Μια πλατφόρμα γίνεται «enshitified» όταν εισάγει επί πληρωμή λειτουργίες ή συνδρομές που κάνουν την εμπειρία του χρήστη χειρότερη από πριν.
Ένα βίντεο που έχει γίνει viral του Νορβηγικού Συμβουλίου Καταναλωτών (NCC) στρέφει την προσοχή σε μια ολοένα και μεγαλύτερη ανησυχία για την υποβάθμιση της ποιότητας στις δημοφιλείς ψηφιακές πλατφόρμες.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Ένας άνθρωπος που αυτοχαρακτηρίζεται «professional enshitificator» προσθέτει επίτηδες αναδυόμενα παράθυρα σε ιστοσελίδες, εντάσσει διαλείμματα διαφημίσεων σε βίντεο του YouTube και εγκαθιστά ενοχλητικές ενημερώσεις στα κινητά τηλέφωνα.
Το βίντεο, που έχει συγκεντρώσει εκατομμύρια προβολές, αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης παγκόσμιας εκστρατείας που προειδοποιεί για την «enshitification», δηλαδή την υποβάθμιση διαδικτυακών πλατφορμών ή υπηρεσιών που κάποτε ήταν φιλικές προς τον χρήστη.
Περισσότερες από 70 οργανώσεις προάσπισης δικαιωμάτων από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Νορβηγία έστειλαν επιστολές σε πολιτικούς σε πάνω από 14 χώρες, ζητώντας αυστηρότερη εφαρμογή της νομοθεσίας κατά της «enshitification».
«Μπορούμε να έχουμε έναν καλύτερο ψηφιακό κόσμο», μια επιστολή του NCC προς αξιωματούχους της ΕΕ τον Φεβρουάριο αναφέρει (πηγή στα Αγγλικά). «Πρέπει να επαναφέρουμε την ισορροπία ισχύος ανάμεσα στους καταναλωτές, τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες και τους εναλλακτικούς παρόχους υπηρεσιών».
Τι είναι η enshitification;
Ο δημοσιογράφος Cory Doctorow ήταν ο πρώτος που εισήγαγε τον όρο «enshitification» το 2023. Υποστήριξε (πηγή στα Αγγλικά) ότι οι πλατφόρμες αρχικά φέρονται καλά στους χρήστες τους και στη συνέχεια τους κακομεταχειρίζονται για να βελτιώσουν τα πράγματα για τους εμπορικούς τους πελάτες.
Στο τέλος, οι πλατφόρμες θα αρχίσουν να εκμεταλλεύονται και τους εμπορικούς τους εταίρους, προκειμένου να αποσπάσουν οι ίδιες όλα τα έσοδα.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι μια χούφτα πλατφόρμες εκθέτουν τους χρήστες σε διαφημίσεις, τοποθετούν περιεχόμενο πίσω από paywall ή απαιτούν συνδρομή για λειτουργίες που κάποτε ήταν δωρεάν, εξηγεί ο Finn Lützow-Holm Myrstad, διευθυντής ψηφιακής πολιτικής του NCC.
«Είναι μια συνειδητή διαδικασία, μια συνειδητή επιλογή των εταιρειών να εκμεταλλευτούν το γεγονός ότι είμαστε εγκλωβισμένοι και δεν έχουμε άλλες επιλογές», δήλωσε ο Myrstad.
Δεν υπάρχει γενικά αποδεκτό όριο για το πότε μια υπηρεσία θεωρείται ότι έχει «enshitified», κάτι που την καθιστά ζήτημα προσωπικής κρίσης, πρόσθεσε ο Myrstad.
Η έκθεση του NCC (πηγή στα Αγγλικά) αναφέρει ως παράδειγμα το Facebook, υποστηρίζοντας ότι η πλατφόρμα έχει απομακρυνθεί από τον αρχικό της σκοπό, δηλαδή τη σύνδεση φίλων και συγγενών, και πλέον δίνει προτεραιότητα στο προωθητικό περιεχόμενο και τη διαφήμιση, σε μια «σκόπιμη προσπάθεια αύξησης των κερδών».
Η ροή του Facebook «περιλαμβάνει πλέον υποχρεωτικά διαφημιστικά διαλείμματα, τεράστιες ποσότητες περιεχομένου χαμηλής ποιότητας που παράγεται από τεχνητή νοημοσύνη και διάφορα άλλα είδη περιεχομένου», αναφέρει η έκθεση.
