Οι νομικοί κάλεσαν τις κυβερνήσεις να λάβουν συγκεκριμένα μέτρα και να αναλάβουν συντονισμένη δράση για να τερματίσουν την επέκταση των ορυκτών καυσίμων
Η τρέχουσα ενεργειακή κρίση έχει αποκαλύψει πόσο βαθιά παραμένουν οι χώρες εξαρτημένες από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, 56 χώρες συγκεντρώθηκαν στη Σάντα Μάρτα, στην Κολομβία, για την πρώτη διεθνή διάσκεψη που είναι αφιερωμένη στη χάραξη μιας δίκαιης και ομαλής απομάκρυνσης από τα ορυκτά καύσιμα.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αποτελούσαν τη μεγαλύτερη ομάδα από οποιαδήποτε ήπειρο, εκπροσωπώντας το 30% των χωρών που συμμετείχαν. Ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο, οι Ηνωμένες Πολιτείες, απουσίαζε εμφανώς. Οι διοργανωτές δεν προσκάλεσαν την κυβέρνηση Τραμπ, λόγω των πολλών και επαναλαμβανόμενων ενεργειών του για την υπονόμευση της μετάβασης στην καθαρή ενέργεια. Άλλοι μεγάλοι παραγωγοί άνθρακα και πετρελαίου, ανάμεσά τους η Αυστραλία, η Τουρκία, ο Καναδάς και η Νορβηγία, συμμετείχαν ωστόσο στις συνομιλίες.
Η διάσκεψη αποτέλεσε σημαντικό ορόσημο για τη διεθνή διπλωματία πριν από τις επίσημες κλιματικές συνομιλίες του ΟΗΕ (COP31), που θα πραγματοποιηθούν στην Αττάλεια, στην Τουρκία (9-20 Νοεμβρίου 2026) υπό την τουρκική προεδρία, με την Αυστραλία να ηγείται των διαπραγματεύσεων.
«Οι ενέργειες της “συμμαχίας των προθύμων” στη Σάντα Μάρτα σχεδόν βέβαια θα εμπνεύσουν περισσότερα μέτρα για την κατάργηση των ορυκτών καυσίμων», λέει στο Euronews Earth ο Έντουαρντ Μέιμπαχ από τη Global Climate and Health Alliance. «Θέτουν έναν νέο κοινωνικό κανόνα που στέλνει το μήνυμα ότι ήρθε η ώρα όλες οι χώρες να προχωρήσουν μπροστά – ή να ρισκάρουν να μείνουν πίσω.»
Η κοινωνία των πολιτών στο προσκήνιο
Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές συνόδους για το κλίμα, στη Σάντα Μάρτα δόθηκε πρωτοφανής προβολή στην κοινωνία των πολιτών. Η διάσκεψη άνοιξε με μια τετραήμερη «Σύνοδο του Λαού», που συγκέντρωσε περισσότερες από 1.000 οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, μαζί με επιστήμονες, εκπροσώπους αυτοχθόνων, κοινωνικά κινήματα και ομάδες νέων.
«Τα παιδιά που μίλησαν στη διάρκεια της διάσκεψης μας напέφεραν σε αυτό που θα έπρεπε να είναι το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της μετάβασης», λέει στο Euronews Earth η Μιλένα Σέργεεβα από τη Global Climate and Health Alliance. «Μίλησαν για φίλους που αρρώστησαν από τη σκόνη του άνθρακα και κάλεσαν τις κυβερνήσεις να τους προστατεύσουν.»
Το εύρος της συμμετοχής διεύρυνε τη συζήτηση πέρα από την ενεργειακή πολιτική, παρουσιάζοντας τη μετάβαση ως μια ευρύτερη οικονομική και κοινωνική αλλαγή με συνέπειες για κλάδους που εκτείνονται από τη γεωργία μέχρι τη δικαιοσύνη και τα χρηματοοικονομικά.
Η Γαλλία παρουσιάζει εθνικό σχέδιο εξόδου από τα ορυκτά καύσιμα
Η Γαλλία έκανε ένα σημαντικό βήμα προς τα εμπρός στα κλιματικά της σχέδια, δημοσιεύοντας τον εθνικό της οδικό χάρτη για τη μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα.
Το σχέδιο προβλέπει τον τερματισμό της χρήσης άνθρακα έως το 2030, του πετρελαίου έως το 2045 και του φυσικού αερίου για παραγωγή ενέργειας έως το 2050, στο πλαίσιο του ευρύτερου στόχου της χώρας για επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας.
Συγκεντρώνει υφιστάμενα μέτρα – όπως η απαγόρευση εγκατάστασης λεβήτων φυσικού αερίου σε νέα κτίρια από το 2026 και ο στόχος ώστε τα δύο τρίτα των νέων αυτοκινήτων να είναι ηλεκτρικά έως το 2030 – ενώ ταυτόχρονα επιβεβαιώνει εκ νέου τις δεσμεύσεις για στήριξη της μετάβασης σε άλλες χώρες.
