Η “αόρατη” νικοτίνη κερδίζει τους νέους και ανησυχεί τους ειδικούς στη δημόσια υγεία

Μικρά, διακριτικά και χωρίς καπνό. Τα φακελάκια νικοτίνης κερδίζουν έδαφος στην Πορτογαλία, ακόμη και πριν υπάρξει ένα πλήρες νομικό πλαίσιο για την εμπορία και τη διαφήμισή τους.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Τοποθετημένα ανάμεσα στα ούλα και τα χείλη, απελευθερώνουν νικοτίνη χωρίς καύση, ένα χαρακτηριστικό που τα διαφοροποιεί από το συμβατικό τσιγάρο και βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ολοένα και πιο έντονης συζήτησης ανάμεσα στη βιομηχανία, τις αρχές και τους ειδικούς στη δημόσια υγεία.

Για μήνες, τα προϊόντα αυτά πωλούνταν σε καπνοπωλεία και περίπτερα μέσα σε νομικό κενό. Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει φέτος, από τη στιγμή που εντάχθηκαν στη λίστα προϊόντων καπνού και νικοτίνης που υπόκεινται σε ειδικό φόρο κατανάλωσης (πηγή στα Πορτογαλικά). Σε αυτό το πλαίσιο, η Tabaqueira, θυγατρική της Philip Morris International, προχώρησε στην επίσημη διάθεση των φακελακίων νικοτίνης στην πορτογαλική αγορά.

«Τα προϊόντα αυτά υπήρχαν στην πορτογαλική αγορά, χωρίς να είναι ρυθμισμένα. Από τις αρχές του έτους στην Πορτογαλία υπάρχει πλέον φορολόγηση για αυτά τα προϊόντα, πληρώνουν ειδικό φόρο κατανάλωσης. Πριν από την αρχή του έτους, κάθε προϊόν που κυκλοφορούσε στην αγορά βρισκόταν σε μια κατάσταση νομικού limbo. Γι’ αυτό και δεν είχαμε μπει στην αγορά μέχρι τις αρχές του έτους», εξηγεί στην Euronews ο γενικός διευθυντής της Tabaqueira, Μαρσέλο Νίκο.

Ο Αργεντινός μάνατζερ εντάσσει το λανσάρισμα της εταιρείας σε μια ευρύτερη στρατηγική αντικατάστασης του παραδοσιακού καπνού: «Το όραμά μας είναι να δημιουργήσουμε έναν κόσμο χωρίς καπνό, όπου λιγότερο επιβλαβείς, μη καύσιμες εναλλακτικές θα αντικαταστήσουν το παραδοσιακό τσιγάρο», αναφέρει. Σύμφωνα με τον Μαρσέλο Νίκο, πρόκειται για «ένα προϊόν που απευθύνεται σε ενήλικους καπνιστές που αναζητούν μια εναλλακτική επιλογή».

Αναγνωρίζοντας ότι η νικοτίνη είναι εξαρτησιογόνα ουσία, ο Μαρσέλο Νίκο υποστηρίζει την ανάγκη ρύθμισης: «Όλα τα προϊόντα νικοτίνης πρέπει να ρυθμίζονται, γιατί η νικοτίνη είναι εθιστική. Το βασικό είναι να υπάρχει ένα ρυθμιστικό πλαίσιο που να επιτρέπει την εμπορία αυτών των προϊόντων για ενήλικους καπνιστές, αλλά ταυτόχρονα να διασφαλίζει ότι οι ανήλικοι δεν έχουν πρόσβαση σε αυτά και ότι δεν είναι ελκυστικά για αυτό το κοινό, το οποίο δεν είναι ο στόχος αυτών των προϊόντων».

Μάρκετινγκ, γεύσεις και ανησυχία για τους νέους

Με γεύσεις όπως μέντα, κόκκινα φρούτα ή μάνγκο, τα φακελάκια νικοτίνης εγείρουν ανησυχίες μεταξύ των ειδικών, κυρίως λόγω του ενδεχόμενου να γίνουν ιδιαίτερα ελκυστικά για τους νεότερους και για μη καπνιστές.

Μιλώντας στην Euronews, η Σοφία Μέλου Ραβάρα, πνευμονολόγος στη Μονάδα Τοπικής Υγείας Cova da Beira και καθηγήτρια Προληπτικής Ιατρικής στη Σχολή Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου της Beira Interior, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τον ρόλο του μάρκετινγκ και την αρχική απουσία ρύθμισης.

«Τα προϊόντα αυτά εισήχθησαν με εξαιρετικά επιθετικό μάρκετινγκ, με ελκυστικές συσκευασίες και έντονη παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Όλα αυτά συνέβαλαν στην αύξηση της κατανάλωσης, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων», καταγγέλλει.

Η ειδικός υπογραμμίζει ότι τα αρώματα παίζουν κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη εξάρτησης και θεωρεί πως μόνο η απαγόρευσή τους μπορεί πραγματικά να βάλει φρένο στην κατανάλωση αυτών των προϊόντων.

