«Πράσινη λάσπη» εμφανίζεται στις ακτές της Ευρώπης, καθώς οι θερμότερες θάλασσες, τα λύματα και τα αγροτικά απόβλητα τροφοδοτούν την ανάπτυξη τοξικών φυκιών.
«Θυμάμαι την όμορφη παραλία μας πριν από τη ρύπανση», λέει ο κάτοικος της Βρετάνης Ζαν Ασκοέ, που ηγείται της τοπικής καμπάνιας Baie de Douarnenez Environnement. «Τώρα, με χιλιάδες γουρούνια κοντά στην πόλη μας, όλα είναι διαφορετικά».
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Σε όλη τη Γαλλία και την Ισπανία, οι ευρωπαϊκές ακτογραμμές πνίγονται από τοξικές ανθίσεις φυκών. Οι επιστήμονες είναι σαφείς ως προς την αιτία: δεκαετίες χημικών που διαρρέουν στα υδάτινα οικοσυστήματα. Κακώς διαχειριζόμενα αστικά λύματα, καθώς και λιπάσματα και περίσσεια κοπριάς από συνεχώς επεκτεινόμενες βιομηχανικές φάρμες ζώων, φέρουν την ευθύνη.
Θάλασσες που έχουν θερμανθεί από την κλιματική αλλαγή τροφοδοτούν ακόμη περισσότερο την ταχεία ανάπτυξη των φυκών, που διαταράσσει τα εύθραυστα οικοσυστήματα και σκοτώνει ψάρια και θαλάσσια βλάστηση. Ορισμένα είδη μπορούν επίσης να προκαλέσουν ναυτία, εμετό και εξανθήματα στους ανθρώπους – οδηγώντας αυτό το καλοκαίρι σε εκατοντάδες απαγορεύσεις κολύμβησης σε όλη την ήπειρο.
Το δημοσιογραφικό μέσο ερευνών για το κλίμα DeSmog (πηγή στα Αγγλικά) επισκέφθηκε μερικά από τα πιο πληγμένα σημεία στην Ευρώπη, μιλώντας με ψαράδες, κολυμβητές και επαγγελματίες των οποίων το εισόδημα και η ευημερία εξαρτώνται από υγιή νερά.
«Ζώνη θυσίας της Ισπανίας»: Η γεωργία απειλεί μια προστατευμένη λιμνοθάλασσα
«Δεν πρόκειται να με ξαναδείτε να κολυμπώ σε αυτά τα νερά», λέει η Φίνα.
Η 84χρονη από τη Μούρθια ζει με τον σύζυγό της πάνω στο κύμα στο Λος Ουρουτίας, στη δυτική ακτή του ισπανικού Μαρ Μενόρ, της μεγαλύτερης αλμυρής λιμνοθάλασσας της Ευρώπης. Σάπια φύκια συσσωρεύονται στην ακτή, αναδύοντας αποπνικτική δυσοσμία.
«Κάποτε ήταν παράδεισος. Η θάλασσα έσφυζε από ιππόκαμπους», λέει η Φίνα.
Την τελευταία δεκαετία, στο Μαρ Μενόρ – δημοφιλή προορισμό για Ισπανούς και διεθνείς τουρίστες – έχει σημειωθεί απότομη αύξηση των φυκών που πνίγουν τη θαλάσσια ζωή.
Παρότι το 2022 η ισπανική κυβέρνηση του αναγνώρισε νομική προσωπικότητα, δίνοντάς του δικαιώματα προστασίας και αποκατάστασης, η λιμνοθάλασσα εξακολουθεί να δέχεται ισχυρή πίεση από τη γεωργική απορροή.
Τα κυανοβακτήρια, γνωστά και ως κυανοφύκη, χρειάζονται θρεπτικά συστατικά όπως άζωτο και φώσφορο για να αναπτυχθούν. Η εντατική γεωργία στην περιοχή του Μαρ Μενόρ προσφέρει άφθονη κοπριά, υγρά απόβλητα και απορροές λιπασμάτων πλούσιες σε θρεπτικά.
