Η διεύρυνση της ΕΕ έχει περάσει στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας, καθώς το Μαυροβούνιο πλησιάζει στην τελική ευθεία για την ένταξή του στην Ένωση
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταρτίζει προτάσεις για την αναμόρφωση της διαδικασίας διεύρυνσης της ΕΕ, σε μια προσπάθεια να επαναβεβαιώσει τον ρόλο της σε μια συζήτηση που διαμορφώνεται ολοένα και περισσότερο από τα κράτη μέλη, ανέφεραν τρεις αξιωματούχοι της ΕΕ στο Euronews.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η διεύρυνση της ΕΕ έχει περάσει στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας, καθώς το Μαυροβούνιο πλησιάζει στην τελική ευθεία για την ένταξή του στην Ένωση. Τις τελευταίες εβδομάδες, τα κράτη μέλη έχουν παρουσιάσει σειρά εγγράφων θέσεων, στα οποία καταθέτουν ιδέες για το πώς θα μπορούσε να μεταρρυθμιστεί η διαδικασία προσχώρησης.
Πέντε από τα έξι ιδρυτικά μέλη της ΕΕ έχουν προτείνει την ενίσχυση των υφιστάμενων δικλίδων ασφαλείας ώστε να αποτρέπεται η δημοκρατική οπισθοδρόμηση και η παραβίαση του κράτους δικαίου, διδάγματα που αντλούνται από την Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν.
Η Γερμανία και η Γαλλία έχουν ρίξει στο τραπέζι ιδέες για τη σταδιακή ένταξη των υποψήφιων χωρών, ώστε οι νεοεισερχόμενοι να απολαμβάνουν νωρίς τα οφέλη της προσχώρησης στην ΕΕ, πριν αποκτήσουν πλήρη ιδιότητα μέλους.
Προηγουμένως, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς είχε προτείνει τη δημιουργία ενός καθεστώτος «συνδεδεμένου μέλους» ώστε να επεκταθούν οι εγγυήσεις ασφάλειας προς την Ουκρανία.
Τώρα οι χώρες της ΕΕ ετοιμάζονται για μια στρατηγική συζήτηση σχετικά με τη μεταρρύθμιση της διαδικασίας προσχώρησης στη σύνοδο κορυφής των ηγετών τον Οκτώβριο, έπειτα από την περιοδεία του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, στις 27 πρωτεύουσες.
Ενόψει της συνόδου, η Επιτροπή καταρτίζει προτάσεις που θα τη βοηθήσουν να ανακτήσει την πρωτοβουλία, ή έστω να μην χάσει πλήρως τον έλεγχο της συζήτησης.
«Είδαμε συμβολές επί του θέματος από αρκετά κράτη μέλη. Η Επιτροπή εργάζεται επίσης πάνω σε αυτό. Αναμένουμε με ενδιαφέρον την επικείμενη στρατηγική συζήτηση για τη διεύρυνση και τις μεταρρυθμίσεις στη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (EUCO) τον Οκτώβριο φέτος», δήλωσε εκπρόσωπος της Επιτροπής στο Euronews.
Ευρύτερα σχέδια μεταρρύθμισης
Το εύρος των προτάσεων εξακολουθεί να συζητείται στο ανώτατο πολιτικό επίπεδο εντός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Από τις αρχές του περασμένου έτους, η Επιτροπή αναμενόταν να παρουσιάσει τις αξιολογήσεις πολιτικής πριν από τη διεύρυνση, μια πρόταση για τον τρόπο λειτουργίας μιας Ένωσης με 30 ή περισσότερα μέλη ως προς τον προϋπολογισμό, τη λήψη αποφάσεων και την εσωτερική λειτουργία.
Ωστόσο, οι αξιολογήσεις μπήκαν σιωπηρά στο συρτάρι όταν η αίτηση ένταξης της Ουκρανίας περιέπλεξε σημαντικά το τοπίο, ενώ η όλη άσκηση παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητη στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, καθώς επηρεάζει την κατανομή ισχύος και πόρων εντός της Ένωσης.
«Σε ό,τι αφορά τις αξιολογήσεις πολιτικής πριν από τη διεύρυνση, μπορούμε να προσθέσουμε ότι εργαζόμαστε επιμελώς για να ολοκληρώσουμε την ανακοίνωση το συντομότερο δυνατό, με απώτερο στόχο να διασφαλίσουμε την υψηλότερη δυνατή ποιότητά της», σημείωσε ο εκπρόσωπος της Επιτροπής.
Καθώς η συζήτηση για τη μεταρρύθμιση της διαδικασίας διεύρυνσης της ΕΕ αποκτά δυναμική, παραμένει ασαφές πόση διάθεση υπάρχει για μια τόσο ευρεία διαβούλευση, η οποία αναπόφευκτα θα απαιτούσε αλλαγές στις Συνθήκες.