«Οι γεύσεις κάνουν την εμπειρία πιο ευχάριστη, αυξάνουν την απορρόφηση της νικοτίνης και ενισχύουν την εξάρτηση. Είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι νέοι έλκονται από αυτά τα προϊόντα», εξηγεί η πνευμονολόγος.

Προσθέτει ακόμη ότι αυτή η μορφή κατανάλωσης δεν εξαλείφει τους κινδύνους: «Η νικοτίνη απορροφάται γρήγορα από τον στοματικό βλεννογόνο και επίσης συνεχώς μέσω του σάλιου, γεγονός που οδηγεί σε σταθερά επίπεδα της ουσίας στον οργανισμό, αυξάνοντας το εθιστικό της δυναμικό».

Κίνδυνοι για την υγεία και επιπτώσεις στον εγκέφαλο

Σήμερα, στην Πορτογαλία, κάθε φακελάκι μπορεί να περιέχει έως και 12 mg νικοτίνης (πηγή στα Πορτογαλικά), ενώ ένα τσιγάρο περιέχει περίπου 8 mg νικοτίνης, αλλά μόνο περίπου 1 mg απορροφάται κατά το κάπνισμα.

Παρότι δεν περιέχουν καπνό, το δυναμικό εθισμού παραμένει και οι κίνδυνοι για την υγεία επίσης, ιδίως όσον αφορά τις επιδράσεις στο κεντρικό νευρικό σύστημα.

«Οι επιδράσεις στον εγκέφαλο είναι ίσως οι πιο ανησυχητικές, κυρίως επειδή όσοι θα χρησιμοποιούν αυτά τα προϊόντα είναι κατά κύριο λόγο παιδιά, έφηβοι και νέοι ενήλικες. Η νικοτίνη βλάπτει την ανάπτυξη του εγκεφάλου, επηρεάζει τις γνωστικές ικανότητες και προκαλεί αλλαγές στη συμπεριφορά. Επηρεάζει τη μνήμη, την προσοχή και τον έλεγχο των παρορμήσεων, ενώ αυξάνει και τον κίνδυνο άγχους και κατάθλιψης», προειδοποιεί η Σοφία Μέλου Ραβάρα.

Η γιατρός τονίζει επίσης ότι η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται στη σύγκριση με το τσιγάρο. «Το ερώτημα δεν είναι αν είναι λιγότερο επικίνδυνα από τον καπνό, αλλά αν είναι ασφαλή – και δεν είναι. Πρόκειται για τοξικά και ιδιαίτερα εθιστικά προϊόντα», επαναλαμβάνει.

Το παράδειγμα της Δανίας: ταχεία αύξηση και καθυστερημένη αντίδραση

Η εμπειρία άλλων χωρών δείχνει επίσης ότι η ανάπτυξη αυτής της αγοράς μπορεί να είναι γρήγορη και δύσκολο να ανακοπεί. Η Δανή γιατρός Σαρλότα Πίζινγκερ βοηθά να κατανοήσουμε αυτή την πρόκληση, κάνοντας έναν παραλληλισμό με την περίπτωση της Δανίας.

«Στη Δανία, τα φακελάκια νικοτίνης άρχισαν να προωθούνται γύρω στο 2018-2019, σε μια περίοδο που δεν υπήρχε ειδική νομοθεσία. Ήταν παντού, ιδιαίτερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε φεστιβάλ, συχνά διανέμονταν δωρεάν», αναφέρει μιλώντας στην Euronews.

Το αποτέλεσμα ήταν μια απότομη αύξηση της κατανάλωσης μεταξύ των νέων: «Μέσα σε λίγα χρόνια έγιναν πολύ δημοφιλή. Το 2025, περίπου το 14% των νέων στη Δανία ηλικίας 15 έως 29 ετών χρησιμοποιούσαν φακελάκια νικοτίνης».

Σύμφωνα με τη Σαρλότα Πίζινγκερ, η ρυθμιστική απάντηση ήρθε επίσης καθυστερημένα. «Όταν καταφέραμε να εφαρμόσουμε αυστηρότερους κανόνες, τα προϊόντα είχαν ήδη διαδοθεί. Είναι πολύ πιο δύσκολο να ελέγξεις την κατάσταση αφότου εγκατασταθεί η εξάρτηση», τονίζει.

Η Δανία υιοθέτησε μέτρα όπως ο περιορισμός των γεύσεων, ουδέτερες συσκευασίες, περιορισμούς στη διαφήμιση και ανώτατα όρια στην περιεκτικότητα σε νικοτίνη – κάθε φακελάκι μπορεί να περιέχει το πολύ 9 mg νικοτίνης και κάθε κουτί μόνο 20 τεμάχια. Παρ’ όλα αυτά, παραμένουν προκλήσεις, ειδικά στον έλεγχο των διαδικτυακών πωλήσεων, όπου δεν γίνεται έλεγχος ηλικίας του καταναλωτή με την επίδειξη δελτίου ταυτότητας.

