του νερού. «Για εμάς, η προσαρμογή στην ξηρασία δεν αφορά την εξεύρεση περισσότερου νερού. Έχει να κάνει με την πολύ καλύτερη αξιοποίηση κάθε σταγόνας βροχής που πέφτει», λέει ο Yanniek.
Αυτό είναι που δίνει στις ανθεκτικές καλλιέργειες «μια ευκαιρία να παλέψουν», λέει η Lily. «Αν θέλουμε οι αγρότες να πάρουν το ρίσκο να στραφούν σε ποικιλίες χαμηλότερης απόδοσης αλλά πιο ανθεκτικές στο κλίμα, πρέπει πρώτα να επενδύσουμε στην αποκατάσταση της γης κάτω από αυτές και όχι απλώς να τους δώσουμε άλλο σπόρο και να θεωρήσουμε ότι τελειώσαμε».
Τι στήριξη χρειάζονται οι αγρότες από τις κυβερνήσεις;
Το καθεστώς επιδοτήσεων της ΚΑΠ της ΕΕ επιβραβεύει αναγεννητικές πρακτικές όπως η αμειψισπορά, οι καλυπτικές καλλιέργειες και η φύτευση ψυχανθών που προσφέρουν φυσικό λίπασμα και βελτιώνουν την υγεία του εδάφους. Όμως οι αγρότες εξακολουθούν σε μεγάλο βαθμό να επωμίζονται μόνοι τους το κόστος και την ευθύνη εφαρμογής αυτών των μέτρων, με ελάχιστη αναγνώριση για τα οφέλη που προσφέρουν στην επισιτιστική ασφάλεια, τη βιοποικιλότητα και την ανθρώπινη υγεία.
«Χρειαζόμαστε πολιτικές που να μειώνουν τον κίνδυνο για τους αγρότες που προσαρμόζονται», λέει ο Yanniek, επισημαίνοντας την ανάγκη για καλύτερη ασφάλιση έναντι ξηρασίας και παγετού και οικονομική στήριξη στα χρόνια που απαιτούνται για να εγκατασταθούν οι πολυετείς καλλιέργειες.
Η Meghan θέλει οι περιφερειακοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής να κινηθούν γρήγορα και να χρηματοδοτήσουν τη μετάβαση στη διαχείριση γης με αναγεννητικές πρακτικές, μέσω συμβουλευτικών υπηρεσιών, ασφαλιστικής κάλυψης της μετάβασης και συνεπενδύσεων σε νέο μηχανολογικό εξοπλισμό.
Οι αγρότες της EARA πετυχαίνουν ίδιες ή και καλύτερες αποδόσεις με λιγότερο νερό και λιγότερες εισροές, λέει η Josefine, όμως «ούτε η αγορά ούτε η ΚΑΠ πληρώνουν για την ανθεκτικότητα που χτίζεται». Καλεί σε «μια δίκαιη αγορά και μια ΚΑΠ που να πληρώνει για τα αποτελέσματα, όχι μόνο για πρακτικές και εκτάρια, ώστε η ανθεκτικότητα να πάψει να είναι κόστος που απορροφούν μόνοι τους οι αγρότες».
Ένας από τους αγρότες της συμμαχίας, ο Gunnar Thelin από το Västra Gatugård, μια εκμετάλλευση πέντε εκταρίων στο Vederslöv της Σουηδίας, περιγράφει πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει αυτό: δορυφορικές μετρήσεις στη διάρκεια της σεζόν θα ελέγχουν ότι η φωτοσύνθεση βρίσκεται πάνω από ένα συμφωνημένο επίπεδο για την περιοχή και ότι η γυμνή γη και η θερμοκρασία του εδάφους είναι κάτω από συμφωνημένα όρια.
Αν τα πληροίς, λαμβάνεις χρήματα της ΚΑΠ· αν όχι, δεν τα λαμβάνεις. «Αυτό είναι το κίνητρο για να στραφείς στην αναγεννητική γεωργία», λέει.
Δεν συμφωνούν όλοι. Ο Maximillian λέει ότι «δεν είναι μεγάλος υποστηρικτής των επιδοτήσεων» και πιστεύει ότι οι αγρότες πρέπει απλώς να προσαρμοστούν μέσω της αναγεννητικής γεωργίας. Οι καλύτερες τιμές από μόνες τους, λέει, δεν θα λύσουν το βασικό πρόβλημα.
Για πολλούς όμως, μια δίκαιη αγορά παραμένει το κομμάτι που λείπει. «Η καλλιέργεια μιας ανθεκτικής στην ξηρασία ποικιλίας είναι μόνο η μισή λύση», λέει ο Yanniek. «Οι αγρότες χρειάζονται επίσης μια αγορά που να πληρώνει αρκετά ώστε να αξίζει να την καλλιεργούν». Χωρίς αυτήν, προειδοποιεί η Josefine, «η Ευρώπη χάνει εκατοντάδες αγροκτήματα την ημέρα με αυτόν τον τρόπο, τα ίδια τα αγροκτήματα που κρατούν τα κλειδιά για την αναγέννησή της».