Η Εσθονία είναι από τις πιο φιλικές προς τις επιχειρήσεις χώρες της ΕΕ. Η επιτυχία της θέτει στις Βρυξέλλες το ερώτημα: Αν αποδίδει τόσο εκεί, γιατί η ΕΕ δυσκολεύεται να δημιουργεί επιχειρήσεις χωρίς σύνορα;
Στο Ταλίν, η ίδρυση μιας εταιρείας μπορεί να γίνει μέσα σε λίγα λεπτά. Η καταχώριση, η φορολογία και τα συμβόλαια διεκπεραιώνονται διαδικτυακά, συχνά χωρίς καμία επαφή με δημόσιο υπάλληλο. Για τους επιχειρηματίες, το κράτος είναι σχεδιασμένο ώστε να μην μπαίνει εμπόδιο.
Αυτή η αποτελεσματικότητα έχει καταστήσει την Εσθονία, με πληθυσμό 1,3 εκατομμυρίων, μία από τις πιο φιλικές προς τις επιχειρήσεις χώρες της ΕΕ.
Παράλληλα, όμως, θέτει ένα δύσκολο ερώτημα για τις Βρυξέλλες: Αν ένα μικρό κράτος μπορεί να κάνει την επιχειρηματική δραστηριότητα τόσο εύκολη, γιατί η ΕΕ εξακολουθεί να δυσκολεύεται να λειτουργήσει ως ενιαία αγορά ή να δρομολογήσει το σχέδιο EU-INC;
Ένα μικρό οικοσύστημα με μεγάλο αποτύπωμα
Ο τομέας των νεοφυών επιχειρήσεων (startups) της Εσθονίας υπερβαίνει κατά πολύ το μέγεθός της χώρας. Πάνω από 1.500 νεοφυείς επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται στη χώρα, με συνολική αποτίμηση περίπου 36,3 δισ. ευρώ το 2023. Πρόκειται για μία από τις υψηλότερες επιδόσεις στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.
Ο οικονομικός αντίκτυπος του κλάδου αυξάνεται. Στο πρώτο τρίμηνο του 2025, οι startups παρήγαγαν κύκλο εργασιών άνω των 400 εκατ. ευρώ και κατέβαλαν 63 εκατ. ευρώ σε φόρους απασχόλησης. Απασχολούσαν σχεδόν 19.700 εργαζόμενους. Η Εσθονία κατατάσσεται συστηματικά πολύ ψηλά στους διεθνείς δείκτες νεοφυούς επιχειρηματικότητας και καινοτομίας, παρά τον μικρό πληθυσμό της.
Για πολλούς ιδρυτές, το ελκυστικό στοιχείο είναι η ταχύτητα και η προβλεψιμότητα, χαρακτηριστικά που συχνά λείπουν σε άλλα σημεία της ΕΕ.
Ένα ψηφιακό κράτος που χτίστηκε νωρίς
Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της Εσθονίας δεν έγινε από τη μια μέρα στην άλλη. Σύμφωνα με τον Ράινερ Κάτελ, καθηγητή στο Institute for Innovation and Public Purpose του University College London, η πορεία της χώρας είχε διαμορφωθεί πολύ πριν από την ανεξαρτησία.
«Αν γυρίσουμε στο 1990, δεν είναι έκπληξη ότι η Εσθονία έγινε ψηφιακή χώρα», λέει ο Κάτελ στο Euronews. Επισημαίνει τη δυνατή ερευνητική βάση της σοβιετικής εποχής σε κυβερνοτεχνολογία και ψηφιακές τεχνολογίες, σε συνδυασμό με την εγγύτητα στη Φινλανδία και τη Σουηδία την περίοδο της άνθησης του GSM και της Nokia.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η πολιτική ηγεσία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, την Εσθονία κυβερνούσε μια γενιά νεαρών πολιτικών που αντιλαμβάνονταν ότι ήταν μη ρεαλιστικό να ανταγωνιστεί η χώρα σε πολλούς διαφορετικούς κλάδους.
«Έψαχναν κάτι που θα τους επέτρεπε να καλύψουν γρήγορα το χαμένο έδαφος», σημειώνει ο Κάτελ. «Η εστίαση στις ψηφιακές τεχνολογίες, αντί για τα αυτοκίνητα ή τη βαριά βιομηχανία, ήταν σχεδόν η φυσική πορεία ανάπτυξης.»