Μελέτες εκτιμούν (πηγή στα Αγγλικά) ότι η γεωργία ευθύνεται για περίπου το 85 τοις εκατό των θρεπτικών ουσιών που καταλήγουν στη λιμνοθάλασσα, με τις αστικές πηγές να καλύπτουν το υπόλοιπο.
«Η γη δεν μπορεί να τα απορροφήσει όλα», λέει ο βιολόγος Πέδρο Λουένγκο, εκπρόσωπος της καμπάνιας Ecologistas en Acción στη Μούρθια. «Είμαστε μια ζώνη θυσίας».
Ακόμη και στην ανατολική πλευρά της λιμνοθάλασσας, τη πιο απομακρυσμένη από τις καλλιέργειες, οι τοπικές αρχές καταβάλλουν μεγάλη προσπάθεια για να διατηρήσουν έναν τεχνητό παράδεισο για τους τουρίστες. Στους τρεις πρώτους μήνες του 2026, συνέλεξαν πάνω από 4.000 τόνους φυκιών από τις ακτές και τα γύρω νερά του Μαρ Μενόρ – βάρος αντίστοιχο με περίπου 1.000 ελέφαντες.
Όμως αυτό δεν προστάτευσε όσους εξαρτώνται από τη λιμνοθάλασσα για το εισόδημά τους.
«Παλιά πιάναμε πολύ περισσότερα τσιπούρες και γαρίδες. Τώρα η ψαριά είναι πολύ μικρότερη», λέει ο Ρουμπέν Αλμπαλαδέχο, ψαράς από το Λο Παγκάν. «Το Μαρ Μενόρ είναι ένας υπόνομος όπου ο καθένας ρίχνει τα σκουπίδια και τα απόβλητά του».
Οι αυξανόμενες θερμοκρασίες του νερού δυσκολεύουν επιπλέον την αναπαραγωγή αυτών των ειδών: «Φτάσαμε τους 30 βαθμούς – κάτι που δεν είχαμε δει ποτέ πριν», λέει ο Αλμπαλαδέχο.
Επιστήμονες προειδοποίησαν τον Αύγουστο ότι η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή πρόσθεσε περίπου 2°C στις μέγιστες θερμοκρασίες της Μεσογείου και περίπου 1,4°C στις θάλασσες της Δυτικής Ευρώπης, σύμφωνα με το World Weather Attribution. Η Μεσόγειος κατέγραψε τον Ιούλιο μέση θερμοκρασία – ρεκόρ 27,07°C.
Το ισπανικό υπουργείο Περιβάλλοντος χρηματοδοτεί οκτώ έργα με περισσότερα από 11,5 εκατομμύρια ευρώ για τη μείωση της ρύπανσης από την κτηνοτροφία, συμπεριλαμβανομένων νέων τρόπων επεξεργασίας των αποβλήτων χοιροτροφείων και της μετακίνησης προβάτων σε ανοιχτή βοσκή. Αποτελούν μέρος ενός εθνικού προγράμματος 675 εκατομμυρίων ευρώ για την αποκατάσταση της λιμνοθάλασσας, αλλά μέχρι το τέλος του 2025 είχε δαπανηθεί μόνο περίπου το 16 τοις εκατό του προϋπολογισμού.
«Η λίμνη είναι νεκρή»: Οι ψαράδες στη Βόρεια Ιρλανδία ζουν τη χειρότερη χρονιά τους
Δύο χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, στη Βόρεια Ιρλανδία, ο Ντέκλαν Κόνι έχει δει επίσης το Λοχ Νι – τη μεγαλύτερη λίμνη του Ηνωμένου Βασιλείου – να καταστρέφεται κάθε καλοκαίρι από κυανοφύκη από το 2023.
«Το ψάρεμα είναι στο αίμα μου – από γενιά σε γενιά», λέει ο Κόνι. «Αλλά φέτος ήταν η χειρότερη χρονιά που είχαμε ποτέ. Η λίμνη είναι νεκρή».