Η σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων ως νομική υποχρέωση
Νομικοί ειδικοί στη διάσκεψη υποστήριξαν ότι η απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα δεν αποτελεί πλέον απλώς πολιτική επιλογή. Σε ανοικτή επιστολή, περισσότεροι από 250 νομικοί και πανεπιστημιακοί δήλωσαν ότι οι κυβερνήσεις έχουν νομική υποχρέωση να καταργήσουν σταδιακά τα ορυκτά καύσιμα και να αποτρέψουν τις κλιματικές βλάβες, ανεξάρτητα από τη συμμετοχή τους σε συγκεκριμένες διεθνείς συμφωνίες.
«Για δεκαετίες τα ορυκτά καύσιμα αντιμετωπίζονταν ως αναπόφευκτα ή ως υπερβολικά δύσκολο να τα αντιμετωπίσουμε», λέει η Ρεμπέκα Μπράουν, πρόεδρος και διευθύνουσα σύμβουλος του Center for International Environmental Law. «Αυτή η εποχή τελείωσε.»
Οι νομικοί κάλεσαν τις κυβερνήσεις να λάβουν συγκεκριμένα μέτρα και να αναλάβουν συντονισμένη δράση για να τερματίσουν την επέκταση των ορυκτών καυσίμων, να εξαλείψουν τις επιδοτήσεις και να προωθήσουν μια δίκαιη και ισότιμη κατάργηση.
Οι επιστήμονες χαράσσουν πορεία απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα
Περισσότεροι από 500 επιστήμονες συνέβαλαν σε ένα νέο συμβουλευτικό όργανο που σχεδιάστηκε για να καθοδηγεί την μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα.
Η επιτροπή θα τροφοδοτήσει την τελική έκθεση της διάσκεψης, εντοπίζοντας πρακτικές διαδρομές ώστε να διατηρηθεί προσβάσιμος ο στόχος του 1,5°C της Συμφωνίας των Παρισίων – από τα παγκόσμια πολιτικά πλαίσια μέχρι τις λύσεις σε επίπεδο επιμέρους τομέων.
Αντί να ξεκινούν από το μηδέν, οι ερευνητές επιδιώκουν να συγκεντρώσουν τα υπάρχοντα στοιχεία, αναπτύσσοντας παράλληλα δείκτες για το πόσο γρήγορα πρέπει να καταργηθούν τα ορυκτά καύσιμα ώστε να αποφευχθεί επικίνδυνη υπερθέρμανση.
Το έργο τους δεν επικεντρώνεται μόνο στη μείωση των εκπομπών, αλλά και στα ευρύτερα συστήματα που χρειάζονται για να καταστεί δυνατή η μετάβαση – συμπεριλαμβανομένων των χρηματοπιστωτικών μηχανισμών, των δομών διακυβέρνησης και των κλιμακώσιμων καθαρών τεχνολογιών.
Ποιος πληρώνει για τη μετάβαση;
Αν κάτι κατέστη σαφές στη Σάντα Μάρτα, είναι ότι η φιλοδοξία από μόνη της δεν θα φέρει την κατάργηση των ορυκτών καυσίμων – η χρηματοδότηση παραμένει η κεντρική πρόκληση. Αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο στον Παγκόσμιο Νότο, όπου το υψηλό κόστος δανεισμού και η περιορισμένη πρόσβαση σε κεφάλαια εξακολουθούν να περιορίζουν τη μετάβαση, ακόμη κι όταν η ανανεώσιμη ενέργεια γίνεται φθηνότερη από τα ορυκτά καύσιμα.
Ορισμένες κυβερνήσεις εξετάζουν κατά πόσο τα έσοδα από τα ίδια τα ορυκτά καύσιμα θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη χρηματοδότηση της μετάβασης. Στην πολιτεία Εσπίριτου Σάντου της Βραζιλίας, για παράδειγμα, τα έσοδα από πετρέλαιο και φυσικό αέριο κατευθύνονται σε έργα καθαρής ενέργειας και σε επενδυτικά ταμεία που αποσκοπούν στην προσέλκυση ιδιωτικών κεφαλαίων.
Ωστόσο τέτοιες προσεγγίσεις έχουν σαφή όρια, δεδομένης της μεταβλητότητας των εσόδων από τα ορυκτά καύσιμα και της αναμενόμενης μακροπρόθεσμης πτώσης τους.
Παράλληλα, οι αυτόχθονες ομάδες προειδοποίησαν κατά της εξάρτησης από τις αγορές άνθρακα και τα σχήματα αντιστάθμισης, υποστηρίζοντας ότι δεν αντιμετωπίζουν τις ρίζες της κρίσης και κινδυνεύουν να παρατείνουν την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.
