Οι στόχοι για τη βιοποικιλότητα έχουν εκτροχιαστεί, καθώς η σύνοδος του ΟΗΕ για τη φύση αντιμετωπίζει χρηματοδοτικές και πολιτικές εντάσεις στην τελευταία της ημέρα.
Σήμερα αργότερα, 30 Οκτωβρίου, αναμένεται να ολοκληρωθεί στην Αρμενία η Διάσκεψη Βιοποικιλότητας των Ηνωμένων Εθνών (COP17 CBD) μετά από δύο εβδομάδες έντονης αντιπαράθεσης.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η σύνοδος του 2026 λειτούργησε κυρίως ως αξιολόγηση της προόδου προς τις δεσμεύσεις που είχαν αναληφθεί τα προηγούμενα χρόνια, με έμφαση στην εφαρμογή και στα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα.
Οι αντιπρόσωποι προσπαθούν να οριστικοποιήσουν την Οδό του Ερεβάν, ένα πακέτο αποφάσεων που αποσκοπεί στην επιτάχυνση της υλοποίησης των παγκόσμιων στόχων για τη φύση.
«Χρειαζόμαστε να δούμε συγκεκριμένες προτεραιότητες να προκύπτουν από τις διαπραγματεύσεις. Δυστυχώς όμως, αυτό δεν συμβαίνει ακόμη», δήλωσε στους δημοσιογράφους την Πέμπτη (29 Οκτωβρίου) η Ιρέν Βαμπίβα από την Greenpeace International.
Αρκετά ζητήματα παραμένουν άλυτα στις τελευταίες ώρες της συνόδου, από τον ρόλο της επιστήμης στις διαπραγματεύσεις μέχρι τον τρόπο χρηματοδότησης της προστασίας της φύσης και την αντιμετώπιση των επιζήμιων επιδοτήσεων.
Οι αυτόχθονες πληθυσμοί καλούν επίσης τις κυβερνήσεις να σεβαστούν τα δικαιώματά τους, να αναγνωρίσουν την παραδοσιακή γνώση και να διασφαλίσουν ουσιαστική συμμετοχή στις αποφάσεις για τις περιοχές ξηράς και υδάτων που προστατεύουν.
Πόσο έχουν προχωρήσει οι χώρες στην παγκόσμια προσπάθεια προστασίας και αποκατάστασης της φύσης;
Η πρώτη παγκόσμια αποτίμηση της προόδου στο Παγκόσμιο Πλαίσιο για τη Βιοποικιλότητα Κουνμίνγκ-Μόντρεαλ (Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework - KMGBF), γνωστό ως «Συμφωνία των Παρισίων για τη φύση», παρουσιάστηκε από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες στις 15 Οκτωβρίου. Η έκθεση «State of Biodiversity Action» κατέληξε ότι λιγότερο από το ήμισυ των εθνικών στόχων που αξιολογήθηκαν βρίσκεται σε σωστή πορεία.
Η έκθεση καλύπτει και τους 23 παγκόσμιους στόχους που υιοθέτησαν 196 μέρη της ιστορικής συμφωνίας στο COP15 το 2022. Βρισκόμαστε πλέον στη μέση της διαδρομής προς την προθεσμία του 2030, και η έκθεση δείχνει ότι σημειώνεται πρόοδος, αλλά με πολύ αργό ρυθμό.
Σε ό,τι αφορά τον κεντρικό στόχο «30x30» για την προστασία τουλάχιστον 30 τοις εκατό της ξηράς και της θάλασσας του πλανήτη μέχρι το τέλος της δεκαετίας, τα δεδομένα της βάσης Protected Planet δείχνουν ότι περίπου το 19 τοις εκατό της ξηράς και των εσωτερικών υδάτων και το 10 τοις εκατό των ωκεανών προστατεύονται σήμερα.
Οι ηγέτες υιοθέτησαν τη «Διακήρυξη του Ερεβάν: Ανάληψη δράσης για τη φύση» σε σύνοδο κορυφής ηγετών στις 16 Οκτωβρίου, λίγο πριν από το COP17, επιβεβαιώνοντας εκ νέου τον στόχο για το 2030.
Μια ξεχωριστή έκθεση του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον, που δημοσιεύθηκε στις 29 Οκτωβρίου με τίτλο «Nature’s comeback», εξετάζει τον συναφή στόχο να τεθεί τουλάχιστον το 30 τοις εκατό των υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων υπό αποτελεσματική αποκατάσταση μέχρι το 2030.