Η «enshitification» είναι πιο εύκολη στα ψηφιακά προϊόντα, επειδή μπορούν να τροποποιηθούν εύκολα με τρόπους που τα φυσικά προϊόντα δεν γίνεται, σημειώνει ο Myrstad. Αυτό σημαίνει ότι σε πολλά ψηφιακά προϊόντα έχουν πολλαπλασιαστεί πρακτικές εις βάρος των καταναλωτών και του ανταγωνισμού.
Οι πλατφόρμες δεν υποβαθμίζουν σκόπιμα την εμπειρία των χρηστών, αλλά όταν πρέπει να επιλέξουν ανάμεσα στη βελτίωση της υπηρεσίας και την εμπορική εκμετάλλευσή της, βάζουν τα κέρδη σε προτεραιότητα, σύμφωνα με τον Paul Richter, ερευνητή στο think tank Bruegel.
«Κάθε φορά που μειώνεται ο ανταγωνισμός, αυτό απλώς διευκολύνει τις πλατφόρμες να προσφέρουν χαμηλότερης ποιότητας υπηρεσίες στους χρήστες», είπε ο Richter.
Οι πλατφόρμες «εγκλωβίζουν» τον καταναλωτή
Στα πρώτα χρόνια των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ο έντονος ανταγωνισμός ανάγκαζε τις πλατφόρμες να απευθύνονται ταυτόχρονα σε χρήστες, δημιουργούς και διαφημιστές. Με τον καιρό όμως, οι συγχωνεύσεις και εξαγορές συγκέντρωσαν την αγορά, μειώνοντας την πίεση για ανταγωνισμό, σύμφωνα με τους Myrstad και Richter.
Και οι δύο αναφέρονται στην εξαγορά του Instagram από το Facebook το 2012 ως καμπή. Μια συμφωνία που, αν είχε μπλοκαριστεί, ίσως να είχε διατηρήσει ισχυρότερο ανταγωνισμό μεταξύ των πλατφορμών.
Κινητήριος μοχλός αυτής της δυναμικής είναι το λεγόμενο «φαινόμενο δικτύου», κατά το οποίο η αξία μιας πλατφόρμας αυξάνεται όσο περισσότεροι άνθρωποι τη χρησιμοποιούν, σύμφωνα με την έκθεση του NCC.
Οι χρήστες των social media διστάζουν να αποχωρήσουν, αν οι αγαπημένοι τους δημιουργοί δεν βρίσκονται και αλλού, ενώ και οι δημιουργοί διστάζουν να μετακινηθούν χωρίς το κοινό τους, εξηγεί ο Richter.
Υπάρχουν επίσης πρακτικοί δεσμοί που κρατούν τους χρήστες στις μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, όπως η επαφή με την οικογένεια ή η παρακολούθηση τοπικών ομάδων και εκδηλώσεων, ενώ υπάρχουν ελάχιστες βιώσιμες εναλλακτικές πλατφόρμες στις οποίες θα μπορούσαν να μετακινηθούν, σημειώνει η έκθεση.
Ως αποτέλεσμα, οι χρήστες έχουν περιορισμένη δυνατότητα να αντιδράσουν φεύγοντας από μια υπηρεσία και επιλέγοντας μια καλύτερη, αναφέρουν οι Myrstad και Richter.
Οι εταιρείες εισάγουν επίσης «κόστη μετακίνησης», δηλαδή τον χρόνο, την προσπάθεια ή τα χρήματα που απαιτούνται για να περάσει κανείς σε έναν ανταγωνιστή, αναφέρει η έκθεση.
«Αν, για παράδειγμα, επέτρεπαν στους χρήστες να αποχωρούν πιο εύκολα από μια υπηρεσία, θα ήταν πολύ πιο ευαίσθητοι στη δυσαρέσκεια των καταναλωτών», είπε ο Myrstad. «Κάνουν ό,τι μπορούν για να κρατήσουν τους καταναλωτές εγκλωβισμένους».
Για να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος, οι πλατφόρμες χρειάζονται κίνητρα ώστε να βάλουν ξανά τους χρήστες σε προτεραιότητα, κάτι που θα μπορούσε να περιλαμβάνει και την εμφάνιση βιώσιμων εναλλακτικών πλατφορμών, λένε οι Myrstad και Richter.
