Κάτοικοι που ζουν στη σκιά της Αίτνας αντιμετωπίζουν καθαρισμό ηφαιστειακής στάχτης και κρυφές επιπτώσεις στην υγεία: αναζητά επιτέλους λύσεις η Σικελία;
Τον Μάρτιο του 2021, όταν η Εμίλια Πριβιτέρα άρχισε να βήχει ασταμάτητα, ανησύχησε αρχικά ότι ίσως είχε ξανακολλήσει COVID-19. Όταν όμως το τεστ βγήκε αρνητικό, σκέφτηκε ότι μπορεί να ήταν απλώς μια εποχική αλλεργία.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
«Αλλά ο βήχας συνεχίστηκε για εβδομάδες και, όταν έπαιρνα ανάσα ανάμεσα στον έναν βήχα και τον άλλον, οι πνεύμονές μου έβγαζαν έναν περίεργο συριγμό», λέει στο Euronews Earth. «Πήγα λοιπόν σε ειδικό και εκείνος βρήκε κάτι που δεν θα φανταζόμουν ποτέ: σχεδόν ανεπαίσθητα σωματίδια ηφαιστειακής τέφρας κολλημένα στους πνεύμονές μου».
Η Πριβιτέρα ζει στη Νικολόζι, μια κωμόπολη κοντά στη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Σικελίας, την Κατάνη. Είναι χτισμένη στις πλαγιές του Όρους Αίτνα, του ψηλότερου και πιο ενεργού ηφαιστείου της Ευρώπης. Σε κάθε έκρηξη – που μπορεί να συμβεί αρκετές φορές τον χρόνο – τα συμπτώματά της επιστρέφουν, όπως συμβαίνει και σε εκατοντάδες άλλους κατοίκους της περιοχής.
Τις τελευταίες εβδομάδες, μια έντονη σειρά εκρήξεων έφερε ξανά την Αίτνα στα διεθνή πρωτοσέλιδα, τόσο για το εντυπωσιακό θέαμα όσο και επειδή καθηλώθηκαν στο έδαφος εκατοντάδες πτήσεις για μία εβδομάδα.
Ενώ εκατομμύρια άνθρωποι θαυμάζουν αυτά τα φυσικά φαινόμενα, πολύ λιγότερη προσοχή δίνεται στους ανθρώπους που ζουν με τις συνέπειες της συνεχούς εκπομπής ηφαιστειακής τέφρας. Σε περιόδους έντονης ηφαιστειακής δραστηριότητας, η πτώση τέφρας μπορεί να φτάσει σε χιλιάδες τόνους την ημέρα, σκεπάζοντας με στρώματα στάχτης τις πόλεις σε ολόκληρη την περιοχή.
Οι κρυφές επιπτώσεις της ηφαιστειακής τέφρας στην υγεία
Η ηφαιστειακή τέφρα αποτελείται από πολύ λεπτά σωματίδια βράχου, μετάλλων και ηφαιστειακού γυαλιού και μπορεί εύκολα να κολλήσει σε στέγες και σε δυσπρόσιτα σημεία κτιρίων και δρόμων για χρόνια.
Η τέφρα αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως λιπάσμα πλούσιο σε ανόργανα στοιχεία, που βελτιώνει την αποστράγγιση και την ικανότητα συγκράτησης νερού στα γύρω εδάφη. Τα σωματίδια όμως αποτελούν και μια κρυφή απειλή για την υγεία – ιδίως όταν εισπνέονται, αφού πρώτα σηκωθούν ξανά στον αέρα από τον άνεμο ή από οχήματα που κινούνται σε δρόμους καλυμμένους με τέφρα.
Μια μελέτη του 2013 (πηγή στα Αγγλικά) για τις εκρήξεις της Αίτνας το 2002 – από τις πιο έντονες των τελευταίων δεκαετιών – κατέγραψε σημαντική αύξηση στις επισκέψεις στα τμήματα επειγόντων περιστατικών για οξέα αναπνευστικά νοσήματα, καρδιαγγειακά επεισόδια και ερεθισμούς στα μάτια κατά τη διάρκεια της έκρηξης, σε σύγκριση με την ίδια περίοδο του προηγούμενου έτους.