Η συγκυρία είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη ενόψει των κρίσιμων γαλλικών προεδρικών εκλογών του επόμενου έτους, όπου αναμένεται μια αμφίρροπη αναμέτρηση με τον υποψήφιο του ακροδεξιού Εθνικού Συναγερμού.
Ο Ζορντάν Μπαρντελά της Εθνικής Συσπείρωσης, φαβορί για τη νίκη στις προεδρικές εκλογές της επόμενης χρονιάς, έχει ταχθεί κατηγορηματικά κατά της ένταξης της Ουκρανίας στην ΕΕ σε αρκετές πρόσφατες τηλεοπτικές συνεντεύξεις.
Παρά ταύτα, ενώ μια βαθύτερη μεταρρύθμιση της διαδικασίας προσχώρησης ενδέχεται να προχωρήσει αργά ή γρήγορα, ιδίως για να διατηρηθεί το κίνητρο χωρών όπως η Ουκρανία να συνεχίσουν τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις βλέποντας παράλληλα κάποια πρώιμα οφέλη της συμμετοχής στην ΕΕ, η συζήτηση για ισχυρότερες δικλίδες ασφαλείας για τα νέα μέλη έχει ήδη ξεκινήσει.
Ενίσχυση των δικλίδων ασφαλείας
Τουλάχιστον, οι προτάσεις της Επιτροπής αναμένεται να προωθήσουν τη συζήτηση γύρω από τις δικλίδες ασφαλείας που αποσκοπούν στην αποτροπή δημοκρατικής οπισθοδρόμησης από τα νέα κράτη μέλη μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας προσχώρησης.
«Σκέφτομαστε πώς θα μπορούσαν να διαμορφωθούν οι δικλίδες ασφαλείας στις μελλοντικές συνθήκες προσχώρησης. Ο στόχος είναι απλός: να διασφαλιστεί ότι οι δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν κατά τις διαπραγματεύσεις, ιδίως εκείνες που συνδέονται με τα “θεμελιώδη”, τηρούνται και μετά την προσχώρηση», πρόσθεσε ο εκπρόσωπος της Επιτροπής.
Στόχος είναι να μην πέσει όλο το βάρος της συζήτησης στο Μαυροβούνιο, τον επικρατέστερο υποψήφιο για να γίνει το 28ο μέλος της Ένωσης. Καθώς η σύνταξη της συνθήκης προσχώρησης του Μαυροβουνίου ξεκίνησε πριν από λίγες εβδομάδες, η χώρα κινδυνεύει να μετατραπεί σε πεδίο δοκιμής για το πώς θα μοιάζουν οι μελλοντικές εντάξεις.
«Αν το κάνετε αυτό με το Μαυροβούνιο, μπορεί να φαίνεται σαν να τιμωρείται επειδή τα πήγε καλά», δήλωσε στο Euronews αξιωματούχος της ΕΕ με άμεση γνώση του θέματος. «Το βάρος δεν μπορεί να πέσει όλο στο Μαυροβούνιο· πρέπει να πρόκειται για μια δίκαιη διαδικασία».
Το πώς θα υποδεχθούν οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ την κίνηση της Επιτροπής παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Ορισμένες πρωτεύουσες ενδέχεται να χαιρετίσουν το γεγονός ότι η Επιτροπή αναλαμβάνει πρωτοβουλία, άλλες όμως μπορεί να το εκλάβουν ως προσπάθεια επανακατάκτησης του ελέγχου της συζήτησης.
«Υπάρχουν πολλές ιδέες στον αέρα, αλλά παραμένουν απλώς ιδέες. Μερικές δεν είναι καν σαφείς. Δεν υπάρχει συναίνεση», ανέφερε δεύτερος αξιωματούχος της ΕΕ με άμεση γνώση των διαβουλεύσεων.
Αξιοποίηση της εμπειρίας
Οι δικλίδες ασφαλείας δεν είναι κάτι νέο στη διαδικασία διεύρυνσης της ΕΕ. Και ενώ η πολιτική δυναμική υπέρ της μεταρρύθμισης ενισχύθηκε μετά την απομάκρυνση του Όρμπαν από την εξουσία τον Απρίλιο, η Επιτροπή είχε ήδη σηματοδοτήσει την πρόθεσή της να εισαγάγει ισχυρότερα προστατευτικά μέτρα.
«Οι μελλοντικές συνθήκες προσχώρησης θα πρέπει να περιέχουν ισχυρότερες δικλίδες ασφαλείας έναντι της οπισθοδρόμησης ως προς τις δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν στις διαπραγματεύσεις προσχώρησης, καθώς και απαιτήσεις προς τα νέα κράτη μέλη να συνεχίσουν να προστατεύουν και να καταστήσουν μη αναστρέψιμο το ιστορικό τους στον τομέα του κράτους δικαίου», ανέγραψε η Επιτροπή στην ετήσια έκθεση του 2025 για τη διαδικασία διεύρυνσης.
