Ορυχεία λιθίου στη Νότια Αμερική: Ανθρώπινο τίμημα για την «καθαρή» ενέργεια
Ο Γερμανός εναέριος φωτογράφος Τομ Χέγκεν έχει καταγράψει την ενεργειακή μετάβαση από τη λιθιοφόρο Έρημο Ατακάμα της Χιλής έως τα συγκροτήματα επεξεργασίας νικελίου στο Σουλαουέζι της Ινδονησίας
«Παγκόσμιο παγοπίεστρο» με δυνατότητα να περιορίσει την υπερθέρμανση του πλανήτη έχει χαρακτηριστεί η ηλεκτροκίνηση. Το πώς πρέπει να παράγεται αυτή η ηλεκτρική ενέργεια προκαλεί έντονες αντιπαραθέσεις, αλλά δεν είναι η μόνη ανησυχία.
Πίσω από κάθε ηλεκτρικό αυτοκίνητο, ανεμογεννήτρια και μπαταρία βρίσκονται κρίσιμα ορυκτά που εξορύσσονται από το έδαφος, συχνά σε ευάλωτα κράτη πολύ μακριά από τους ανθρώπους που τα χρησιμοποιούν.
Ο Γερμανός εναέριος φωτογράφος Τομ Χέγκεν καταγράφει την ενεργειακή μετάβαση από τους ουρανούς από το 2021, από την πλούσια σε λίθιο έρημο Ατακάμα της Χιλής μέχρι τα συγκροτήματα επεξεργασίας νικελίου στη Σουλαουέσι της Ινδονησίας.
Το νέο του βιβλίο, «The Mineral Age (πηγή στα Αγγλικά)», στοχεύει να γεφυρώσει την απόσταση ανάμεσα στα προϊόντα που αγοράζουμε και στα μέρη από όπου προέρχονται και να στρέψει την προσοχή στις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που στηρίζουν την ενεργειακή μετάβαση.
«Από το έδαφος δεν μπορείς πραγματικά να δεις πολλά. Οι περιοχές είναι περιφραγμένες, και σε τόσο τεράστια κλίμακα δεν αποκτάς συνολική εικόνα… Όταν βρίσκομαι στον αέρα, ανοίγεται μπροστά μου ολόκληρο το τοπίο», λέει στο Euronews Earth ο Χέγκεν σε αποκλειστική συνέντευξη.
Σε τι χρησιμοποιούνται τα κρίσιμα ορυκτά και πού βρίσκονται;
Τα κρίσιμα ορυκτά είναι βασικές πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται στις σύγχρονες τεχνολογίες και στην άμυνα.
Τα ηλεκτρικά οχήματα (EVs) και οι μπαταρίες αποθήκευσης ενέργειας δεν θα λειτουργούσαν χωρίς λίθιο, νικέλιο, κοβάλτιο και γραφίτη.
Η Βολιβία, η Αργεντινή και η Χιλή, γνωστές ως «Τρίγωνο του Λιθίου», διαθέτουν μαζί πάνω από το μισό των εκτιμώμενων παγκόσμιων αποθεμάτων λιθίου. Η Ινδονησία θεωρείται σήμερα ότι διαθέτει τα μεγαλύτερα εκμεταλλεύσιμα αποθέματα νικελίου, σε ποσοστό 42%, ενώ η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό φιλοξενεί περίπου το μισό του συνολικού κοβαλτίου, με ένα στα έξι παιδιά στις μεταλλευτικές κοινότητες της χώρας να είναι θύματα παιδικής εργασίας (πηγή στα Αγγλικά).
Οι κινητήρες των ηλεκτρικών οχημάτων και οι γεννήτριες των ανεμογεννητριών βασίζονται επίσης σε σπάνιες γαίες για τους ισχυρούς μαγνήτες τους. Ο όρος σπάνιες γαίες αναφέρεται σε ομάδα 17 χημικά παρόμοιων μεταλλικών στοιχείων που είναι άφθονα στον φλοιό της Γης, αλλά σπάνια βρίσκονται σε συγκεντρωμένα, εκμεταλλεύσιμα κοιτάσματα. Η Κίνα διαθέτει τα μεγαλύτερα αποθέματα στοιχείων σπάνιων γαιών, σε ποσοστό 50%, και παίζει καθοριστικό ρόλο στην επεξεργασία τους, με μερίδιο 76%.
Ο χαλκός, πολύτιμος για την ηλεκτρική και θερμική αγωγιμότητά του, χρησιμοποιείται για τη μεταφορά ενέργειας μέσω καλωδίων, πλακετών και τσιπ.
Καθώς οι καθαρές τεχνολογίες κερδίζουν έδαφος, μαζί με την κατασκευή πυραύλων, τα κέντρα δεδομένων ΤΝ και τα καταναλωτικά ηλεκτρονικά, που επίσης βασίζονται σε κρίσιμα ορυκτά, η ζήτηση για αυτά τα υλικά εκτοξεύεται.