Ο Ντανιέλε Λομπάρντο, συν-συγγραφέας της μελέτης, εξηγεί ότι το λεπτό κλάσμα της ηφαιστειακής τέφρας είναι ικανό να διεισδύσει βαθιά στους πνεύμονες, όπου μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή, οξειδωτικό στρες και ερεθισμό του αναπνευστικού, ιδιαίτερα σε παιδιά, ηλικιωμένους και άτομα με χρόνια αναπνευστικά νοσήματα.
Το Πανεπιστήμιο του Παλέρμο έχει επίσης πραγματοποιήσει μελέτες για τα αυξημένα ποσοστά καρκίνου του θυρεοειδούς σε πληθυσμούς που ζουν στη ζώνη της Αίτνας, παράλληλα με ενδείξεις αυξημένης έκθεσης σε ιχνοστοιχεία που σχετίζονται με τις ηφαιστειακές εκπομπές.
Οι ασθενείς στην Κατάνη βλέπουν επιδείνωση των αναπνευστικών προβλημάτων
Ο Νούντσιο Κρίμι, πνευμονολόγος και αλλεργιολόγος με έδρα την Κατάνη, διέκοψε φέτος πρόωρα τις καλοκαιρινές του διακοπές, αφού δέχθηκε σειρά έκτακτων κλήσεων από τακτικούς ασθενείς του που ήδη πάσχουν από αναπνευστικές διαταραχές.
«Ασθενείς με ήδη εύθραυστο ανοσοποιητικό σύστημα ή με προϋπάρχουσες παθήσεις του αναπνευστικού, όπως αλλεργικό άσθμα και χρόνια βρογχοπνευμονία, είναι πιο επιρρεπείς στο να αρρωστήσουν από την πτώση της τέφρας και μπορεί να παρουσιάσουν σημαντική επιδείνωση της κατάστασής τους», λέει στο Euronews Earth. «Ιδίως όσοι έχουν δει το αναπνευστικό τους σύστημα να εξασθενεί από προηγούμενα επεισόδια πνευμονίας ή COVID τείνουν να υποφέρουν περισσότερο».
Κατά τις εκρήξεις της Αίτνας στις αρχές Αυγούστου, το Τμήμα Πολιτικής Προστασίας της Σικελίας, που είναι αρμόδιο για την πρόγνωση, την πρόληψη και τη διαχείριση καταστροφών, ανέφερε αύξηση των περιστατικών που κατέφθασαν στα επείγοντα των νοσοκομείων στην επαρχία της Κατάνης.
Όλοι εμφάνιζαν παρόμοια συμπτώματα: ερεθισμό στα μάτια ή επιπεφυκίτιδα, βήχα, καταρροή ή ερεθισμό στη μύτη και φτέρνισμα. Ο Κρίμι λέει ότι είδε μια αύξηση περίπου οκτώ τοις εκατό στα ραντεβού σε σχέση με το συνηθισμένο.
Η Ιταλία δεν είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που αντιμετωπίζει αυτό το πρόβλημα. Στην Ισλανδία, η έκρηξη του Εϊγιαφιατλαγιοκούτλ το 2010 είχε μακροχρόνιες επιπτώσεις στην υγεία. Ο ερευνητής Γκούναρ Γκούντμουντσον διαπίστωσε ότι τα αναπνευστικά συμπτώματα και η ψυχολογική δυσφορία παρέμειναν για αρκετά χρόνια στους κατοίκους που είχαν εκτεθεί περισσότερο στα σωματίδια τέφρας, ιδίως σε όσους εκτέθηκαν επανειλημμένα σε αιωρούμενη τέφρα που σηκωνόταν από τον άνεμο μετά την έκρηξη.
Τα ζώα μπορούν επίσης να υποστούν σοβαρές επιπτώσεις από την πτώση ηφαιστειακής τέφρας.