Κατά τον σχεδιασμό ενισχυμένων δικλίδων ασφαλείας, οι Βρυξέλλες θα στραφούν εύλογα στις προηγούμενες εμπειρίες, αρχίζοντας από τη συνθήκη προσχώρησης της Κροατίας, του νεότερου μέλους της Ένωσης, που εντάχθηκε το 2013.
Όταν το Ζάγκρεμπ εντάχθηκε, ένας νέος μηχανισμός παρακολούθησης υποχρέωνε την Επιτροπή να «παρακολουθεί στενά όλες τις δεσμεύσεις που ανέλαβε η Κροατία στις διαπραγματεύσεις προσχώρησης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που πρέπει να εκπληρωθούν πριν ή κατά την ημερομηνία προσχώρησης».
Ο μηχανισμός επικεντρωνόταν στη δικαιοσύνη και τα θεμελιώδη δικαιώματα, ιδίως στην ανεξαρτησία και αποτελεσματικότητα της δικαστικής εξουσίας, στη διαχείριση υποθέσεων εγκλημάτων πολέμου, στην προστασία των μειονοτήτων και σε ζητήματα που αφορούν τους πρόσφυγες.
Προηγούμενες συνθήκες προσχώρησης περιείχαν ήδη δικλείδες ασφαλείας που κάλυπταν σοβαρά οικονομικά ζητήματα, παραβιάσεις της ομαλής λειτουργίας της ενιαίας αγοράς και ελλείψεις στην εφαρμογή της νομοθεσίας για τη δικαιοσύνη και τις εσωτερικές υποθέσεις, ισχύουσες για τρία χρόνια μετά την ένταξη.
Νέες ιδέες
Τα πέντε ιδρυτικά μέλη ζητούν να γίνει ένα πολύ μεγαλύτερο βήμα, προτείνοντας άμεσες κυρώσεις για ενδεχόμενες παραβιάσεις του δικαίου, μεταξύ των οποίων η αναστολή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης και ακόμη και των δικαιωμάτων ψήφου στη θεσμική διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Τέτοιες προτάσεις συναντούν σημαντικές αντιστάσεις, καθώς ορισμένες πρωτεύουσες υποστηρίζουν ότι ενέχουν τον κίνδυνο παραβίασης της βασικής αρχής της ΕΕ περί ισότητας μεταξύ των κρατών μελών και ότι αυτή η μορφή αιρεσιμότητας θα μπορούσε να θεωρηθεί ως επαναδιαπραγμάτευση της συνθήκης προσχώρησης.
Αντίθετα, άλλα μέτρα που συνδέονται στενά με τις δικλίδες ασφαλείας αλλά προκαλούν λιγότερες αντιδράσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων περιλαμβάνουν την πιθανή παράταση των μεταβατικών περιόδων, δηλαδή περιορισμένων παρεκκλίσεων από την πλήρη εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου.
Μία από τις σημαντικότερες μεταβατικές ρυθμίσεις που ενδέχεται να παραταθούν αφορά, για παράδειγμα, τη δυνατότητα των υπολοίπων χωρών της ΕΕ να περιορίζουν προσωρινά την πρόσβαση στην αγορά εργασίας για εργαζομένους από νέα κράτη μέλη.
Την ίδια στιγμή, κάθε προσωρινός περιορισμός που θα περιληφθεί στη συνθήκη προσχώρησης εκ των πραγμάτων δεν θα βασίζεται στην αξιολόγηση επιδόσεων. Θα απαιτούνταν επίσης σαφή κριτήρια για το τι συνιστά δημοκρατική οπισθοδρόμηση και ένας μηχανισμός αντικειμενικής αξιολόγησής της, ώστε να μην πολιτικοποιηθεί η διαδικασία.
Μια ακόμη ιδέα που εξετάζεται είναι να καταστεί υποχρεωτική για τα νέα κράτη μέλη η συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO). Σήμερα, 24 από τα 27 κράτη μέλη συμμετέχουν στην EPPO, αλλά η Ιρλανδία και η Ουγγαρία έχουν ήδη εκφράσει ενδιαφέρον να ενταχθούν.
«Η ενίσχυση των δικλίδων ασφαλείας θα μπορούσε να αμβλύνει τις ανησυχίες χωρών που παραδοσιακά αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τη διεύρυνση», δήλωσε στο Euronews ο Φλόριαν Μπίμπερ, συντονιστής της ομάδας Balkans in Europe Policy Advisory Group.
«Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι η αύξηση της πιθανότητας επικύρωσης».