Αυτή η επιλογή δημιούργησε ένα κράτος όπου σχεδόν όλες οι δημόσιες υπηρεσίες είναι διαθέσιμες διαδικτυακά. Το σύστημα βασίζεται σε ένα ασφαλές εθνικό ψηφιακό δελτίο ταυτότητας και στην αρχή του ‘μόνο μία φορά’, που σημαίνει ότι οι αρχές δεν ζητούν ποτέ από τον πολίτη την ίδια πληροφορία δεύτερη φορά. Η βασική τεχνολογία είναι το X-Road, ένα αποκεντρωμένο επίπεδο ανταλλαγής δεδομένων που επιτρέπει στα ιδρύματα να μοιράζονται δεδομένα με ασφάλεια, χωρίς να τα συγκεντρώνουν σε μία κεντρική βάση.
Το e-Residency ανοίγει την πόρτα
Η πιο αναγνωρίσιμη διεθνώς καινοτομία της Εσθονίας είναι το πρόγραμμα e-Residency. Που ξεκίνησε το 2014 και επιτρέπει σε μη κατοίκους να αποκτήσουν ψηφιακή ταυτότητα που εκδίδει το εσθονικό κράτος και να διαχειρίζονται εξ αποστάσεως μια εσθονική εταιρεία εντός της ΕΕ.
Μέχρι το 2023, οι e-residents είχαν δημιουργήσει περίπου 4.600 εταιρείες, περίπου το ένα πέμπτο όλων των νέων εσθονικών επιχειρήσεων εκείνη τη χρονιά. Περίπου το 38% των startups που ιδρύθηκαν το 2023 συνδέονταν με e-residents. Το πρόγραμμα αποφέρει περί τα 67,4 εκατ. ευρώ ετησίως σε φόρους και τέλη, δηλαδή περίπου δεκαπλάσια έσοδα σε σχέση με την επένδυση του κράτους.
Ελεύθεροι επαγγελματίες και ιδρυτές επιχειρήσεων από τρίτες χώρες μπορούν, αξιοποιώντας την ψηφιακή υποδομή, να αποκτήσουν πρόσβαση στην ενιαία αγορά της ΕΕ μέσω της Εσθονίας, χωρίς να χρειαστεί να μετεγκατασταθούν.
Το εσθονικό σύστημα φορολογίας εταιρειών είναι σχεδιασμένο ώστε να στηρίζει την ανάπτυξη των επιχειρήσεων. Οι εταιρείες δεν φορολογούνται για τα κέρδη που επανεπενδύονται, αλλά μόνο όταν αυτά διανέμονται. Αυτή η προσέγγιση ενθαρρύνει τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη, ιδίως για τις νεοφυείς επιχειρήσεις.
Ψηφιακά εργαλεία, όπως η ηλεκτρονική εφορία (e-Tax Board), περιορίζουν τη γραφειοκρατία. Αυτό καθιστά την Εσθονία ελκυστική για διεθνείς επιχειρηματίες, χωρίς να βασίζεται σε επιθετικό φορολογικό ανταγωνισμό.
Δύο ιστορίες επιτυχίας, όχι μία
Παρά το ενιαίο αφήγημα, ο Κάτελ προειδοποιεί να μην αντιμετωπίζουμε την ψηφιακή διακυβέρνηση της Εσθονίας και το οικοσύστημα των startups ως μία μόνο ιστορία.
«Πρόκειται για δύο πολύ διαφορετικές ιστορίες επιτυχίας», τονίζει. Η πρώτη αφορά την ψηφιακή διακυβέρνηση, την ταυτότητα, την πρόσβαση σε δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες και την ασφαλή υποδομή. «Η άλλη ιστορία επιτυχίας αφορά το περιβάλλον των νεοφυών επιχειρήσεων, που σχεδόν δεν έχει καμία σχέση με τις κρατικές ψηφιακές υποδομές.»
Υποστηρίζει ότι η έκρηξη των startups οφείλεται κυρίως σε πρώιμες επιτυχίες του ιδιωτικού τομέα, όπως το Skype. Η πώληση του Skype στις αρχές της δεκαετίας του 2000 έφερε στην Εσθονία κεφάλαια, τεχνογνωσία και διεθνή δίκτυα. Αυτή η ομάδα επιχειρηματιών είναι γνωστή και ως «μαφία του Skype».
«Αν κοιτάξετε τις πρώτες δύο ή τρεις γενιές εσθονικών startups, σχεδόν όλες συνδέονται με το Skype», λέει ο Κάτελ. «Αυτή η επιτυχία έδειξε ότι γίνεται· και στις επιχειρήσεις, η επιτυχία γεννά επιτυχία.»
