Οι εντάσεις ΗΠΑ-Ιράν διαταράσσουν τις ενεργειακές οδούς στη Μέση Ανατολή και ανεβάζουν τις τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Μετά την ενεργειακή κρίση του 2022, οι Βρυξέλλες παρουσίασαν το «Πακέτο Δικτύων». Μπορεί το σχέδιο να μειώσει την εξάρτηση της Ευρώπης από ξένη ενέργεια;
Η ενεργειακή εξάρτηση αναδείχθηκε σε επείγον πρόβλημα για την Ευρώπη από το 2022. Κι όμως, η ΕΕ εξακολουθεί να στηρίζεται σε εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Για να περιορίσει τη ρωσική επιρροή, η Ευρώπη στράφηκε στο υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG), με το 10-15% των προμηθειών της να διέρχεται πλέον από τα Στενά του Ορμούζ.
Οι πρόσφατες επιθέσεις στον Κόλπο έχουν επιβραδύνει τη ναυσιπλοΐα στα στενά, εντείνοντας τις επιπτώσεις για την Ευρώπη. Η μειωμένη προσφορά αυξάνει τη ζήτηση για πετρέλαιο και φυσικό αέριο, ωθώντας προς τα πάνω τις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και καυσίμων.
Οι προσπάθειες της Ευρώπης να μειώσει την ενεργειακή της εξάρτηση δεν ανταποκρίνονται στις δυνατότητές της. Σύμφωνα με τον ευρωβουλευτή και συνιδρυτή του Volt, Νταμιάν Μπέζελαγκερ, υπεύθυνη είναι μια «αντιδραστική στάση» που διαρκεί εδώ και μια δεκαετία.
Το 2026 αναμένεται να αποτελέσει σημείο καμπής. Το Πακέτο Δικτύων και το Πακέτο Ενέργειας των Πολιτών στοχεύουν στη δημιουργία μιας ενιαίας ευρωπαϊκής ενεργειακής αγοράς με διασυνοριακές υποδομές, ώστε η ενέργεια να γίνει ασφαλέστερη και πιο προσιτή.
Πόσο προετοιμασμένη είναι σήμερα η Ευρώπη;
Στο πλαίσιο του REPowerEU, η ΕΕ αύξησε αποφασιστικά τη χωρητικότητα αποθήκευσης φυσικού αερίου των κρατών‑μελών, στοχεύοντας κάθε χρόνο τουλάχιστον στο 90%, ενισχύοντας έτσι την ενεργειακή ασφάλεια από το 2022 και μετά.
Οι ανανεώσιμες πηγές έφτασαν το 25,2% της συνολικής ενεργειακής κατανάλωσης της ΕΕ το 2025, αυξάνοντας την εγχώρια παραγωγή ενέργειας και μειώνοντας τις εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου από 45% το 2022 σε 13% το 2025.
Καθοριστική ήταν η διαφοροποίηση των προμηθειών ορυκτών καυσίμων της ΕΕ. Το 2021, το ρωσικό φυσικό αέριο αντιστοιχούσε στο 45% των εισαγωγών, το πετρέλαιο στο 27% και ο άνθρακας στο 50%. Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι στο τρίτο τρίμηνο του 2025, το 60% του LNG της ΕΕ προήλθε από τις ΗΠΑ, το 70% του άνθρακα από την Αυστραλία και τις ΗΠΑ, ενώ η Νορβηγία, οι ΗΠΑ και το Καζακστάν κάλυψαν το 42% των αναγκών του μπλοκ σε πετρελαιοειδή.
Η εγχώρια παραγωγή καλύπτει μόλις το 10% των αναγκών της ΕΕ σε φυσικό αέριο. Η Ένωση κινήθηκε αποφασιστικά για την απεξάρτηση από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα, αυξάνοντας το μερίδιο του LNG στις εισαγωγές φυσικού αερίου από 20% το 2021 σε 45% το 2025.
Επειδή το 10–15% του LNG διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ, η μειωμένη εξάρτηση της Ευρώπης από τους ρωσικούς αγωγούς έχει ουσιαστικά μεταφέρει την εξάρτησή της στο LNG που μεταφέρεται μέσω της συγκεκριμένης περιοχής.