Οι πληθυσμοί πέστροφας και χελιού έχουν μειωθεί τα τελευταία χρόνια, εν μέρει λόγω των φυκών που απορροφούν το οξυγόνο και με το βάρος τους κλείνουν τα δίχτυα του Κόνι, ώστε τα ψάρια να μην μπορούν να μπουν μέσα.
Από τη δεκαετία του 2000, η λίμνη πολιορκείται από εισβολικά μύδια ζέβρα. Καταναλώνοντας το φυτοπλαγκτόν, στερούν από άλλα είδη μια ζωτική πηγή τροφής, ενώ προσκολλώνται και στα δίχτυα, σκίζοντάς τα.
«Δεν βγαίνουν λεφτά από το ψάρεμα», λέει ο Κόνι, που εργάζεται στη λίμνη από το 1975. «Δεν είναι πια επάγγελμα».
Όπως και στην Ισπανία, «η γεωργία και τα λύματα είναι οι βασικές πηγές ρύπανσης από θρεπτικά στο Λοχ Νι», λέει ο καθηγητής Ρόμπι ΜακΝτόναλντ, επικεφαλής επιστήμονας του Office for Environmental Protection (OEP). «Αυτά τα θρεπτικά είναι μεταξύ των αιτιών των πλέον διαβόητων ανθίσεων φυκών».
Περίπου το 61 τοις εκατό των εισροών φωσφόρου προέρχεται από τη γεωργία και το 29 τοις εκατό από το δικτυωμένο σύστημα λυμάτων, συμπεριλαμβανομένων αστικών και βιομηχανικών αποβλήτων, σύμφωνα με εκτιμήσεις του έργου NEW Harmonica και της έκθεσης για το Λοχ Νι το 2024.
Ο κτηνοτροφικός τομέας της Βόρειας Ιρλανδίας έχει αναπτυχθεί ραγδαία, με την στήριξη (πηγή στα Αγγλικά) κυβερνητικών σχεδίων επέκτασης από το 2013: ο αριθμός των πουλερικών έχει αυξηθεί κατά ένα τρίτο και των χοίρων κατά 74 τοις εκατό.
Νωρίτερα φέτος, η μη κερδοσκοπική οργάνωση Watershed Investigations και η βρετανική εφημερίδα The Guardian εντόπισαν (πηγή στα Αγγλικά) ίχνη κοπράνων βοοειδών, χοίρων και ανθρώπων σε δείγματα νερού από τη λίμνη, που εκτείνεται σε σχεδόν 400 τετραγωνικά χιλιόμετρα και παρέχει το 40 τοις εκατό του πόσιμου νερού της Βόρειας Ιρλανδίας.
Κανονισμοί που αποσκοπούν στη βελτίωση της ποιότητας του νερού στο Λοχ Νι, όπως η μείωση των επιπέδων φωσφόρου και αζώτου στις ζωοτροφές και ο περιορισμός της διάθεσης κοπριάς, πρέπει να ενισχυθούν και να εφαρμοστούν καλύτερα, κατέληξε τον Απρίλιο μια έκθεση (πηγή στα Αγγλικά) του OEP. Σημειώνει θετικές επενδύσεις και προσπάθειες από τους αγρότες, αλλά αναφέρει ότι χρειάζεται περισσότερη στήριξη και εποπτεία στις εκμεταλλεύσεις.
«Η ρύπανση από θρεπτικά, τόσο από γεωργικές πηγές όσο και από τα λύματα, πρέπει να αντιμετωπιστεί ταυτόχρονα για να βελτιωθεί η ποιότητα του νερού», λέει ο καθηγητής ΜακΝτόναλντ.