Προσθέτει ότι οι λεγόμενοι «μονόκεροι» της Εσθονίας δεν βασίζονται στα κρατικά συστήματα δεδομένων για τον πυρήνα της λειτουργίας τους. «Κανένας τους δεν χρησιμοποιεί δεδομένα δημόσιας υγείας ή κρατικές βάσεις δεδομένων», σημειώνει. «Σε επίπεδο υποδομών, πρόκειται σχεδόν για εντελώς ξεχωριστά οικοσυστήματα.»
Μπορεί η ΕΕ να αντιγράψει την Εσθονία;
Το εσθονικό μοντέλο έχει επηρεάσει την πολιτική της ΕΕ. Ο Interoperable Europe Act, που ισχύει από το 2024, και το European Interoperability Framework προωθούν την ανταλλαγή δεδομένων, την ψηφιακή ταυτότητα και τη διασυνοριακή διαλειτουργικότητα. Το X-Road είναι open-source και χρησιμοποιείται ήδη σε εθνικό επίπεδο στη Φινλανδία και την Ισλανδία, ενώ υλοποιούνται πιλοτικά έργα στη Γερμανία.
Τεχνικά, είναι δυνατό να αντιγραφεί το εσθονικό μοντέλο. Ωστόσο, οι πολιτικοί και θεσμικοί παράγοντες περιπλέκουν την κατάσταση.
Η Εσθονία επωφελήθηκε από το γεγονός ότι διέθετε ελάχιστα παλαιά πληροφοριακά συστήματα, ένα σχετικά συγκεντρωτικό κράτος και υψηλό βαθμό εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση. «Υπάρχει μια νοοτροπία “το έχουμε” στις μικρές σκανδιναβικές και βαλτικές χώρες», λέει ο Κάτελ, επισημαίνοντας ότι η εμπιστοσύνη στους κρατικούς θεσμούς είναι πολύ υψηλότερη από ό,τι σε πολλά μεγαλύτερα κράτη-μέλη της ΕΕ.
Σε πιο ετερογενείς κοινωνίες, υποστηρίζει, τα κεντρικά συστήματα ψηφιακής ταυτότητας εγείρουν απολύτως θεμιτές ανησυχίες. «Για πολύ καλούς λόγους, πολλές ευρωπαϊκές χώρες είναι πιο επιφυλακτικές στο να συγκεντρώσουν την ταυτότητα σε ένα σημείο και να εμπιστευτούν το κράτος με αυτήν», λέει, αναφερόμενος στους κινδύνους για την ιδιωτικότητα και στους φόβους πολιτικής κατάχρησης.
Τα όρια του EU-INC
Η επιτυχία της Εσθονίας αναδεικνύει επίσης τα όρια της ενιαίας αγοράς της ΕΕ. Παρά δεκαετίες ενοποίησης, οι εταιρείες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν 27 διαφορετικά εταιρικά καθεστώτα, κατακερματισμένες ψηφιακές υπηρεσίες και εθνικά συστήματα δημοσίων προμηθειών.
«Ακόμη δεν μπορείτε απλώς να ιδρύσετε μια επιχείρηση μία φορά και να δραστηριοποιείστε παντού, όπως στις ΗΠΑ», λέει ο Κάτελ. Ακόμη και βασικές διασυνοριακές υπηρεσίες παραμένουν ασύνδετες. «Αν είστε Ιταλός πολίτης και πάτε σε γιατρό στο Βέλγιο, ο γιατρός αυτός δεν έχει ιδέα ποιος είστε.»
Κατά τον Κάτελ, η αδυναμία της ΕΕ δεν αφορά μόνο τη ρύθμιση, αλλά και τη ζήτηση. «Έχουμε επικεντρωθεί στο να παράγουμε κανόνες», υποστηρίζει, «αλλά δεν έχουμε δημιουργήσει ζήτηση σε επίπεδο ΕΕ για υπηρεσίες, τεχνολογίες ή δημόσιες προμήθειες.»
Η Εσθονία δείχνει τι μπορεί να πετύχει ένα συνεκτικό ψηφιακό σύστημα σε ένα μόνο κράτος. Η ΕΕ απέχει ακόμη πολύ από το να λειτουργεί ως πλήρως ολοκληρωμένος οικονομικός χώρος. Η βασική πρόκληση δεν είναι η έλλειψη προτύπων, αλλά η ανάγκη για πολιτικές αποφάσεις που υπερβαίνουν την τεχνολογία.