Ακόμη κι αν είναι καλύτερα προετοιμασμένη σε σχέση με το 2022, η Ευρώπη παραμένει εκτεθειμένη. Ο νέος ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, δεσμεύεται να συνεχίσει τον αποκλεισμό των στενών, μετατρέποντας τις θαλάσσιες οδούς του LNG προς την Ευρώπη στη νέα της αχίλλειο πτέρνα.
Η κλίμακα της ευρωπαϊκής εξάρτησης
Η ΕΕ δαπάνησε 396 δισ. ευρώ για εισαγωγές ορυκτών καυσίμων το 2025, υπενθύμιση ότι σχεδόν έξι δεκαετίες ενεργειακής εξάρτησης δεν θα ανατραπούν εύκολα ή γρήγορα.
Η Ένωση εισάγει το 57% των συνολικών ενεργειακών της αναγκών. Το πετρέλαιο κυριαρχεί με 37%, ακολουθεί το φυσικό αέριο με 21% και ο άνθρακας με 12%. Οι ΗΠΑ (16%), η Νορβηγία (12%) και το Καζακστάν (9%) είναι οι κύριοι προμηθευτές πετρελαίου, ενώ η Νορβηγία καλύπτει το 30% του αερίου αγωγών, με τη Ρωσία, παρά τις εκτεταμένες κυρώσεις, να εξακολουθεί να αντιστοιχεί στο 14% των εισαγωγών φυσικού αερίου.
Δεν επηρεάζονται όλες οι χώρες το ίδιο. Η Μάλτα εισάγει το 98% της ενέργειάς της, η Κύπρος το 88% και το Λουξεμβούργο το 91%. Για τη Γαλλία, η εικόνα είναι διαφορετική: η πυρηνική ενέργεια συγκρατεί τις εισαγωγές στο 52%, καθιστώντας την εξαίρεση σε μια περιοχή όπου τα περισσότερα κράτη βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις εισαγωγές.
Το REPowerEU έχει αλλάξει τους προμηθευτές, αλλά δεν έχει αντιμετωπίσει το βασικό πρόβλημα. Το αμερικανικό LNG αντικαθιστά το ρωσικό φυσικό αέριο και ενδέχεται να αντιπροσωπεύει το 40% των εισαγωγών φυσικού αερίου της ΕΕ έως το 2030, δημιουργώντας έναν νέο γεωπολιτικό κίνδυνο.
Το 2025, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ξεπέρασαν τα ορυκτά καύσιμα στην παραγωγή ηλεκτρισμού της ΕΕ, φτάνοντας στο 23% της τελικής ενεργειακής κατανάλωσης. Πρόκειται για πρόοδο, αλλά το δίκτυο είναι μόνο ένα μέρος της εικόνας. Η θέρμανση, οι μεταφορές και η βιομηχανία κρατούν τον λογαριασμό των εισαγωγών στα επίπεδα των εκατοντάδων δισ.
Η απάντηση της ΕΕ: επανακαλωδίωση της Ευρώπης
Η ενεργειακή ευαλωτότητα της Ευρώπης έχει πλέον μια νομοθετική απάντηση και έναν λογαριασμό 1,2 τρισ. ευρώ: το Πακέτο Δικτύων της ΕΕ. Παρουσιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 2025 και αποτελεί την πιο φιλόδοξη προσπάθεια των Βρυξελλών να αναμορφώσουν το ηλεκτρικό σύστημα του μπλοκ, το δίκτυο γραμμών, υποσταθμών και τεχνολογιών που μεταφέρει ηλεκτρική ενέργεια σε όλες τις χώρες της ΕΕ. Ο στόχος είναι σαφής: πιο γρήγορες κατασκευές, βαθύτερες διασυνδέσεις και τέλος στην εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα, που αποκαλύφθηκε από τους επανειλημμένους γεωπολιτικούς κλυδωνισμούς.
Το πακέτο ξαναγράφει τους κανόνες για τον σχεδιασμό, τις άδειες, τις επενδύσεις και τη διασυνοριακή συνεργασία, τροποποιώντας τέσσερις βασικές νομοθεσίες της ΕΕ, μεταξύ των οποίων η Οδηγία για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας και η μεταρρύθμιση της Αγοράς Ηλεκτρισμού. Ο επίτροπος Ενέργειας Νταν Γέργκενσεν και η εκτελεστική αντιπρόεδρος Τερέσα Ριβέρα έχουν επενδύσει σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο σε αυτό, παρουσιάζοντάς το ως πυλώνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας.