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (πηγή στα Αγγλικά) (International Energy Agency - IEA) εκτιμά ότι η ζήτηση σχεδόν θα διπλασιαστεί έως το 2040 υπό τις τρέχουσες πολιτικές, με τη ζήτηση για λίθιο να υπερτριπλασιάζεται. Η παγκόσμια δέσμευση για ηλεκτροκίνηση «35-by-35» που συζητείται στη COP31 θα μπορούσε να ωθήσει αυτά τα νούμερα ακόμη υψηλότερα.
Σύμφωνα με προβλέψεις της Benchmark Mineral Intelligence, τουλάχιστον 384 νέα ορυχεία θα χρειαστούν παγκοσμίως έως το 2035 για να καλυφθεί η ζήτηση για ηλεκτρικά οχήματα και μπαταρίες αποθήκευσης ενέργειας μόνο.
Μια μελέτη (πηγή στα Αγγλικά) του 2022 διαπίστωσε ότι περισσότερα από τα μισά έργα εξόρυξης για την ενεργειακή μετάβαση βρίσκονται πάνω ή κοντά σε γαίες ιθαγενών πληθυσμών. Συχνά, οι περιοχές πλουσιότερες σε κρίσιμα ορυκτά είναι και οι πιο ευάλωτες στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, όπως τα ακραία καιρικά φαινόμενα, επιτείνοντας τους κινδύνους για τις τοπικές κοινότητες.
«Η κληρονομιά είναι για πάντα»: Η ανθρώπινη διάσταση της εξόρυξης κρίσιμων ορυκτών
Για όσους ζουν στη σκιά των πεδίων λιθίου της Νότιας Αμερικής, των ορυχείων κοβαλτίου και χαλκού στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και των δραστηριοτήτων εξόρυξης νικελίου και κασσίτερου στην Ινδονησία, η σκοτεινή πλευρά του ηλεκτρικού μας μέλλοντος είναι κάτι παραπάνω από ορατή.
Στο περιθώριο της COP31, οι ηγέτες ιθαγενών πληθυσμών κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου: «Θέλουν να επιταχύνουν την ανάπτυξη νέας τεχνολογίας και την εξόρυξη, αλλά όχι με την ίδια ταχύτητα για τα δικαιώματα», λέει στο Euronews Earth ο ακτιβιστής ιθαγενών Έντσον Κρένακ.
«Μία από τις δοξασίες που δημιουργήθηκαν για να καθοδηγήσουν αυτή την ενεργειακή μετάβαση ονομάζεται ‘just transition’, αλλά δεν είναι «δίκαιη» στο έδαφος», λέει ο Κρένακ, που είναι συντονιστής συνηγορίας στην οργάνωση ιθαγενών Cultural Survival. «Βλέπουμε τα δικαιώματα των κοινοτήτων να θυσιάζονται, να παραβιάζονται, για τα δικαιώματα των πλουσίων… να έχουν την αποκαλούμενη καθαρή τους ενέργεια».
Ο λαός του Κρένακ, από τη Μίνας Ζεράις στη Βραζιλία, εξακολουθεί να ζει με τις συνέπειες των φονικών καταστροφών Mariana του 2015 και καταστροφών Brumadinho του 2019. Όταν κατέρρευσαν αυτά τα φράγματα αποβλήτων σιδηρομεταλλεύματος, σκότωσαν εκατοντάδες ανθρώπους, απελευθέρωσαν τοξική λάσπη γεμάτη βαρέα μέταλλα που συνεχίζει να δηλητηριάζει τους επιζώντες, κατέστρεψαν τα μέσα βιοπορισμού και διέλυσαν παραδοσιακούς τρόπους ζωής.
Τώρα ορυχεία λιθίου καταφθάνουν: ο Κρένακ λέει ότι οι κοινότητες στην κοιλάδα Τζεκιτινιόνια αναφέρουν εδώ και χρόνια σκόνη, ρύπανση νερού και ανατινάξεις κοντά σε σχολεία και χωριά, ενώ οι επενδυτές και οι αρχές στηρίζονται σε μελέτες επιπτώσεων που υποβάλλουν οι ίδιες οι εταιρείες εξόρυξης.
«Η κληρονομιά είναι για πάντα, γιατί συνήθως χρειάζονται 200, 300 χρόνια για να αποκατασταθεί το περιβάλλον», λέει ο Κρένακ. Προσθέτει ότι οι κοινότητες σπάνια ενημερώνονται πως τα φράγματα αποβλήτων, όπου αποθηκεύονται τα υπολείμματα μετά την εξαγωγή των ορυκτών, παραμένουν και πρέπει να διαχειρίζονται επ’ αόριστον αφού λήξουν οι εξορυκτικές δραστηριότητες. Ο Χέγκεν καταγράφει αυτές τις ανθρωπογενείς μορφές γης στο βιβλίο του, με παραδείγματα από τις Ηνωμένες Πολιτείες έως την Ισπανία και τη Χιλή.
