Ο κανόνας της ομοφωνίας της ΕΕ επιτρέπει σε κάθε κράτος μέλος να ασκήσει βέτο στις αποφάσεις, μετατρέποντας τη συναίνεση σε παιχνίδι εξουσίας.
Σύμφωνα με τον κανόνα της ομοφωνίας της ΕΕ, ένα κράτος μέλος μπορεί να σταματήσει τις αποφάσεις σχετικά με την εξωτερική πολιτική, τις κυρώσεις, τη φορολογία και τη διεύρυνση. Με 27 μέλη στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, υπάρχει σημαντική πιθανότητα αδιεξόδου και τα τελευταία χρόνια, από θεωρητικός κίνδυνος έχει μετατραπεί σε πολιτική πραγματικότητα.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η Ουγγαρία έχει χρησιμοποιήσει το βέτο, ή έχει απειλήσει να το κάνει, για να μπλοκάρει ή να καθυστερήσει τη βοήθεια για την Ουκρανία, τις κυρώσεις της ΕΕ κατά της Ρωσίας και τις αποφάσεις για τον προϋπολογισμό επανειλημμένα από το 2022. Οι ειδικοί σημειώνουν μια μετατόπιση στον τρόπο χρήσης του βέτο.
"Τα βέτο χρησιμοποιούνται ως πολιτικός μοχλός πίεσης για άσχετους στόχους", λέει η Thu Nguyen, αναπληρώτρια συνδιευθύντρια του Κέντρου Ζακ Ντελόρ. "Μερικές φορές για να ξεκλειδώσουν κονδύλια της ΕΕ ή για να προσελκύσουν τους εγχώριους ψηφοφόρους".
Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ εξαντλούν κάθε διαδικαστική επιλογή καθώς το αδιέξοδο παρατείνεται. Η επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής Κάγια Κάλλας ξεκαθάρισε στις 19 Μαρτίου ότι το μπλοκ διαθέτει μηχανισμούς για να το σπάσει, αλλά μόνο η αποφασιστική ηγεσία θα φέρει αποτελέσματα.
Η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο την Ουγγαρία. Πρόκειται για το κατά πόσον η αρχιτεκτονική λήψης αποφάσεων της ΕΕ είναι κατάλληλη για το σκοπό της εν μέσω γεωπολιτικής πίεσης.
Μια νέα μορφή κλιμάκωσης
Ο Nguyen επισημαίνει ότι το πακέτο δανείων ύψους 90 δισεκατομμυρίων ευρώ για την Ουκρανία, που συμφωνήθηκε τον Δεκέμβριο του 2025 με εξαίρεση την Ουγγαρία, τη Σλοβακία και την Τσεχική Δημοκρατία, αποτελεί καμπή. Η Ουγγαρία στη συνέχεια άσκησε βέτο στη ρύθμιση ενισχυμένης συνεργασίας, την οποία είχε ήδη συμφωνήσει να μην μπλοκάρει.
"Αυτή είναι, νομίζω, η πρώτη φορά που ένα κράτος μέλος ασκεί βέτο σε μια απόφαση αφού είχε υπάρξει συμφωνία να μην ασκηθεί, στην πραγματικότητα, βέτο στην απόφαση", λέει. "Αυτό το βέτο που ασκείται αφού είχε συμφωνηθεί να μην ασκηθεί βέτο είναι επίσης μια νέα μορφή χρήσης που δεν έχουμε ξαναδεί".
Ο Δρ Patrick Müller, καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης και στη Σχολή Διεθνών Σπουδών της Βιέννης, περιγράφει την ευρύτερη δυναμική ως σκόπιμη και στρατηγική. "Θα μπορούσε κανείς να το αποκαλέσει απλώς εκβιασμό ή σκληρή διαπραγμάτευση", λέει. "Αλλά ο τρόπος με τον οποίο το κάνει η Ουγγαρία είναι ότι προσπαθεί να συγκαλύψει αυτή τη σύνδεση, οπότε δεν είναι εύκολο να εντοπιστεί, επειδή δεν είναι ρητή".
Υπάρχουν τέσσερα βασικά εργαλεία που μπορεί να χρησιμοποιήσει η ΕΕ για να παρακάμψει ένα βέτο. Κανένα από αυτά δεν είναι καθαρό. Όλα τους ενέχουν συμβιβασμούς.
Ρήτρες Passerelle: Ο διακόπτης που δεν γυρίζει κανείς
Οι διατάξεις της Συνθήκης που είναι γνωστές ως ρήτρες passerelle επιτρέπουν στην ΕΕ να μεταβεί από την ομοφωνία στην ειδική πλειοψηφία χωρίς να ξαναγράψει τις Συνθήκες. Η γενική ρήτρα καλύπτει τους περισσότερους τομείς πολιτικής εκτός από την άμυνα. Μια ειδική ρήτρα ΚΕΠΠΑ εφαρμόζεται στη μη στρατιωτική εξωτερική πολιτική. Και οι δύο απαιτούν ομόφωνη έγκριση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για να ενεργοποιηθούν.
Η ενεργοποίηση αυτών των ρητρών απαιτεί την ίδια συναίνεση που στοχεύουν να αντικαταστήσουν. Από την εισαγωγή τους το 2009, καμία δεν έχει χρησιμοποιηθεί. Όπως λέει ο Nguyen, "το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι μπορείς να τερματίσεις την ομοφωνία μόνο με ομοφωνία".