«Αν η στάχτη δεν απομακρυνθεί γρήγορα από τα χωράφια, τα βοοειδή κινδυνεύουν να πεθάνουν από δηλητηρίαση με φθόριο, αν αναπνέουν ή τρώνε υπερβολική ποσότητα μολυσμένου χόρτου», λέει στο Euronews Earth η Μπέρκλιντ Χίλμαρσντοτιρ, αγρότισσα στο Ντιαραφιόρντ, στα Δυτικά Φιόρδ της Ισλανδίας.
Το φθόριο που περιέχεται στην ηφαιστειακή τέφρα μπορεί να σχηματίσει οξέα στο πεπτικό σύστημα των ζώων, προκαλώντας βλάβες στο εντερικό τοίχωμα και ενδεχομένως εσωτερική αιμορραγία. Μπορεί επίσης να παρεμβάλλεται στον ασβέστιο του αίματος και, σε περίπτωση παρατεταμένης και έντονης έκθεσης για αρκετές ημέρες, να εξασθενήσει τα οστά και, σε σοβαρές περιπτώσεις, να προκαλέσει φθορά των δοντιών.
Η αναποτελεσματική απομάκρυνση της τέφρας θέτει σε κίνδυνο τους κατοίκους
Εδώ και χρόνια, οι κάτοικοι της Κατάνης ζητούν ισχυρότερη προετοιμασία του συστήματος δημόσιας υγείας για τις ηφαιστειακές εκρήξεις – όμως παραμένουν σημαντικές αδυναμίες.
Οι καθυστερήσεις στη συλλογή της τέφρας και οι ανεπαρκείς υποδομές διάθεσής της παρατείνουν τη δευτερογενή έκθεση των κατοίκων της Κατάνης στη λεπτόκοκκη τέφρα της Αίτνας, επιτείνοντας τους κινδύνους για την αναπνευστική και καρδιαγγειακή τους υγεία, σύμφωνα με τον Ρικάρντο Κάστρο, τοπικό πολιτικό και ιατρικό διευθυντή στο κεντρικό νοσοκομείο της Ατσιρέαλε, πόλης περίπου 20 χλμ από την Αίτνα.
«Αυτές οι στάχτες περιέχουν μέταλλα, επομένως η εισπνοή τους δεν είναι υγιεινή», εξηγεί. Ο Κάστρο αναφέρει ότι η βραχυπρόθεσμη έκθεση δεν θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνη, διευκρινίζει όμως ότι «όσοι εκτίθενται σε αυτά τα σωματίδια πολλές φορές τον χρόνο από τότε που γεννήθηκαν, ιδίως στις πόλεις που βρίσκονται πιο κοντά στην κορυφή του ηφαιστείου, μπορεί να αναπτύξουν σοβαρές μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην υγεία. Η ταχεία απομάκρυνση μειώνει σημαντικά τη δευτερογενή έκθεση».
Ο Κάστρο προειδοποιεί, ωστόσο, ότι ορισμένες μέθοδοι καθαρισμού στην πράξη επιδεινώνουν την κατάσταση. Η χρήση φυσερών ή αεροφυσητήρων για τον καθαρισμό δρόμων και στεγών επαναφέρει την τέφρα στην ατμόσφαιρα αντί να την απομακρύνει οριστικά.
«Μας αφήνουν να τα βγάλουμε πέρα μόνοι μας»
Η Πριβιτέρα λέει ότι δεν αρρωσταίνει μόνο κατά τις φάσεις έντονης εκρηκτικής δραστηριότητας· ο βήχας και τα αναπνευστικά της συμπτώματα διαρκούν εβδομάδες ακόμη και μετά τη λήξη μιας έκρηξης.
Η συμπολίτισσά της στη Νικολόζι, Ντέλια Τζαππαλά, συνιδιοκτήτρια εργοστασίου που χρησιμοποιεί πέτρες λάβας για την κατασκευή καλλιτεχνικών αντικειμένων, λέει ότι, για όσο θυμάται, η οικογένεια και οι γείτονές της αναγκάζονται να συλλέγουν μόνοι τους σακούλες με ηφαιστειακή τέφρα. Συχνά τις κρατούσαν για μήνες σε μια γωνιά του κήπου τους, καθώς ο δήμος δεν προσέφερε οργανωμένη συλλογή ούτε οδηγίες για τον τρόπο διάθεσης. «Κάθε φορά είναι εφιάλτης και μας αφήνουν να τα βγάλουμε πέρα μόνοι μας», λέει στο Euronews Earth.