Διαπιστώνεται ότι η αποκατάσταση των χερσαίων οικοσυστημάτων έχει φτάσει σχεδόν στο ήμισυ αυτού του στόχου, αλλά η πρόοδος στα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα έχει φτάσει μόλις στο 23 τοις εκατό του παγκόσμιου στόχου, ενώ τα οικοσυστήματα γλυκού νερού -που υποβαθμίζονται με τον ταχύτερο ρυθμό- βρίσκονται στο 5 τοις εκατό. Ωστόσο, η έκθεση προειδοποιεί ότι τα κενά στην παρακολούθηση και στην αναφορά πιθανόν σημαίνουν ότι το ποσοστό αυτό είναι υποτιμημένο.
Ένα από τα βασικά αποτελέσματα του COP17 αναμένεται να είναι η «παγκόσμια ανασκόπηση», ένα σύνολο συγκεκριμένων συστάσεων για τη μετατροπή των καθυστερημένων δεσμεύσεων σε πράξη και την επιτάχυνση της προόδου μέχρι την προθεσμία του 2030 στο πλαίσιο της Οδού του Ερεβάν. Ωστόσο, παραμένει σε εκκρεμότητα μετά από ημέρες συζητήσεων.
Σε μια διαδικασία όπου φιλόδοξες δεσμεύσεις αναλαμβάνονται αλλά υπάρχουν ελάχιστοι μηχανισμοί για να διασφαλίσουν ότι μετατρέπονται σε πράξη, η παγκόσμια ανασκόπηση αποσκοπεί στην ενίσχυση της λογοδοσίας, εντοπίζοντας κενά και παρακολουθώντας τη συλλογική πρόοδο.
Παράλληλα, εντείνονται οι εκκλήσεις για μεταρρύθμιση της διαδικασίας των COP που βασίζεται στη συναίνεση, με τους επικριτές να υποστηρίζουν ότι η απαίτηση ομοφωνίας επιτρέπει σε έναν μικρό αριθμό χωρών να μπλοκάρουν την πρόοδο.
Η χρηματοδότηση για την αποκατάσταση της φύσης υπολείπεται
Η έλλειψη χρημάτων αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για την επίτευξη των στόχων για τη βιοποικιλότητα έως το 2030 και έχει βρεθεί στο επίκεντρο της συνόδου του Ερεβάν, όπου οι κυβερνήσεις αναζητούν τρόπους να αυξήσουν τη χρηματοδότηση από δημόσιες και ιδιωτικές πηγές.
Πέρυσι, οι αντιπρόσωποι συμφώνησαν σε μια στρατηγική για την κινητοποίηση τουλάχιστον 200 δισ. δολαρίων (180 δισ. ευρώ) ετησίως μέχρι το 2030, ώστε να κλείσει το παγκόσμιο χρηματοδοτικό κενό για τη βιοποικιλότητα. Αυτή τη στιγμή, το ετήσιο έλλειμμα στη χρηματοδότηση που χρειάζεται η φύση εκτιμάται γύρω στα 700 δισ. δολάρια (628 δισ. ευρώ).
Σύμφωνα με την έκθεση του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον, οι ετήσιες επενδύσεις μόνο στην αποκατάσταση οικοσυστημάτων πρέπει να αυξηθούν πάνω από τέσσερις φορές, από 64 δισ. δολάρια (57,5 δισ. ευρώ) σε 296 δισ. δολάρια (266 δισ. ευρώ) έως το 2030. Επισημαίνεται ότι το γεγονός πως οι αποδόσεις -όπως η προστασία από πλημμύρες, το καθαρότερο νερό, η αποθήκευση άνθρακα και τα υγιέστερα οικοσυστήματα- χρειάζονται χρόνια για να γίνουν ορατές, αποτελεί εμπόδιο για την κινητοποίηση άμεσων πόρων.
Καλώντας σε στροφή από τη χρηματοδότηση μεμονωμένων έργων στη δημιουργία «οικονομιών αποκατάστασης», το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον ζητά από τις κυβερνήσεις και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να αναγνωρίσουν την οικονομική αξία των υγιών οικοσυστημάτων, να προσελκύσουν ιδιωτικές επενδύσεις και να μειώσουν τα κίνητρα που ενθαρρύνουν την περιβαλλοντική υποβάθμιση.
Πάνω από 1,8 δισ. δολάρια (1,6 δισ. ευρώ) σε νέα χρηματοδότηση έχουν ανακοινωθεί στη διάρκεια της συνόδου, σύμφωνα με τη Γραμματεία της Σύμβασης για τη Βιολογική Ποικιλότητα CBD.