«Είμαστε μέρος του προβλήματος με την κατανάλωσή μας»
Χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, οι Ευρωπαίοι θωρακίζονται από την ενεργειακή κρίση με ηλιακή και αιολική ενέργεια και ηλεκτρικά οχήματα. Παρότι αυτό έχει βοηθήσει να περιοριστούν οι εκπομπές που θερμαίνουν τον πλανήτη, η μετάβαση από ένα σύστημα βασισμένο στα καύσιμα σε ένα σύστημα βασισμένο στα ορυκτά έχει τις δικές της επιπτώσεις.
Ο Κρένακ λέει ότι «στηρίζει πλήρως την ενεργειακή μετάβαση» – «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι χρειαζόμαστε μετασχηματισμό», αναφέρει, «αλλά χρειαζόμαστε μετασχηματισμό και από την πλευρά της ζήτησης».
«Όποιος χρησιμοποιεί ένα τηλέφωνο, ένα λάπτοπ, ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο, οτιδήποτε, είμαστε με έναν τρόπο μέρος του προβλήματος μέσω της κατανάλωσής μας, και πρέπει να έχουμε επίγνωση ότι άνθρωποι σε άλλες χώρες υποφέρουν εξαιτίας της εξόρυξης αυτών των μετάλλων», λέει ο Χέγκεν, ο οποίος ελπίζει να προκαλέσει συζήτηση και αναθεώρηση μέσα από τη φωτογραφία του.
Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε τα κρίσιμα ορυκτά πιο υπεύθυνα;
Ο Χέγκεν θεωρεί ότι η ενεργειακή μετάβαση είναι «η μόνη διέξοδος», καλεί όμως να μην επαναληφθούν «τα λάθη που κάναμε στο παρελθόν, όταν εκμεταλλευόμασταν άλλες χώρες για τους πόρους τους και άλλοι άνθρωποι υπέφεραν γι’ αυτό».
Ενώ όλοι μπορούμε να συμβάλουμε στον περιορισμό της ζήτησης για ενέργεια και προϊόντα, απαιτείται μεγαλύτερη εποπτεία και λογοδοσία στο πεδίο.
Παρότι η διεθνής διακυβέρνηση της εξόρυξης ορυκτών της μετάβασης έχει σημειώσει βήματα τα τελευταία χρόνια, μεταξύ άλλων με το Σχέδιο Δράσης για τα Κρίσιμα Ορυκτά του G7 του 2025 για την προώθηση αγορών με βάση τα πρότυπα και με την Πράξη για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες της ΕΕ, παραμένει αποσπασματική και μη δεσμευτική.
Η έντονη αντίδραση από την Κίνα και τη Ρωσία οδήγησε στον αποκλεισμό της αναφοράς στα ορυκτά της μετάβασης από το τελικό κείμενο της COP30 πέρυσι, αφήνοντας ελάχιστες προσδοκίες για τη φετινή συμφωνία.
«Χρειαζόμαστε ενίσχυση των κανονισμών και των νόμων που υπάρχουν στη Βραζιλία και σε πολλές άλλες χώρες για να παραμείνει η κοινότητά μας ασφαλής», λέει ο Κρένακ, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για ανεξάρτητες αξιολογήσεις, διακριτές από τις εκθέσεις των ίδιων των εταιρειών εξόρυξης.
Τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα με επενδύσεις σε ορυκτά θα μπορούσαν επίσης να ασκήσουν πίεση θέτοντας απαιτήσεις για την αποψίλωση των δασών, τη διαχείριση επικίνδυνων αποβλήτων, τις κοινωνικές προστασίες και την αποκατάσταση των ζημιών.
«Δεν υπάρχει αμφιβολία: πρέπει να απανθρακοποιήσουμε τις οικονομίες μας και τον τρόπο που ζούμε», γράφει ο Χέγκεν στο βιβλίο του. «Αυτό απαιτεί απομάκρυνση από τα αναλώσιμα ορυκτά καύσιμα, που εξορύσσονται και καίγονται μία φορά, προς ένα σύστημα βασισμένο σε ανθεκτικά μέταλλα που μπορούν, και πρέπει, να επαναχρησιμοποιούνται».
Εκτός από ισχυρότερο ρυθμιστικό πλαίσιο, καλύτερη εφαρμογή και πιο διαφανείς αλυσίδες εφοδιασμού, η λύση βρίσκεται στη βελτίωση της ανθεκτικότητας των προϊόντων και στον κυκλικό σχεδιασμό.
«Ένα τηλέφωνο είναι πολύ δύσκολο να ανακυκλωθεί. Οι μπαταρίες είναι πολύ δύσκολο να ανακυκλωθούν», λέει ο Χέγκεν στο Euronews Earth. «Τα προϊόντα πρέπει να σχεδιάζονται σήμερα, ακόμη περισσότερο, ώστε να μπορούν να ανακυκλώνονται, γιατί όλα αυτά τα μέταλλα έχουν ήδη εξορυχθεί».
Η ελπίδα μπορεί επίσης να στηρίζεται σε μελλοντικές καινοτομίες, όπως συνθετικές, εργαστηριακά παραγόμενες εναλλακτικές λύσεις για τα κρίσιμα ορυκτά και εξειδικευμένα φυτά που φυσικά εξάγουν μέταλλα από το έδαφος.