«Η ανάκαμψη θα χρειαστεί επίσης χρόνο, επειδή ο φώσφορος που έχει συσσωρευτεί στα ιζήματα της λίμνης μπορεί να απελευθερώνεται ξανά στο νερό, συνεχίζοντας να στηρίζει την ανάπτυξη φυκών αφού μειωθούν οι εξωτερικές εισροές», εξηγεί ο δρα Πολ Λέοναρντ, αναπληρωτής καθηγητής βιοθεραπευτικών στο Dublin City University. «Προτεραιότητα είναι η διαρκής δράση τόσο στη γεωργία όσο και στα λύματα, παράλληλα με τη στήριξη των αγροτών και τις επενδύσεις σε υποδομές επεξεργασίας».
Η Μαίρη Ο’Χέιγκαν ζει στο βορειοδυτικό άκρο της λίμνης. Στη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 δημιούργησε μια ομάδα για κολύμπι σε ανοιχτά, κρύα νερά και διαπίστωσε ότι το κρύο νερό είχε τεράστια οφέλη – από τη βελτίωση της ψυχικής υγείας μέχρι την ανακούφιση από χρόνιο πόνο.
«Στα τριάντα μου δεν είχα ιδιαίτερη ζωή, δεν φρόντιζα τον εαυτό μου. Το κολύμπι στο Λοχ Νι μου άλλαξε τη ζωή ολοκληρωτικά», λέει η Ο’Χέιγκαν. «Είχαμε μια κοινότητα».
Όμως, μετά το δεύτερο χρόνο των ανθίσεων, ένιωσε ότι ήταν αναγκασμένη να διαλύσει την ομάδα κολύμβησης.
«Ήταν σαν Αρμαγεδδώνας. Το να βλέπεις τις ακτές καλυμμένες μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι από ένα πράσινο, παχύρρευστο στρώμα ήταν φρικτό», λέει. «Δεν μπορούσα με καθαρή συνείδηση να οργανώνω βουτιές όπου οι άνθρωποι θα εκτίθενταν σε βακτήρια, φύκη ή ο θεός ξέρει τι άλλο». Τα κυανοφύκη μπορούν να προκαλέσουν εμετό, διάρροια και ερεθισμούς στο δέρμα.
«Περισσότερα ζώα από ανθρώπους»: Η απορροή κοπριάς δηλητηριάζει τις παραλίες της Βρετάνης
Η Βρετάνη, στα βορειοδυτικά της Γαλλίας, δίνει τη δική της θανατηφόρα μάχη: τα φύκια sea lettuce έχουν συνδεθεί με έως και έξι θανάτους στις παραλίες της περιοχής από τη δεκαετία του 1980. Όταν αποσυντίθενται, μπορούν να παράγουν υδρόθειο – ένα θανατηφόρο αέριο με μυρωδιά σάπιου αυγού – που, αν εισπνευστεί σε μεγάλες ποσότητες, μπορεί να προκαλέσει απόφραξη των αεραγωγών και συσσώρευση υγρού στους πνεύμονες, αν εισπνευστεί σε μεγάλες ποσότητες.
Οι κάτοικοι εδώ εκφράζουν ανοιχτά τις υποψίες τους για τα αίτια. Κοντά στην τουριστική κωμόπολη Σεν-Μπριέ, ένας κάτοικος έχει γράψει με μαρκαδόρο «les cochons» – «τα γουρούνια» – πάνω σε επίσημη πινακίδα που προειδοποιεί για τον κίνδυνο και τα συμπτώματα από την εισπνοή τοξικού αερίου που παράγεται από τα φύκια.
«Έχουμε πολύ περισσότερα ζώα από ανθρώπους», λέει ο συγγραφέας περιβαλλοντικών θεμάτων Ιβ-Μαρί Λε Λεΐ, ο οποίος φορά προστατευτική μάσκα στην τοπική του παραλία όταν η ανάπτυξη φυκών γίνεται επικίνδυνη. Παρότι η χερσόνησος της Βρετάνης καλύπτει μόλις το 5 τοις εκατό της επιφάνειας της Γαλλίας, οι 6,8 εκατομμύρια χοίροι της αντιστοιχούν στο 58 τοις εκατό του συνολικού αριθμού χοίρων της χώρας. «Έχουμε πρόβλημα με την κοπριά, όλα καταλήγουν στα ποτάμια».