Εποικοδομητική αποχή: Αποχώρηση χωρίς να κλείσει
Σύμφωνα με τους κανόνες εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, ένα κράτος μέλος μπορεί να απέχει από την ψηφοφορία αντί να την μπλοκάρει, δεσμευόμενο να μην παρεμβαίνει στην απόφαση, κρατώντας παράλληλα πολιτικές αποστάσεις. Έχει χρησιμοποιηθεί δύο φορές. Το 2008, η Κύπρος απείχε από την ψηφοφορία για την έναρξη της EULEX στο Κοσσυφοπέδιο.
Το 2022, η Ιρλανδία, η Αυστρία και η Μάλτα απείχαν από την έγκριση θανατηφόρας βοήθειας προς την Ουκρανία μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Ειρήνης, μη θέλοντας να συγχρηματοδοτήσουν παραδόσεις όπλων, αλλά μη θέλοντας να εμποδίσουν άλλους να το πράξουν.
Η εποικοδομητική αποχή είναι ένα εξειδικευμένο εργαλείο. Λειτουργεί μόνο αν ένα κράτος κάνει στην άκρη αντί να πολεμά.
Συνασπισμοί των προθύμων: Κίνηση χωρίς το πλήρες μπλοκ
Εννέα ή περισσότερα κράτη μέλη μπορούν να χρησιμοποιήσουν την ενισχυμένη συνεργασία για να προωθήσουν την ολοκλήρωση, χρησιμοποιώντας την ειδική πλειοψηφία στο εσωτερικό. Η ΕΕ το χρησιμοποίησε αυτό για να ξεκλειδώσει 90 δισεκατομμύρια ευρώ για την Ουκρανία (2026-2027) και να προωθήσει το σχέδιο Repower EU για την έξοδο από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα έως το 2027.
Αλλά ο Nguyen προειδοποιεί ότι τα όρια αυτής της προσέγγισης είναι ήδη ορατά. "Είδαμε τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου να χωρίζονται πλέον σε δύο μέρη, ένα γενικό με τα 27 κράτη μέλη και ένα που αφορά την Ουκρανία με μόνο 26", λέει. "Αυτό δημιουργεί την εντύπωση ότι η ΕΕ δεν είναι σε θέση να ενεργήσει ως μια ενότητα και δεν είναι σε θέση να ενεργήσει αποφασιστικά και αποτελεσματικά".
Άρθρο 122: Η ρήτρα έκτακτης ανάγκης υπό πίεση
Το άρθρο 122 επιτρέπει στο Συμβούλιο να ενεργεί με ειδική πλειοψηφία σε σοβαρές οικονομικές ή έκτακτες περιστάσεις, παρακάμπτοντας την ομοφωνία. Η ΕΕ το χρησιμοποίησε αυτό για να επαναπροσδιορίσει τις εκταμιεύσεις δανείων της Ουκρανίας ως εφαρμογή μέτρων δέσμευσης περιουσιακών στοιχείων, παραμερίζοντας τις αντιρρήσεις της Ουγγαρίας χωρίς να παρακάμψει επίσημα το βέτο της.
Οι νομικοί εμπειρογνώμονες διχάζονται έντονα. Οι υποστηρικτές λένε ότι πρόκειται για νόμιμη ευελιξία της συνθήκης υπό πραγματικές συνθήκες κρίσης. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η ρήτρα δεν έχει καθορισμένο όριο έκτακτης ανάγκης, γεγονός που την καθιστά ευάλωτη σε κατάχρηση και σε πιθανή ακύρωση από το Δικαστήριο της ΕΕ. Καμία ακύρωση δεν έχει επιτύχει ακόμη. Ωστόσο, οι δικαστικές διενέξεις αυξάνονται και κάθε νέα επίκληση αυξάνει τη νομική έκθεση.
Το άρθρο 7
Ένας σπάνια συζητούμενος μηχανισμός: Το άρθρο 7 της ΣΕΕ επιτρέπει στην ΕΕ να αναστέλλει τα δικαιώματα ψήφου ενός μέλους εάν παραβιάζει τις αξίες της ΕΕ. Ενεργοποιήθηκε κατά της Ουγγαρίας το 2018, αλλά έχει κολλήσει.
"Υπάρχει μια διαδικασία που επιτρέπει στην ΕΕ να αναστείλει τα δικαιώματα ψήφου ενός κράτους μέλους που παραβιάζει θεμελιωδώς τις αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης", σημειώνει ο Nguyen. "Αν υπάρχει κάποια λύση, αυτή θα ήταν μάλλον αυτή". Αναγνωρίζει όμως τα πρακτικά εμπόδια: "Υπήρχε πάντα μεγάλη απροθυμία στο Συμβούλιο να εφαρμόσει αυτό το πολύ δραστικό μέτρο, και υπήρχαν επίσης πάντα περισσότερα από ένα κράτη μέλη που ίσως διατρέχουν τον κίνδυνο να ανασταλούν τα δικαιώματά τους βάσει του άρθρου 7".
Η ΕΕ δεν αλλάζει τους κανόνες της. Τους λυγίζει πιο συχνά και πιο δημιουργικά από ποτέ άλλοτε.
Ο Müller υποστηρίζει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι το τι σηματοδοτούν οι επαναλαμβανόμενες παρακάμψεις σε άλλες κυβερνήσεις. "Αν προχωρήσουμε σε εύκολες λύσεις, αν προχωρήσουμε σε συμβιβασμούς και δώσουμε σε μια κυβέρνηση την αίσθηση ότι αυτή η ομηρία είναι ένας τρόπος να μας εκβιάσει, δημιουργείτε κίνητρα να το κάνει και στο μέλλον", λέει.