Ωστόσο, ο Richter προειδοποιεί ότι οι δυνάμεις της αγοράς από μόνες τους δύσκολα θα το επιτύχουν και ότι θα χρειαστεί παρέμβαση των κυβερνήσεων.
Τι υπάρχει ήδη για την αντιμετώπιση της enshitification;
Η Ευρώπη διαθέτει ήδη νομοθεσία που καλύπτει ορισμένα από τα ζητήματα που αναδεικνύει η «enshitification». Ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Αγορές (Digital Markets Act, DMA), για παράδειγμα, περιλαμβάνει απαιτήσεις διαλειτουργικότητας που υποχρεώνουν τους μεγάλους «φύλακες πύλης», όπως η Apple και η Google, να ανοίξουν βασικές λειτουργίες των λειτουργικών τους συστημάτων σε ανταγωνιστές, σημειώνει ο Richter.
Αυτό θα μπορούσε να συμβάλει στη δημιουργία ενός πιο ανταγωνιστικού περιβάλλοντος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επιτρέποντας στους χρήστες νέων πλατφορμών να αλληλεπιδρούν με επαφές τους σε ήδη εδραιωμένες πλατφόρμες όπως το Facebook, πρόσθεσε.
Ωστόσο, προειδοποίησε ότι αυτοί οι κανόνες διαλειτουργικότητας από μόνοι τους δεν αρκούν για να μειώσουν ουσιαστικά τα εμπόδια εισόδου για νέους παίκτες.
Εκεί έρχεται να προστεθεί ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act, DSA). Οι κανόνες της ΕΕ για τις διαδικτυακές πλατφόρμες απαιτούν από τις εταιρείες να κοινοποιούν δεδομένα, να αξιολογούν πώς οι επιλογές σχεδιασμού τους επηρεάζουν την κοινωνία και να συνεργάζονται με τις ρυθμιστικές αρχές για τον περιορισμό των κινδύνων.
Οι εταιρείες που δεν συμμορφώνονται μπορεί να βρεθούν αντιμέτωπες με πρόστιμα έως και 6% του παγκόσμιου τζίρου τους, κάτι που κατά τον Richter αποτελεί επαρκές οικονομικό κίνητρο για την τήρηση των κανόνων.
Υφιστάμενοι νόμοι, όπως η νομοθεσία για την προστασία δεδομένων και την προστασία των καταναλωτών, έχουν τη δυνατότητα να αντιμετωπίσουν την enshitification, αλλά η εφαρμογή τους είναι υπερβολικά αδύναμη και αργή, σύμφωνα με τον Myrstad.
«Πρέπει να υπάρχει υψηλό τίμημα για τις αντιανταγωνιστικές πρακτικές», είπε. «Αυτό που βλέπουμε είναι ότι τα πρόστιμα που επιβάλλονται δεν λειτουργούν αποτρεπτικά».
Ο Myrstad δήλωσε ότι ελπίζει πως ο επερχόμενος Κανονισμός για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη (Digital Fairness Act, DFA) θα προσφέρει νομική προστασία απέναντι στον «παραπλανητικό σχεδιασμό», τους «εθιστικούς μηχανισμούς» και ορισμένες ακόμη προκλήσεις που αποτελούν μέρος της enshitification.
Το συμβούλιο δεν έχει λάβει ακόμη απάντηση από τους Ευρωπαίους πολιτικούς με τους οποίους επικοινώνησε σχετικά με την εκστρατεία του για την enshitification, αν και ο Myrstad σημείωσε ότι στη Βόρεια Αμερική έχουν γίνει ορισμένες κινήσεις.
Κάλεσε περισσότερες κυβερνήσεις να ασχοληθούν με το ζήτημα.
«Μόνο και μόνο διαβάζοντας τα [online] σχόλια [στο βίντεο] βλέπει κανείς τη συντριπτική υποστήριξη για αυτό», είπε ο Myrstad. «Αυτό θα έπρεπε πραγματικά να δημιουργήσει την πολιτική δυναμική ώστε οι πολιτικοί να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα, γιατί είναι σαφές ότι υπάρχει τεράστιο ενδιαφέρον».
Το Euronews Next επικοινώνησε με την Κομισιόν για να διαπιστώσει αν λαμβάνονται μέτρα κατά της enshitification, αλλά δεν έλαβε απάντηση.