Το 2021, το εθνικό ελεγκτικό δικαστήριο της Γαλλίας, το Cour des comptes, διαπίστωσε ότι πάνω από το 90 τοις εκατό του αζώτου στους πληγέντες κόλπους προέρχεται από τη γεωργία.
Ο περιβαλλοντικός ακτιβιστής Φαμπρίς Αμόν ανησυχεί για τους επόμενους μήνες. Στην τοπική του παραλία, την Plage de Penfoul, η παρουσία E. coli επέβαλε μερική απαγόρευση κολύμβησης το 2025. Η φετινή ξηρασία σημαίνει τώρα ότι βλαβερά περισσεύματα θρεπτικών ουσιών έχουν συσσωρευτεί στο έδαφος των κοντινών χωραφιών που λιπαίνονται με κοπριά.
«Αυτή τη στιγμή υπάρχει συσσώρευση βακτηρίων στα χωράφια», λέει ο Αμόν. «Χρειάζεται μόνο μια δυνατή νεροποντή και, μπαμ. Είναι ένα αργό δηλητήριο: λίγο λίγο, τα οικοσυστήματα υποβαθμίζονται από τη συσσώρευση ρύπανσης που συνδέεται με την εντατική γεωργία».
Ο Αμόν εργάζεται πάνω σε ένα σύστημα παρακολούθησης των βακτηρίων σε περίπου 20 ποτάμια που εκβάλλουν σε τοπικές παραλίες, ώστε οι τουρίστες και οι λουόμενοι της περιοχής να μπορούν να ελέγχουν τις προειδοποιήσεις μέσω μιας εφαρμογής που ονομάζεται La Météo Bacterio (πηγή στα Αγγλικά).
Αλλού στην Ευρώπη, πολίτες μπορούν να αναφέρουν την παρουσία κυανοφύκων μέσω της εφαρμογής Bloomin’ Algae app (πηγή στα Αγγλικά) του UK Centre for Ecology & Hydrology. Η εφαρμογή είναι διαθέσιμη στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Βέλγιο, την Ελλάδα, το Λουξεμβούργο, την Ολλανδία και τη Νορβηγία.
«Η θάλασσα ήταν νεκρή»: Ανθίσεις στη Βαλτική ανθούν στη ζέστη ρεκόρ
Πρωτοβουλίες επιστημονικής παρακολούθησης από πολίτες, όπως αυτή του Αμόν, μπορεί να αποδειχθούν ζωτικής σημασίας στη μάχη κατά της ρύπανσης στα ευρωπαϊκά ύδατα.
Στη βόρεια Γερμανία, εθελοντές με επικεφαλής το παράρτημα του Σλέσβιχ-Χολστάιν της περιβαλλοντικής οργάνωσης Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND) συλλέγουν δείγματα νερού (πηγή στα Αγγλικά) δύο φορές τον μήνα από τοπικά ποτάμια, για να εντοπίζουν τις πηγές ρύπανσης και να βοηθήσουν στη μείωση της απορροής θρεπτικών προς τη Βαλτική Θάλασσα.
Ο Γιούργκεν Λάιχερ, αντιπρόεδρος της ομάδας, αρμενίζει σε αυτά τα νερά εδώ και 40 χρόνια και λέει ότι οι φετινές ανθίσεις φυκών είναι οι χειρότερες που έχει δει ποτέ.
Οι θερμοκρασίες στη Γερμανία έσπασαν ρεκόρ για τρεις συνεχόμενες ημέρες τον Ιούνιο, φτάνοντας σχεδόν τους 42°C. Δορυφορικές εικόνες της Βαλτικής τον Αύγουστο δείχνουν τεράστιες ανθίσεις φυκών να σχηματίζουν δίνες προς τις ακτές. Τα φύκια αναπτύσσονται πιο γρήγορα και διαρκούν περισσότερο σε ζεστά νερά, καθώς οι υψηλότερες θερμοκρασίες τα βοηθούν να διασπούν την τροφή και να αναπαράγονται με ταχύτερο ρυθμό.