Η ειδικός σε θέματα υγείας που σχετίζονται με τον καπνό απευθύνει ακόμη μια προειδοποίηση προς τις πορτογαλικές αρχές: «Είναι κρίσιμο να υπάρξει γρήγορη δράση. Όσο περισσότερο περιμένουμε, τόσο πιο δύσκολο θα είναι να ελεγχθεί το φαινόμενο. Η βιομηχανία υποστηρίζει ότι αυτά τα προϊόντα προορίζονται για καπνιστές, αλλά στην πράξη στρατολογεί νέους καταναλωτές στις τάξεις των νέων».

Το ίδιο μήνυμα επανέλαβε και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) (πηγή στα Πορτογαλικά) αυτό τον μήνα, υπενθυμίζοντας ότι τα φακελάκια νικοτίνης «δεν πρέπει να θεωρούνται χωρίς κίνδυνο» και ότι η νικοτίνη «είναι εξαιρετικά εθιστική και επιβλαβής, ιδίως για τα παιδιά και τους εφήβους», των οποίων «η ανάπτυξη του εγκεφάλου μπορεί να επηρεαστεί».

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, η πρώιμη έκθεση στη νικοτίνη μπορεί να επηρεάσει την προσοχή και τη μάθηση, να αυξήσει μακροπρόθεσμα την πιθανότητα εξάρτησης και μελλοντικής χρήσης προϊόντων καπνού και να αυξήσει τους καρδιαγγειακούς κινδύνους.

Σε έκθεση όπου αναλύονται οι τεχνικές μάρκετινγκ των βιομηχανιών που παράγουν αυτά τα φακελάκια, η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος, στις 31 Μαΐου, ο ΠΟΥ επισημαίνει επίσης ότι τα προϊόντα αυτά «διαφημίζονται επιθετικά σε εφήβους και νέους» και ότι οι τακτικές που χρησιμοποιεί η βιομηχανία για να προσελκύσει το νεότερο κοινό «σχεδιάζονται ώστε να κανονικοποιούν τη χρήση νικοτίνης και να μειώνουν την αντίληψη του κινδύνου».

Ο οργανισμός του ΟΗΕ αναφέρει ως παραδείγματα συσκευασίες που μιμούνται σακουλάκια με γλυκά, γεύσεις τσίχλας, προώθηση της κατανάλωσης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χορηγίες σε συναυλίες, φεστιβάλ και αθλητικές διοργανώσεις, μεταξύ των οποίων και η Φόρμουλα 1.

Ρύθμιση στον ορίζοντα;

Για να ανταποκριθεί στα αιτήματα χωρών που αναζητούσαν εξειδικευμένη καθοδήγηση σχετικά με τα φακελάκια νικοτίνης, ο ΠΟΥ κάλεσε τις κυβερνήσεις να υιοθετήσουν σειρά μέτρων για να ανακόψουν τη χρήση τους.

Στα προτεινόμενα μέτρα περιλαμβάνονται απαγορεύσεις ή αυστηροί περιορισμοί στα αρωματικά πρόσθετα· απαγόρευση της διαφήμισης, της προώθησης και της χορηγίας, συμπεριλαμβανομένων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της χρήσης influencers· αυστηρός έλεγχος επαλήθευσης ηλικίας· σαφείς υγειονομικές προειδοποιήσεις και τυποποιημένες συσκευασίες· ανώτατα όρια στην περιεκτικότητα νικοτίνης· φορολόγηση ώστε να μειωθεί η οικονομική προσβασιμότητα και να αποθαρρυνθεί η χρήση μεταξύ των νέων· καθώς και παρακολούθηση των προτύπων χρήσης και των τακτικών της βιομηχανίας.

Στην Πορτογαλία, η κυβέρνηση ενέκρινε στις αρχές του μήνα, στο Υπουργικό Συμβούλιο, μια πρόταση νόμου που δημιουργεί νομικό πλαίσιο για τα φακελάκια νικοτίνης (πηγή στα Πορτογαλικά) και ετοιμάζει τώρα νέους κανόνες για να παρακολουθήσει την επέκταση της αγοράς. Μεταξύ των μέτρων που εξετάζονται είναι οι περιορισμοί στη διαφήμιση, οι περιορισμοί στα σημεία πώλησης και η πιθανή απαγόρευση γεύσεων και ελκυστικών συσκευασιών.

Για τον Μαρσέλο Νίκο, η ρύθμιση είναι αναγκαία, αλλά πρέπει να είναι ισορροπημένη. «Είναι σημαντικό να υπάρχει σαφές πλαίσιο που να επιτρέπει στον ενήλικο καπνιστή να έχει πρόσβαση σε εναλλακτικές λύσεις, αλλά να προστατεύει τους ανηλίκους», τονίζει.

Η Σοφία Μέλου Ραβάρα, αντίθετα, τάσσεται υπέρ μιας πιο περιοριστικής προσέγγισης: «Πρέπει να εφαρμόσουμε την αρχή της προφύλαξης. Γνωρίζουμε ότι η νικοτίνη είναι επιβλαβής και ότι αυτά τα προϊόντα φτάνουν στους νεότερους. Αυτό αρκεί για να κινητοποιηθεί δράση», αναφέρει, επισημαίνοντας ότι «ο δρόμος από τον πειραματισμό μέχρι τη συστηματική κατανάλωση είναι εξαιρετικά σύντομος».