Ωστόσο, στο COP17 έχουν σημειωθεί εντάσεις γύρω από το ποιος πρέπει να χρηματοδοτεί την παγκόσμια προστασία της φύσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση υποστηρίζει ότι πλούσιες αναδυόμενες οικονομίες, όπως τα κράτη του Κόλπου και η Κίνα, θα πρέπει να ενταχθούν στην ομάδα των περίπου δύο δεκάδων κατά κύριο λόγο δυτικών χωρών που αναμένεται επίσημα να παρέχουν χρηματοδότηση για τη βιοποικιλότητα σε αναπτυσσόμενες χώρες.
Η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ έχουν, σύμφωνα με πληροφορίες, αντιταχθεί σε αυτό, και οι συνομιλίες έχουν οδηγηθεί σε αδιέξοδο.
Δυσκολίες παρουσιάζονται και στις προσπάθειες ενίσχυσης του ταμείου Cali, ενός μηχανισμού του ΟΗΕ για τη διανομή κερδών από εταιρείες που χρησιμοποιούν γενετικά δεδομένα από φυτά και άλλους οργανισμούς.
Το ταμείο είχε θέσει στόχο να συγκεντρώνει 1 δισ. δολάρια (893 εκατ. ευρώ) ετησίως για τη χρηματοδότηση της προστασίας της φύσης σε αναπτυσσόμενες χώρες όταν δημιουργήθηκε στις αρχές του 2025. Μέχρι σήμερα, έχει προσελκύσει περίπου 10.000 δολάρια (8.900 ευρώ). Οι συνεισφορές είναι εθελοντικές, και αυτό βρίσκεται στον πυρήνα της διαμάχης.
Οι επιζήμιες επιδοτήσεις αποτελούν ένα ακόμη σημείο τριβής. Ο Στόχος 18 του πλαισίου καλεί για τη μείωση επιδοτήσεων που πλήττουν τη φύση κατά τουλάχιστον 500 δισ. δολάρια (447 δισ. ευρώ) τον χρόνο μέχρι το 2030. Οι χώρες παραμένουν διχασμένες ως προς τη διατύπωση σχετικά με τη μείωση ή την κατάργηση τέτοιων κινήτρων, συμπεριλαμβανομένων των αγροτικών επιδοτήσεων.
Στις 27 Οκτωβρίου, η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιούργησε την πρωτοβουλία Friends of Credits for Nature and Biodiversity, με στόχο να προσελκύσει επενδύσεις στην αποκατάσταση και προστασία της φύσης μετατρέποντας αυτές τις προσπάθειες σε κάτι απτό και εμπορεύσιμο.
Ωστόσο, οι επικριτές προειδοποιούν ότι τα πιστοποιητικά φύσης είναι δύσκολο να επαληθευτούν και μπορούν να ενθαρρύνουν το «ξέπλυμα» περιβαλλοντικής εικόνας, επιτρέποντας στις εταιρείες να αντισταθμίζουν τη βλάβη που προκαλούν στο περιβάλλον αντί να μειώνουν το αποτύπωμά τους.
Συνδυάζοντας δράση για το κλίμα και τη φύση
Η διετής COP για τη βιοποικιλότητα συχνά επισκιάζεται από τη μεγαλύτερη ετήσια κλιματική COP, παρότι τα θέματα που εξετάζουν συνδέονται άρρηκτα -με την απώλεια βιοποικιλότητας και την κλιματική αλλαγή να επιταχύνουν η μία την άλλη.
Αναγνωρίζοντας αυτό, η ατζέντα του COP17 περιλαμβάνει τη συνεργασία μεταξύ των τριών Συμβάσεων του Ρίο για τη βιοποικιλότητα, το κλίμα και την απερήμωση, συμπεριλαμβανομένης μιας έκκλησης για ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των εθνικών υπηρεσιών που είναι υπεύθυνες για την εφαρμογή των δεσμεύσεων.
«Η εύρεση συνεργειών μεταξύ των Συμβάσεων του Ρίο, και ευρύτερα μεταξύ σχεδίων δράσης για το κλίμα και τη φύση, δεν υπήρξε ποτέ πιο αναγκαία -ούτε πιο αυτονόητη νίκη», σημειώνει η διευθύντρια διεθνούς πολιτικής της περιβαλλοντικής οργάνωσης Fauna & Flora, Κάθριν Γουέλερ.
«Αυτό πραγματικά έχει πολύ νόημα. Όταν το δεξί χέρι δεν ξέρει τι κάνει το αριστερό, κινδυνεύεις να προκαλέσεις χάος».
Μιλώντας υπό τον όρο της ανωνυμίας, Γάλλος κυβερνητικός αντιπρόσωπος στο COP17 ανέφερε στο πρακτορείο ειδήσεων AFP ότι ένας μικρός αριθμός χωρών εμποδίζει την πρόοδο.