Η Περιφέρεια της Σικελίας και το τμήμα πολιτικής προστασίας της δεν απάντησαν σε αίτημα για σχόλιο.
Ο Κρίμι προτείνει ότι, προς το παρόν, ο καλύτερος τρόπος για τους πολίτες να προστατευθούν είναι να φορούν μάσκα όταν υπάρχει έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα.
Η Πριβιτέρα, που πλέον δεν βγαίνει από το σπίτι χωρίς μάσκα σε περιόδους έντονης πτώσης τέφρας, προσθέτει: «Είναι απλώς ένα παυσίπονο μέτρο, αλλά μέχρι να πάρουμε το θέμα πιο σοβαρά, αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να σταματήσουμε τον βήχα».
Μπορεί η ηφαιστειακή τέφρα να μετατραπεί σε χρήσιμο πόρο;
Εδώ και χρόνια, Σικελοί ερευνητές προσπαθούν να συνεργαστούν με τις αρχές για την προώθηση λύσεων που θα μειώσουν τις επιπτώσεις της τέφρας στην υγεία.
«Εμπνευστήκαμε από την Ιαπωνία, όπου γύρω από ενεργά ηφαίστεια όπως το Σακουρατζίμα οι αρχές εφαρμόζουν συστήματα ταχείας απομάκρυνσης της τέφρας. Ωστόσο υστερούμε σε τεχνολογία και σχεδιασμό, όπου εξακολουθεί να υπάρχει μεγάλο κενό», λέει ο Πάολο Ροκκάρο, καθηγητής περιβαλλοντικής μηχανικής στο Πανεπιστήμιο της Κατάνης.
Ο Ροκκάρο αναφέρει ότι, παρά τις δεκαετίες συχνών εκρήξεων στην Αίτνα, αλλά και στα ηφαίστεια των Αιολικών νήσων της Σικελίας, το ζήτημα αντιμετωπίζεται συνεχώς ως έκτακτη ανάγκη και όχι ως ένα μόνιμο πρόβλημα που απαιτεί σχεδιασμό και μέτρα μετριασμού.
Ελπίζει ότι ένα διάταγμα (πηγή στα Αγγλικά) που υιοθετήθηκε από την Περιφέρεια της Σικελίας τον Μάρτιο θα ενθαρρύνει καλύτερο συντονισμό στην απομάκρυνση της τέφρας – με οφέλη για τους ανθρώπους, τις επιχειρήσεις και το περιβάλλον.
Στόχος του είναι να μετατρέψει την ηφαιστειακή τέφρα σε πολύτιμο φυσικό πόρο, επαναταξινομώντας την επίσημα από επικίνδυνο απόβλητο σε επαναχρησιμοποιήσιμη πρώτη ύλη. Αυτό ανοίγει τον δρόμο ώστε η πλούσια σε μέταλλα τέφρα να αξιοποιηθεί σε κλάδους όπως οι κατασκευές, όπου μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μερικό υποκατάστατο του τσιμέντου, μεταξύ άλλων χρήσεων.
Ο Ροκκάρο θεωρεί ότι αυτό θα μπορούσε να βοηθήσει ουσιαστικά στον περιορισμό των επιπτώσεων στην υγεία. «Όσο περισσότερη τέφρα αξιοποιείται σε παραγωγικές δραστηριότητες, τόσο λιγότερη μένει να αιωρείται στην ατμόσφαιρα ή να συσσωρεύεται ως απόβλητο που μπορεί να σκορπιστεί ξανά, ακόμη και έπειτα από πολύ καιρό», λέει στο Euronews Earth.
Η δημοσιογραφική έρευνα για αυτό το άρθρο χρηματοδοτήθηκε από περιβαλλοντική επιχορήγηση του Journalismfund Europe.