Ένα σκαθάρι που έλκεται από τις δασικές πυρκαγιές: βοηθά την αναγέννηση των οικοσυστημάτων και εμπνέει νέες τεχνολογίες έγκαιρης ανίχνευσης.
Εδώ και εβδομάδες μαίνονται σε μεγάλες περιοχές της Ευρώπης σφοδρές δασικές πυρκαγιές. Ολόκληρες περιοχές πρέπει να εκκενωθούν, άνθρωποι χάνουν τα σπίτια τους και ξανά και ξανά χάνονται ανθρώπινες ζωές. Η παρατεταμένη ζέστη επιδεινώνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Με την κλιματική αλλαγή, σύμφωνα με πολλούς επιστήμονες, η συχνότητα και η ένταση των δασικών πυρκαγιών αυξάνονται.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η επιστήμη όμως δεν ασχολείται πλέον μόνο με το ερώτημα πώς μπορούν να σβηστούν οι πυρκαγιές. Ερευνά και τι συμβαίνει στη συνέχεια – και ποιες λύσεις προσφέρει η ίδια η φύση. Καίριο ρόλο παίζει ένας ταπεινός κάτοικος των δασών μας: ο μαύρος κολεόπτερος της πεύκης.
Ένα σκαθάρι που αναζητά τη φωτιά
Ο μαύρος κολεόπτερος της πεύκης (Melanophila acuminata) ανήκει στα ελάχιστα ζώα που ανταποκρίνονται ειδικά στις δασικές πυρκαγιές. Μόλις σβήσει η φωτιά, πετά προς τις καμένες εκτάσεις για να γεννήσει εκεί τα αυγά του. Η Lydia Schübel, βιολόγος και επικεφαλής της επιθεώρησης προστασίας ζώων στον Σύλλογο Προστασίας Ζώων Μονάχου, εξηγεί στο Euronews γιατί συμβαίνει αυτό.
«Το σκαθάρι πετάει προς τις φλόγες, γιατί οι προνύμφες του μπορούν να αναπτυχθούν μόνο σε φρεσκοκαμένα δέντρα. Τα υγιή δέντρα διαθέτουν μηχανισμούς άμυνας, τους οποίους οι μικρές λευκές προνύμφες δεν μπορούν να ξεπεράσουν».
Το εντυπωσιακό, προσθέτει η Schübel, είναι ότι τα ζώα μπορούν να εντοπίσουν μια πυρκαγιά «σε απόσταση τουλάχιστον 80 χιλιομέτρων».
Το πώς ακριβώς το σκαθάρι εντοπίζει τις πυρκαγιές συναρπάζει τους ερευνητές εδώ και δεκαετίες. Επιστήμονες του Πανεπιστημίου της Βόννης έδειξαν τώρα ότι το έντομο μπορεί, κυριολεκτικά, να «ακούει» τη φωτιά.
Στις δύο πλευρές του σώματός του, το σκαθάρι διαθέτει ειδικά αισθητήρια όργανα. Αποτελούνται από μικροσκοπικές κοιλότητες γεμάτες υγρό. Όταν η θερμική ακτινοβολία μιας φωτιάς φτάνει σε αυτές τις δομές, το υγρό διαστέλλεται και παραμορφώνει λεπτές αισθητήριες τρίχες. Το νευρικό σύστημα καταγράφει αυτές τις μεταβολές πίεσης με τρόπο παρόμοιο με τα ηχητικά κύματα.
Πρότυπο για νέους ανιχνευτές πυρκαγιάς
Αυτός ακριβώς ο μηχανισμός αναμένεται στο μέλλον να βοηθήσει και τους ανθρώπους.
Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, ερευνητές του Πανεπιστημίου της Βόννης εργάζονται για να αναπαραστήσουν τεχνολογικά το αισθητήριο όργανο του σκαθαριού. Το πεδίο αυτό ονομάζεται βιονική και βασίζεται στη μεταφορά λύσεων της φύσης σε τεχνικές εφαρμογές.