Η Σαουδική Αραβία, η Ρωσία, η Αργεντινή και η Βραζιλία φέρονται να αντιτάχθηκαν στην υιοθέτηση συστάσεων από δύο εμβληματικές επιστημονικές αξιολογήσεις για τη σύγκλιση της κρίσης φύσης και κλίματος και τις οικονομικές δυνάμεις που την τροφοδοτούν.
Η διαμάχη αυτή αντικατοπτρίζει ένα αυξανόμενο μοτίβο σε παγκόσμιες διαπραγματεύσεις που βασίζονται στη συναίνεση, όπου οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες κατηγορούνται ότι παρεμποδίζουν τις προσπάθειες αντιμετώπισης των ορυκτών καυσίμων, των πλαστικών αποβλήτων και άλλων περιβαλλοντικών πιέσεων.
Πρωτοβουλία από χώρες, μεταξύ των οποίων η Σαουδική Αραβία, η Ινδία, η Ρωσία και η Κίνα, για την καθυστέρηση της δημοσίευσης της επόμενης σειράς βασικών εκθέσεων της IPCC για την υπερθέρμανση του πλανήτη παραμένει άλυτη. Η συνεδρίαση της IPCC τον Οκτώβριο ανεστάλη χωρίς συμφωνία για το χρονοδιάγραμμα, και οι συνομιλίες αναμένεται να συνεχιστούν τον Δεκέμβριο.
Το ζήτημα είναι κρίσιμο, καθώς οι εκθέσεις προορίζονται να τροφοδοτήσουν τη δεύτερη Παγκόσμια Αποτίμηση στο πλαίσιο της Συμφωνίας του Παρισιού, μια διαδικασία που ξεκινά στο COP31 τον Νοέμβριο και κατά την οποία οι χώρες θα αξιολογήσουν τη συλλογική πρόοδο προς τους κλιματικούς στόχους, πριν ολοκληρωθεί στο COP33 το 2028.
Αντιμετωπίζοντας τα χωροκατακτητικά είδη
Καθώς το κλίμα και οι θάλασσες θερμαίνονται, επιταχύνεται η αλλαγή στο ποιες μορφές ζωής επιβιώνουν και ευημερούν. Χωροκατακτητικά είδη μεταναστεύουν σε νέα περιβάλλοντα, προκαλώντας οικολογικές και οικονομικές ζημιές καθώς διαταράσσουν την εύθραυστη ισορροπία μεταξύ των ιθαγενών ειδών.
«Για να αντιμετωπίσουμε αυτόν τον παράγοντα, που συγκαταλέγεται στους πέντε σημαντικότερους οδηγούς απώλειας βιοποικιλότητας, χρειαζόμαστε μια συνεργατική, διατομεακή προσέγγιση», λέει η Γουέλερ. «Πολλές από τις οδούς μέσω των οποίων τα χωροκατακτητικά ξενικά είδη εξαπλώνονται συνδέονται με το εμπόριο, τις μεταφορές και τις εφοδιαστικές αλυσίδες, και έτσι οι επιχειρήσεις έχουν σημαντικό ρόλο τόσο στην πρόληψη όσο και στην απομάκρυνση των χωροκατακτητικών ειδών».
Αναγνωρίζοντας αυτό, τα χωροκατακτητικά είδη βρίσκονται στην ατζέντα των διαπραγματεύσεων στο COP17. Απόφαση για τα χωροκατακτητικά ξενικά είδη ήταν μία από τις τέσσερις που υιοθετήθηκαν την πρώτη εβδομάδα, μαζί με την ισότητα των φύλων, την περιβαλλοντική εκπαίδευση και την ανταλλαγή πληροφοριών.
Η απόφαση ζητά ενίσχυση της έγκαιρης ανίχνευσης των χωροκατακτητικών ειδών και συστήματα ταχείας αντίδρασης, καλύτερη ανταλλαγή επιστημονικών δεδομένων και βελτιωμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση και τεχνολογία ώστε να βοηθηθούν οι χώρες να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα.
Πέρα από τις διαπραγματεύσεις, η Γουέλερ ζητά ισχυρότερη πρόληψη, βιοασφάλεια και καλύτερη ανταλλαγή δεδομένων για τα χωροκατακτητικά είδη στον ιδιωτικό τομέα, μαζί με στενότερη συνεργασία με τις κυβερνήσεις και τις οργανώσεις προστασίας της φύσης.
Η σύνοδος COP17 αναμένεται επίσης να αποφασίσει αν η επόμενη σύνοδος για τη βιοποικιλότητα το 2028 θα φιλοξενηθεί από τον Παναμά ή τον Ισημερινό.