«Νιώθεις πραγματικό φόβο όταν πλέεις εκατοντάδες μίλια μέσα από μια κίτρινο-καφέ, βρόμικη θάλασσα», λέει ο Λάιχερ. «Σε όλη αυτή τη μάζα φυκών, η θάλασσα ήταν νεκρή. Δεν βλέπεις πουλιά, δεν βλέπεις θηλαστικά, δεν βλέπεις ψάρια. Είναι τρομακτικά άδεια».
Η Ίζαμπελ Ζέγκερ, ειδική στη θαλάσσια προστασία στη Deutsche Umwelthilfe, λέει ότι η πηγή του προβλήματος είναι σαφής: «Το σημερινό γεωργικό μας σύστημα, που βασίζεται στην υπερβολική χρήση λιπασμάτων και στην κοπριά από μαζική εκτροφή ζώων, είναι η μεγαλύτερη αιτία ευτροφισμού στη Βαλτική Θάλασσα».
Ο διακυβερνητικός οργανισμός HELCOM εκτιμά ότι η γεωργία ευθύνεται για έως και το 90 τοις εκατό του αζώτου και έως και το 80 τοις εκατό του φωσφόρου στη διάχυτη απορροή θρεπτικών προς τη Βαλτική.
Παρά δεκαετίες διακυβερνητικών προσπαθειών για τη μείωση της ρύπανσης από θρεπτικά, όπως η επιβολή αυστηρών ορίων στις γεωργικές εισροές λιπασμάτων, η Βαλτική εξακολουθεί να δυσκολεύεται να ανακάμψει από τη σωρευμένη περιβαλλοντική ζημιά σε συνδυασμό με την άνοδο της θερμοκρασίας.
Κάθε χρόνο, όταν τα φύκια πεθαίνουν, βυθίζονται στον πυθμένα της θάλασσας, παρασύροντας μαζί τους μεγάλες ποσότητες φωσφόρου. Αυτός ο φώσφορος απελευθερώνεται ξανά στο νερό τα επόμενα χρόνια – ένας επικίνδυνος φαύλος κύκλος που επιταχύνεται όσο ζεσταίνεται η θάλασσα.
Ωστόσο, οι επιστήμονες λένε ότι πρέπει να μειωθεί δραστικά η ρύπανση από θρεπτικά για να περιοριστεί η επαναλαμβανόμενη επιβλαβής ανάπτυξη φυκών – και αυτό σημαίνει μετασχηματισμό των γεωργικών πρακτικών.
«Η επιστήμη είναι ξεκάθαρη για το τι πρέπει να γίνει», λέει ο καθηγητής Φρίντχελμ Τάουμπε από το Πανεπιστήμιο του Κιέλου (CAU), που πέρασε 12 χρόνια συμβουλεύοντας το γερμανικό υπουργείο Γεωργίας.
Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να στηρίξουν τους αγρότες ώστε να χρησιμοποιούν λιγότερα λιπάσματα πλούσια σε νιτρικά, να σπέρνουν ενδιάμεσες καλλιέργειες όπως τριφύλλι με γρασίδι που απορροφούν μέρος των περισσευούμενων θρεπτικών από τα εδάφη πριν αυτά καταλήξουν σε ποτάμια, λίμνες και θάλασσα, και να μειώσουν τον αριθμό των ζώων που εκτρέφονται σε μία ζωική μονάδα ανά εκτάριο – έναν τεχνικό όρο (πηγή στα Αγγλικά) που αντιστοιχεί ουσιαστικά σε μία αγελάδα γαλακτοπαραγωγής ή περίπου τρεις χοίρους ανά περιορισμένη έκταση, όπως λέει.
Για τους ακτιβιστές στη Μούρθια, το δίλημμα είναι εξίσου σκληρό: «Ή θα καταστρέψουμε το Μαρ Μενόρ ή θα αλλάξουμε το αγροτικό μοντέλο», λέει ο Λουένγκο.
Πρόσθετη έρευνα: Joey Grostern και Louis Bontempts