Η κύρια συζήτηση επικεντρώνεται στα χρονοδιαγράμματα των έργων. Φωτοβολταϊκά και έργα αποθήκευσης κάτω των 100 κιλοβάτ θα χρειάζονται μόνο άδεια σύνδεσης με το δίκτυο. Μεγαλύτερα έργα δικτύου θα πρέπει να εγκρίνονται μέσα σε δύο χρόνια, με αυτόματη έγκριση αν οι αρχές δεν τηρήσουν την προθεσμία. Τα μεγάλα διασυνοριακά Έργα Κοινού Ενδιαφέροντος θα έχουν αυστηρό όριο 42 μηνών για όλες τις φάσεις αδειοδότησης.
Οι βιομηχανικοί σύνδεσμοι, όπως η Eurelectric, στηρίζουν τις μεταρρυθμίσεις αλλά αντιτίθενται στην υποχρεωτική κατανομή οφελών για έργα άνω των 10 μεγαβάτ. Τα έργα αυτά υποχρεώνουν τους φορείς υλοποίησης να μοιράζονται τα οικονομικά οφέλη με τους τοπικούς φορείς. Περιβαλλοντικές ΜΚΟ εκφράζουν ανησυχίες ότι η αναγνώριση των επιλέξιμων έργων ως «υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος» θα μπορούσε να υποβαθμίσει τις αξιολογήσεις βιοποικιλότητας και να οδηγήσει σε δικαστικές προσφυγές.
Οι εθνικές κυβερνήσεις παραμένουν διχασμένες. Η Γερμανία και η Δανία στηρίζουν τον πανευρωπαϊκό συντονισμό, αλλά δεν θέλουν έναν κεντρικό σχεδιασμό που θα υπερίσχυε των εθνικών στρατηγικών. Η Πολωνία και η Ρουμανία ζητούν πιο ευέλικτα χρονοδιαγράμματα λόγω διοικητικών ελλείψεων, ενώ οι διαφωνίες για την κατανομή του κόστους παραμένουν σημείο τριβής.
Το κατακερματισμένο δίκτυο της Ευρώπης δεν μπορεί να μεταφέρει την αιολική ενέργεια της Βόρειας Θάλασσας ή την ηλιακή ενέργεια της Ιβηρικής πέρα από τα σύνορα, κάτι που αποδυναμώνει την ενεργειακή ανθεκτικότητα. Η πρωτοβουλία «Ενεργειακές Λεωφόροι» του πακέτου προβλέπει τη δημιουργία διαδρόμων μεγάλης ικανότητας για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος. Για να μειωθούν οι κίνδυνοι στην εφοδιαστική αλυσίδα, το πακέτο θέτει στόχο μέχρι το 2030 το 40% των μετασχηματιστών και των καλωδίων να παράγεται στην ΕΕ και εισάγει νέους κανόνες ελέγχου προμηθευτών.
Οι Βρυξέλλες το χαρακτηρίζουν «ραχοκοκαλιά» της ευρωπαϊκής ανεξαρτησίας. Η υλοποίησή του είναι το πραγματικό τεστ.
Αποθέματα, πλαφόν στις τιμές και έκτακτες συνεδριάσεις
Τα μεγέθη αλλάζουν με μεγάλη ταχύτητα. Τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης φυσικού αερίου TTF στην Ολλανδία έχουν αυξηθεί κατά 60% από τα πλήγματα στο Ιράν. Η τιμή του πετρελαίου εκτοξεύτηκε πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι. Τα αποθέματα φυσικού αερίου της ΕΕ, που θα έπρεπε να γεμίζουν ενόψει του χειμώνα, βρίσκονται μόλις στο 30%, από 39% έναν χρόνο πριν. Η Goldman Sachs έχει προειδοποιήσει ότι ένα κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ για έναν μήνα θα μπορούσε να εκτοξεύσει τις τιμές του αερίου στα 73 ευρώ ανά MWh.