Οι αυτόχθονες ηγέτες τόνισαν επίσης ότι οι χρηματοοικονομικές λύσεις δεν μπορούν να αναπληρώσουν όσα χάνονται. «Κανένα χρηματικό ποσό δεν μπορεί να πληρώσει για το πνεύμα του τόπου», λέει η Λουένε Καριπούνα, εκτελεστική συντονίστρια της Ένωσης Ιθαγενικών Οργανώσεων Αμαπά & Βόρειας Παρα (APOIAP) στον βραζιλιάνικο Αμαζόνιο, προειδοποιώντας ότι η μετάβαση πρέπει να έχει στο επίκεντρο τις κοινότητες στην πρώτη γραμμή.
Ένα διαφορετικό είδος συνόδου για το κλίμα
Η Σάντα Μάρτα έσπασε επίσης την παράδοση, περιορίζοντας το ποιοι επιτράπηκε να συμμετάσχουν. Οι λομπίστες των ορυκτών καυσίμων αποκλείστηκαν ρητά – μια κίνηση που, όπως λένε οι συμμετέχοντες, άλλαξε τον τόνο των συζητήσεων.
«Αν δεν μπορούσες να δεσμευτείς για σταδιακή κατάργηση, δεν μπορούσες να έρθεις», λέει ο Μαρκ Καμπανάλ, διευθύνων σύμβουλος του Carbon Tracker, στο Euronews Earth. «Αυτό σήμαινε ότι οι συζητήσεις μπορούσαν να επικεντρωθούν σε λύσεις χωρίς το εμπόδιο αντικρουόμενων συμφερόντων.»
Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με πολλούς, ήταν ένας πιο στοχευμένος και προσανατολισμένος στη δράση χώρος σε σχέση με τις παραδοσιακές κλιματικές συνομιλίες του ΟΗΕ.
«Αυτή η διάσκεψη αφορούσε λιγότερο τη συζήτηση του προβλήματος και περισσότερο το πώς θα υλοποιήσουμε λύσεις», λέει στο Euronews Earth ο Ζοάο Σερκέρα, διευθυντής της 350.org Βραζιλίας.
Μια «συμμαχία των προθύμων» κοιτάζει πέρα από τις COP
Η ατμόσφαιρα στη Σάντα Μάρτα περιγράφηκε από τους συμμετέχοντες ως «γεμάτη ενέργεια, ελπίδα και χάος» – αλλά και ασυνήθιστα εστιασμένη.
Αντί να επιδιώκει συναίνεση ανάμεσα σε σχεδόν 200 χώρες, η διάσκεψη έφερε κοντά μια μικρότερη ομάδα που ήδη έχει δεσμευτεί να καταργήσει τα ορυκτά καύσιμα. Αυτή η μετατόπιση επέτρεψε οι συζητήσεις να πάνε πέρα από αφηρημένους στόχους και να επικεντρωθούν στην εφαρμογή – από τα νομικά πλαίσια μέχρι τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υλοποίηση στον πραγματικό κόσμο.
Η δυναμική για τα επόμενα βήματα ήδη ενισχύεται. Σε μια παράλληλη εκδήλωση, το Τουβαλού – ένα χαμηλόνησο κράτος του Ειρηνικού που είναι ιδιαίτερα ευάλωτο στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας – ανακοίνωσε ότι θα φιλοξενήσει την επόμενη διάσκεψη. «Αυτό δεν είναι διαπραγματευτική θέση – είναι ζήτημα επιβίωσης», δήλωσε ο υπουργός Κλίματος της χώρας.
Για πολλούς, η Σάντα Μάρτα αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη στροφή στη διπλωματία για το κλίμα: από τον καθορισμό στόχων στη διερεύνηση του πώς θα επιτευχθούν.
«Χρειαζόμαστε τρεις μεταβάσεις: έξοδο από τα ορυκτά καύσιμα, μετάβαση σε ανανεώσιμη ενέργεια για όλους και σε έναν κόσμο που φροντίζει τη φύση», λέει η Μαίρη Ρόμπινσον, ακτιβίστρια για τα ανθρώπινα δικαιώματα και πρώην πρόεδρος της Ιρλανδίας. «Η ώρα είναι τώρα και ο δρόμος μπροστά είναι η πρακτική, συλλογική δράση.»
Το αν αυτό θα μεταφραστεί σε απτά αποτελέσματα στην COP31 μένει να φανεί. «Αλλά έχει δημιουργήσει δυναμική και σαφήνεια, καθώς η τελευταία ενεργειακή κρίση αποκαλύπτει για άλλη μια φορά το κόστος της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα», λέει στο Euronews Earth η Νατάλια Ολιβέιρα από την Global Renewables Alliance.
Προς το παρόν, η Σάντα Μάρτα έχει χαράξει μια πιο καθαρή γραμμή από τις περισσότερες: το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η εποχή των ορυκτών καυσίμων θα τελειώσει, αλλά πόσο γρήγορα.