Οι επιστήμονες ανέπτυξαν έναν απλό αισθητήρα υπερύθρων με βάση το σκαθάρι ως πρότυπο. Αντί για το φυσικό αισθητήριο όργανο, χρησιμοποιείται μια λεπτή πλαστική πλάκα, η οποία διαστέλλεται ελάχιστα από τη θερμική ακτινοβολία και μεταδίδει αυτή την κίνηση σε έναν αισθητήρα.
Ο επικεφαλής του έργου, Helmut Schmitz, ανέφερε σε έκθεση για την πορεία της έρευνας ότι οι δασικές πυρκαγιές προκαλούν μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση ζημιές ύψους δισεκατομμυρίων. Η όσο το δυνατόν πιο έγκαιρη ανίχνευσή τους μπορεί να βοηθήσει στην αποτροπή καταστροφικών μεγα-πυρκαγιών. Σε βάθος χρόνου, οι βιονικοί αισθητήρες υπερύθρων θα μπορούσαν έτσι να συμβάλουν στην έγκαιρη ανίχνευση πυρκαγιών.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, τα πρώτα πρωτότυπα κόστιζαν μόλις λίγα ευρώ και ήταν έτσι σαφώς φθηνότερα από τους συμβατικούς αισθητήρες υπερύθρων. Αν και αρχικά δεν έφταναν ακόμη την απόδοσή τους, οι επιστήμονες θεωρούν την προσέγγιση ιδιαίτερα ελπιδοφόρα.
Μετά την πυρκαγιά το δάσος ξεκινά από την αρχή
Πολλούς απασχολεί επίσης το τι συμβαίνει μετά την πυρκαγιά.
Ο μαύρος κολεόπτερος της πεύκης ανήκει στα λεγόμενα πυρόφιλα είδη – ζώα δηλαδή που επωφελούνται από τη φωτιά. Οι προνύμφες του τρέφονται από το νεκρό ξύλο και επιταχύνουν έτσι την αποσύνθεσή του.
Σύμφωνα με τη Lydia Schübel, τα θρεπτικά συστατικά επιστρέφουν έτσι πιο γρήγορα στο έδαφος του δάσους. Το χαλαρό νεκρό ξύλο δημιουργεί ταυτόχρονα ευνοϊκές συνθήκες για νέα φυτά.
Ο μαύρος κολεόπτερος της πεύκης δεν είναι ο μόνος. «Άλλα πυρόφιλα είδη ζώων στη Γερμανία είναι ο τετράστικτος δρομέας-σκαθάρι, ο σκαθάρις των λακκουβών, η βρωμούσα του φλοιού της πεύκης και η μύγα του καπνού», εξηγεί η Schübel στο Euronews.
Σε παγκόσμιο επίπεδο θεωρούνται σημαντικοί βοηθοί για την αναγέννηση των δασών.
Και ορισμένα φυτά είναι προσαρμοσμένα στη φωτιά, προσθέτει η Schübel. Κάποια διαθέτουν ιδιαίτερα ανθεκτικά στη φωτιά χαρακτηριστικά, άλλα ανοίγουν τις κάψες των σπόρων τους μόνο μετά από υψηλές θερμοκρασίες και συμβάλλουν έτσι σε ταχύτερη αναδάσωση.
Ακόμη και ορισμένα είδη πουλιών επωφελούνται προσωρινά από τους μεταμορφωμένους βιότοπους. Είδη όπως ο δεντροτσοπανάκος, η δεντροσταρήθρα ή ο κοκκινολαίμης των κήπων χρησιμοποιούν τα νεκρά δέντρα ως χώρους φωλιάσματος και βρίσκουν πιο εύκολα τροφή στις ανοιχτές εκτάσεις.
Οι δασικές πυρκαγιές εξακολουθούν να είναι φυσικές καταστροφές με συνήθως ολέθριες συνέπειες. Ταυτόχρονα, όμως, δείχνουν πόσο ανθεκτικά μπορούν να είναι τα οικοσυστήματα – και πόσα μπορούμε να μάθουμε από τη φύση. Ένα σκαθάρι που αναζητά τη φωτιά θα μπορούσε, λοιπόν, στο μέλλον να βοηθήσει στην πιο έγκαιρη ανίχνευση των πυρκαγιών και στον περιορισμό των επιπτώσεών τους.