Οι Βρυξέλλες αντέδρασαν. Η Επιτροπή συγκάλεσε έκτακτες συνεδριάσεις των συντονιστικών ομάδων για το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο. Οι υπουργοί Οικονομικών συνεδρίασαν υπό τη γαλλική προεδρία του Ρολάν Λεσκύρ για να συζητήσουν την αποδέσμευση στρατηγικών αποθεμάτων. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας ενέκρινε την αποδέσμευση 400 εκατομμυρίων βαρελιών, τη μεγαλύτερη στην ιστορία του, με τη στήριξη 32 χωρών, μεταξύ των οποίων η Γερμανία και η Αυστρία.
Ωστόσο, η κριτική επικεντρώνεται στην ταχύτητα των βαθύτερων λύσεων. Η πρόεδρος της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έριξε στο τραπέζι την ιδέα επιβολής πλαφόν ή επιδότησης στις τιμές του φυσικού αερίου ενόψει της συνόδου κορυφής της 19-20 Μαρτίου, χαράσσοντας ταυτόχρονα σαφή κόκκινη γραμμή κατά της επιστροφής στη ρωσική ενέργεια, που χαρακτήρισε «στρατηγικό λάθος».
Ο επίτροπος Οικονομίας, Βάλντις Ντομπρόβσκις, μιλώντας στην πρωινή εκπομπή της Euronews «Europe Today», χαιρέτισε την κίνηση του ΔΟΕ αλλά προειδοποίησε για ένα «σοκ στασιμοπληθωρισμού» αν η σύγκρουση παραταθεί. Ο επίτροπος Ενέργειας Γέργκενσεν απέρριψε τα αιτήματα για κατάργηση της τιμολόγησης του άνθρακα, επιμένοντας ότι οι ανανεώσιμες πηγές και οι υποδομές είναι η μόνη βιώσιμη λύση.
Η Γερμανία δήλωσε ότι η αποδέσμευση αποθεμάτων βρίσκεται στο τραπέζι, αλλά «όχι ακόμη». Η G7 διατήρησε ως επιλογή μια συντονισμένη χρήση των αποθεμάτων, χωρίς όμως να την ενεργοποιήσει. Η προτεινόμενη επιβολή πλαφόν στην τιμή του φυσικού αερίου, που αναβιώνει έναν μηχανισμό του 2022 ο οποίος δεν ενεργοποιήθηκε ποτέ, συναντά αντιστάσεις από το Βερολίνο και τη Χάγη.
Ο Μπέζελαγκερ είναι σαφής για τις οικονομικές συνέπειες μιας παρατεταμένης αναταραχής. Το σοκ στις τιμές του πετρελαίου ήδη τροφοδοτεί τον πληθωρισμό στη ζώνη του ευρώ, ενώ τα διαθέσιμα εργαλεία πολιτικής για την αντιμετώπισή του είναι περιορισμένα.
«Η αύξηση από τα 70 δολάρια το βαρέλι στα 120 και πλέον έχει τεράστια επίπτωση στον πληθωρισμό στη ζώνη του ευρώ· βλέπουμε άνοδο τιμών και αύξηση επιτοκίων, που θα πλήξουν πολύ σοβαρά τους Ευρωπαίους πολίτες και τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.»
Ο υπουργός Οικονομικών της Ισπανίας, Κάρλος Κουέρπο, ήταν κατηγορηματικός: η Ευρώπη χρειάζεται τώρα ταχύτερη ενοποίηση των δικτύων και μεταρρύθμιση της διασυνοριακής αγοράς. Το Πακέτο Δικτύων και η εσωτερική ενεργειακή αγορά δεν θα έχουν πλήρως τεθεί σε ισχύ πριν από το 2028.
Η ΕΕ είναι καλύτερα προετοιμασμένη απ’ ό,τι το 2022. Όμως, με τις τιμές να ανεβαίνουν και τη δομική νομοθεσία να παραμένει ημιτελής, το χάσμα ανάμεσα στον συντονισμό και την πράξη παραμένει μεγάλο. Για τον Μπέζελαγκερ, η τρέχουσα κρίση θα πρέπει επιτέλους να επαναπλαισιώσει την ενεργειακή μετάβαση όχι ως περιβαλλοντικό βάρος, αλλά ως οικονομική και κυριαρχική επιταγή.
«Η μετάβαση αντιμετωπίζεται πάντα ως κάτι πολύ δαπανηρό, αλλά τώρα βλέπουμε ότι η μη μετάβαση είναι στην πραγματικότητα πιο δαπανηρή», δήλωσε ο Μπέζελαγκερ στο Euronews.